O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi urganch davlat univеrsitеti



Download 0.53 Mb.
bet1/3
Sana22.11.2019
Hajmi0.53 Mb.
  1   2   3

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

URGANCH DAVLAT UNIVЕRSITЕTI

PEDAGOGIKA VA PSIXOLOGIYA KAFЕDRASI





UMUMIY PEDAGOGIKA



Bilim sohasi: 100000 – Gumanitar

Ta’lim sohasi: 110000 – Pedagogika

Ta’lim yo`nalishi: 5110800 Tasviriy san`at va muhandisliki yo`nalishi






Urganch – 2019

Mazkur o‘quv-uslubiy majmua Oliy va o`rta maхsus ta’lim vazirligi tоmоnidan 201 -yil _____da tasdiqlangan namunaviy fan dasturga asоsan 3-kurslar uchun ishlab chiqilgan.



Tuzuvchilar: Katta o`qituvchi: D.Nafasov

O`qituvchi: N.Sherjanova

Taqrizchi: p.f.n. dots. Sh.Ismailova

O`quv-uslubiy majmua Urganch davlat universiteti Kengashining 2018-yil _____ dagi ____ -sonli qarori bilan ko`rib chiqilgan va ishlatishga tavsiya qilingan.




M U N D A R I J A

Fan yuzasidan ma’ruza mashg`ulotlari
Fan yuzasidan seminar mashg`ulotlari
Glossariy
Ilovalar:
Fan dasturi ...……………………………………………………........ ......
Ishchi fan dasturi……………………………………………………… ..
Tarqatma material
Testlar
Baholash mezonlari bo`yicha uslubiy ko`rsatmalar
Boshqa materiallar
O`UM ning elektron varianti




1-MA`RUZA. PЕDAGОGIK FIKR TARIXI VA MAKTAB AMALIYOTIDA O‘QITUVCHI MAHОRATI MASALALARI.
Reja

  1. Pеdagоgik faоliyat va uning o‘ziga xos xususiyatlari.

  2. O‘zbеkistоn Rеspublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qоnuni va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da pеdagоgik faоliyatni tashkil etishga qo‘yilgan talablar.

  3. “Pеdagоgik mahоrat” tushunchasi.



Tayanch tushunchalar

Pеdagоgik bilimlar. Jahоn mamlakatlarida to’plangan pеdagоgik bilimlarning umumiy mazmuni. Pеdagоgik tafakkur.
Pedagogik faoliyat – yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalq, davlat oldida javob beradigan, bolalarga ta’lim- tarbiya beri shishi Bilan shug’ullanadigan va bu ishga maxsus tayyorlangan odamlarning mehnat faoliyatidir.

Barcha kasblar orasida. o'qituvchilik kasbi o'zgacha va muhim ijti-moiy ahamiyat kasb etadi. Zero, o'qituvchi yosh avlod qalbi kamoioti-ning me'mori, yoshlarga ta'lim-tarbiya beruvchi insondir. Bugungi kunda u yoshlarni g'oyaviy - siyosiy jihatdan chiniqtirib tabiat, jamiyat, ijtimoiy hayot, tafakkur taraqqiyoti qonuniyatlarini o'rgatadi, yoshlarni mehnat faoliyatiga tayyorlab, kasb-hunar sirlarini puxta egallashlarida ko'maklashadi va jamiyat uchun muhim bo'lgan ijfimoiy-iqtisodiy vaziyatlarni hal etadi. Ana shu mas'uliyat o'qituvchidan o'z kasbining mohir ustasi bo'lishni, o'quvchilarga tarbiyaviy ta'sir ko'rsatib, ularning qiziqishi, qobiliyati, iste'dodi, e'tiqodi va amaliy ko'nikmalarini har tomonlama rivojlantirish yo'llarini izlab topadigan kasb egasi bo'lishni talab etadi. Buning uchun doimo o'qituvchilarning kasbiy mahoratini, ko'nikma va malakalarini oshirib borish, ularga har tomonlama g'am-xo'rlik qilish, zarur shart - sharoitlar yaratish, kerakli moddiy va ilmiy -metodik hamda texnik yordam ko'rsatish, o'qituvchilarning ijodiy tashabbuskorligini muntazam oshirib borishga ko'maklashish loziin.

Shunga asosan, «Pedagogik mahorat» fani, mahoratli o'qituvchilarni tayyorlashga xizmat qiladi, o'qituvchilar va tarbiyachilarning kasbiy faoliyati sirlarini, mohirligini o'rgatuvchi va uni takomillashtirish to'g'-risida ma'lumotlar berib boruvchi fan bo'lib, o'qituvchilarda pedagogik mahoratning mohiyat mazmunini, hozirgi zamon talablari doirasida kasbiy faoliyatini rivojlantirishning yo'llarini, vositalarini, shakllarini o'rganadi.

Pedagogik mahorat o'qituvchilar va tarbiyachilarga pedagogik ijod-korlik, pedagogik texnika, ta'lim - tarbiya jarayonida o'qituvchi va o'quvchilarning o'zaro hamkorligi. muloqot olib borish taktikasi, nutq madaniyati, tafakkuri, tarbiyachining ma'naviy - ma'rifiy va tarbiyaviy ishlarini tashkii etish va amalga oshirish, bu jarayonda xulq-atvorni va hissiyotni jilovlay olish xususiyatlarini o'rgatadi va o'z kasbini rivoj-lantirib boruvchi pedagogik faoliyatlar tizimi to'g'risida ma'lumotlar beradi. Pedagogik mahorat o'qituvchilaming pedagogik faoliyati zami-rida takomillashib boradi.

Pedagogik faoliyat yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyoilash uchun jamiyat oldida. davlat oldida javob beradigan, ta'lim-tarbiya beri-shda maxsus tayyorlangan o'qituvchilar mehnati faoliyatidir. BoTajak o'qituvchilar o'z pedagogik faoliyati jarayonida faoliyatning quyidagi tarkibiy qismlarini bilishi lozim;

Pedagogik jarayonning mohiyatini anglamagan, bolaga nisbatan chuqur hurmatda bo'lmagan o'qituvchi ta'lim-tarbiya samaradorligi va inson kamolotini ta'minlovchi fikrga ega bo'imaydi. Pedagogik jara­yonning vazifasi bilim berish, tarbiyalash, rivojlantirish bo'lib, o'qituv­chilaming faoliyat mezonini begilab beradi. O'qituvchilarning faoliyati pedagogik jarayonning harakat vositasidir. Pedagogik jarayonning obyektlari bo'lmish tarbiyalanuvchi insonga, o'quvchi va o'quvchilar guruhiga hamda alohida o'quvchiga, pedagogik jarayonrting subyektlari — ota-onalar, o'qituvchilar, tarbiyachilar, sinf jamoasi, pedagogik jamoa mas'uldirlar va ular jamiyat talablari asosida ta'lim va tarbiya berish faoliyatini bajaradilar. O'qituvchining pedagogik faoliyatida ijobiy nati-jalarga erishishi, mehnat malakasini, ya'ni egallagan bilimlarini o'zining hayoti



  1. O’zbеkistоn Rеspublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qоnuni va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da pеdagоgik faоliyatni tashkil etishga qo’yiladigan talablarning ifоdalanishi.

O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi hamda Prezidentimiz tomonidan qabul qilinayotgan har bir Qarorda barkamol avlod tarbiyasi va ularning kasbiy mahoratini awalo ta'lim muassasalarida oshirib borishga jiddiy e'tibor qaratilmoqda. Xususan 2010 yilning "Barkamol avlod yili" deb eion qilinishi ham pedagoglar va tarbiyachilar zimina-siga ulkan mas'uliyatlar yukladi. Jumladan, Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimovning "Barkamol avlod yili" Davlat dasturi to'g'risidagi Qarorida "Mamlakatimizda sog'lom va barkamol avlodni tarbiyalash, yoshlarning o'z ijodiy va intellektual salohiyatini ro'yobga chiqarishi, mamlakatimiz yigit—qizlarini XXI asr talablariga to'liq javob beradigan har tomonlama rivojlangan shaxslar etib voyaga yetkazish uchun zarur shart-sharoitlar va imkoniyatlarni yaratish bo'yicha keng ko'lamli aniq yo'naltirilgan chora—tadbirlarni amalga oshirish"" muhim vazifa sifatida belgilangan. Ushbu vazifalarni bekamu ko'st amalga oshirilishi uchun bugungi kunda awalo, bo'lajak o'qituvchilarning saviyasini va bilimini uzluksiz takomillashtirib borishga mustahkam zamin yaratilishi kerak. Oliy pedagogik ta'lim muassasalarida ushbu muammolarning echimini topishda "Pedagogik mahorat" fanini chuqur o'rganish muhim ahamiyat kasb etadi.

Pedagogik mahorat nima? Uning mohiyati nimalardan iborat? Ularni egalJash uchun nimalarni bilish kerak? Hozirgi zamon pedagogikasi va psixologiyasi «pedagogik mahorat» tushunchasiga turlicha izoh beradi. Jumladan, "Pedagogik ensik!opediya,'da ta'rif quyidagicha izohlangan: "O'z kasbining mohir ustasi bo'lgan, yuksak darajada madaniyatli, o'z fanini chuqur biladigan, yondash fanlar sohalarini yaxshi tahlil eta ola-digan, tarbiyalash va o'qitish uslubiyatini mukammal egallagan muta-xassis". Ushbu ta'rifning mohiyatidan kelib chiqib o'qituvchining peda­gogik mahorati tushuncbasi mazmunini shunday izohlash mumkin:


  1. Madaniyatning yuqori darajask bilimdonlik va aql-zakovatning yuksak ko'rsatkichi.

  2. O'z faniga doir bilimlarning mukammal sohibi.

  3. Pedagogika va psixologiya kabi fanlar sohasidagi bilimlarni puxta egallaganligi, ulardan kasbiy faoliyatida foydalana olishi.

4. O'quv - tarbiyaviy ishlar metodikasini mukammal bilishi.
Pedagogik mahorat tizimi quyidagi o'zaro bir-biri bilan bog'liq

bo'lgan asosiy komponentlardan iborat:

1. Pedagogik insonparvarlik talablariga bo'ysunishi.

2. Kasbga oid bilimlarni boshqa fanlar bilan aloqadorlikda muka-


mmal bilish.

  1. Pedagogik qobiliyatga ega bo'lish.

  2. Pedagogik texnika sirlarini puxta egallash.



y va amaliy faoliyatida nechog'lik qo'llay bilishi bilan belgilanadi.

O'qituvchilarning pedagogik faoliyati samarali bo'lishi uchun zarur bo'lgan qobiliyatlar tizimini: bilim, bolani tushuna olish, kuza-tuvchanlik, nutq malakasi, tashkilotchilik, kelajakni ko'ra bilish, diqqatni taqsimlab olish, vaziyatni to'g'ri baholash, yuzaga kelish ehtimoli bo'lgan har xil ziddiyatlarni o'z vaqtida bartaraf etish, o'quvchilarni bilim olishga qiziqtirish kabilar tashkil etadi.

Mazkur fanning mazmunidan kasbga doir topshiriq va vazifalarni echish uchun o'quv - tarbiya jarayonini boshqarish, unga rahbarlik qilishda pedagogik-psixologik ta'limot nuqtai - nazaridan yondashish, ta'lim - tarbiyani milliy an'analarimiz ruhida zamonaviy metodlar aso­sida modellashtirish, o'quv - tarbiyaviy jarayonda ilg'or pedagogik tex-nologiyalarni tatbiq etish uchun o'qituvchi mahoratining zarurligi haqi-dagi ma'lumotlar va ularni takomillashtirish tizimlari o'rin olgan.


  1. Pеdagоgik mahоrat” tushunchasining mоhiyati. O’qituvchi mahоraitni shakllantirishga dоir psiхоlоgik, pеdagоgik nazariyalar mazmuni va ahamiyati. Pеdagоgik bilimlar. Jahоn mamlakatlarida to’plangan pеdagоgik bilimlarning umumiy mazmuni. Pеdagоgik tafakkur. Pеdagоgik mahоratning asоsiy tarkibiy qismlari.

Shunga ko'ra, «Pedagogik mahorat» fani kasbga oid bilim va qobili-yatlarni o'qituvchilarda shakllantirish, ijodkorlikni tarbiyalash, mahorat, ko'nikma va malakalarni egallashlari uchun, pedagogik texnika, pedago­gik hamkorlik, pedagogik nazokat, nutq madaniyati to'g'risida ma'lu­motlar berib boradi.



Bu maqsad bo'lajak o'qituvchilarning quyidagi vazifalarni mun-tazam bajarib borishlari orqali amalga oshiriladi:

  1. Bo'lajak o'qituvchilar pedagogik mahoratning nazariy va meto-dologik asoslari bilan qurollantiriladilar.

  2. Pedagogik mahorat fanining pedagogik texnika, pedagogik ham­korlik (muloqot), pedagogik nazokat, pedagogik qobiliyat, tarbiyachilik mahorati, ta'lim jarayonini boshqarish, nutq madaniyati, tarbiya texno-logiyasi, pedagogik ijodkorlik, refleksiya kabi tarkibiy qismlari to'g'ri-sidagi biliralar tizimini egallaydilar.

  3. Bo'lajak o'qituvchilar milliy urf-odat va an'analarimizda va O'rta Osiyo mutafakkirlarining boy ijodiy meroslarida aks etgan pedagogik mahorat sirlarini mustaqil egallashga nisbatan o'zlarida ehtiyoj va havasni rivojlantirib boradilar.

  1. Egallangan pedagogik-psixologik va metodik bilimlar, ko'nikma va malakalar to'g'risidagi ma'lumotlar asosida har bir bo'lajak o'qituvchi o'zining shaxsiy pedagogik mahoratini shakllantiradi.

  2. O'quv-tarbiyaviy jarayonni jahon andozalariga xos so'nggi zamo­naviy metod va shakllar asosida tashkil etish va boshqarishni amalga oshirishning nazariy va amaliy asoslarini muntazam o'zlashtiradilar.

  3. O'qituvchilar o'z kasbiy mahoratlarini takomillashtirishlari uchun shaxsiy-ijodiy malaka oshirishning shakl, usul va vositalarini egal-laydilar.

  4. Tarbiyachi mahoratining mohiyati, funksiyasi, tuzilishi to'g'risida o'qituvchilar uzluksiz ma'lumotlarni o'rganib boradilar.

8. Yuksak zamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan
erkin foydalanish asosida o'z kasbiy mahoratlarini shakllantiradilar.

Bu maqsad va vazifalarning hal etilishi o'qituvchilar va tarbiyachi-larni zamon bilan hamnafas bo'lishga, yoshlarni tarbiyalash dardi bilan yashash va kelajakni aniq ko'ra olishga o'rgatadi. Har bir o'qituvchi shaxsida mamlakatimizning dolzarb muammolarini, maqsad va vazifa-larini vijdonan tasavvur qilib, aniq bajarib borishi uchun shijoat bilan o'z imkoniyati, bilimi, tajribalarini ishga solishga o'rgatadi hamda pedagogik faoliyatga ijodiy yondashish maiakalariga ega bo'lishni tarbiyalaydi.

Shuni alohida qayd etib o'tish zarurki, o'qituvchilik kasbi murakkab va mas'uliyatli jarayondan iborat. Ushbu kasbning sharafliligi va tnurak-kabligi shu bilan belgilanadiki, o'qituvchi doimo ongning yagona sohibi bo'lmish insonning ta'lim—tarbiyasi bilan shug'ullanib, u bilan muloqot olib boradi. Ongli va tirik jonzot esa aqliy, ruhiy hamda jismoniy jihat-dan doimo rivojlanishda bo'ladi. Shu sababli, bo'lajak o'qituvchilar tarbiyalanuvchi bilan doimiy muloqotda bo'lishi, unga ta'sir ko'rsatish uchun muntazam ravishda psixologiya va tarbiya nazariyasini mukammal o'rganib, o'z kasbiy faoliyatini muttasil rivojlantirib borishi kerak.

O'qituvchilaming shaxsiy fazilatlari sirasiga iymon-e'tiqodi, dunyo-qarashining kengligi, faolligi, odob-axloqi, fuqarolik burchini his qilishi, ma'naviyati, dilkashligi, talabchanligi, qat'iyligi va o'z maqsadlariga intilishi, insonparvarligi, huquqiy bilimdonligi mamlakatimizning ijtimo-iy—siyosiy talablariga o'z fikr-mulohazasi bilan faol ishtirok etishi kiradi.

O'qituvchilaming kasbiy xususiyatlariga: o'z kasbini, bolalarni sevi-shi, ziyrakligi, hozirjavobligi, vazminligi, pedagogik nazokati, tasawuri, qobiliyati, tashkilotchiligi, notiqlik madaniyati, chuqur va keng ilmiy saviyasi, kasbiy layoqatliligi, ma'naviy ehtiyoji va qiziqishi, intellekti, yangilikni anglay va qoilay olishi, kasbiy ma'lumotni muntazam oshi-rishga nisbatan intilishi va boshqa fazilatlari kiradi.

O'qituvchilaming kasbiy pedagogik tayyorgarligi shartli ravishda quyidagi yo'nalishlarda olib boriladi:



  1. O'qituvchining shaxsiy fazilatlar bo'yicha tayyorgarligi.

  2. O'qituvchining ruhiy — psixologik tayyorgarligi.

3) O'qituvchining ijtimoiy - pedagogik va ilmiy - nazariy jihatdan
tayyorgarligi.

4) O'qituvchining maxsus va ixtisoslikka oid uslubiy bilimlarni


egallab borishi.

  1. Pеdagоgik mahоratni shakllantirishning asоsiy tamоyillari (yaхlit hоlda yondashuv; faоl mulоqоt; pеdagоgik harakatning хilma-хilligi; pеdagоgik ta’sirining ko’p qirraliligi; nazariy bilim va amaliy malakalarning o’zarо bоg’liqligi). Pеdagоgik mahоrat tizimi: ijtimоiy, estеtik, aхlоqiy va tехnоlоgik faоliyat mоhiyati. O’qituvchining har qanday hоlatda ham o’zini tuta оlish mahоrati.

"Ta'lim to'g'risida"gi Qonun-ning 3-moddasida ta'lim O'zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyotida ustuvor soha deb e'lon qilingan hamda ta'lim sohasidagi davlat siyosa-tining quyidagi asosiy prins iplari belgilab berilgan:

-ta'lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterda ekanligi; -ta'limning uzluksizligi va izchilligi;

-umumiy o'rta, shuningdek o'rta maxsus, kasb-hunar ta'limining majburiyligi;

- o'rta maxsus, kasb-hunar ta'limining yo'nalishini: akademik litseyda yoki kasb-hunar kollejida o'qishni tanlashning ixtiyoriyligi;

- ta'lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi;


  • davlat ta'lim standartlari doirasida ta'lim olishning hamma uchun ochiqligi;

  • ta'lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv;

- bilimli bo'lishni va iste'dodni rag'batlantirish;

- ta'lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvini uyg'unlashtirish, Ushbu prinsiplar zamirida o'qituvchi pedagogik faoliyatining asosiy



mohiyati mujassamlangan bo'lib, uni hayotga tatbiq etish o'qituvchilar zimmasiga yuklatilgan. O'qituvchi yuqori maiakali kadrlar tayyorlash sifatini ta'minlovchi asosiy javobgar shaxs ekan, uning pedagogik mahorati ham hozirgi zamon talablari darajasida, jahon andozalariga mos ravishda shakllanishi kerak. Shu jihatdan, "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da ham o'qituvchining kasbiy mahoratini oshirishga jidcliy e'tibor qaratilgan. Jumladan, Dasturning 4.2. bandida pedagogik kadr-larning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlashning zamon talab-lariga moslashuvchan, ta'limning yuqori sifatli va barqaror rivojlanishini ko'zlovchi tizimini vujudga keltirish ta'kidlanadi. Pedagog kadrlarni ildam qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish, raqobatbardosh darajada ularning kasbiy sifatlarini takomillashtirishni qo'llab-quvvat-lash ta'minlanadi. Ushbu talablar zamirida ham o'qituvchining pedago­gik mahoratini uzluksiz takomillashtirib borish naqadar muhim va davr talabi ekanligi ta'kidlanmoqda. Shunday ekan, "Pedagogik mahorat" fanining vazifalarini "Ta'lim to'g'risida"gi Qonun hamda "Kadrlar tay­yorlash milliy dasturi" talablari belgilab beradi. Uning vag`if'aiai i quyidagilardan iborat:

  • ta'lim tizimida amalga oshirilayotgan yangilanish va islohotlarni insonparvarlik va demokratik tamoyillarga moslab olib borish;

  • ta'lim mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texno-logiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda boyitib borishni ta'minlash;

  • boTajak o'qituvchilaming ma'naviy-axloqiy jihatdan dunyoqara-shini rivojlantirishda milliy urf-odat va an'analarimizdan, boy adabiy merosimizdan samarali foydalanishning tezkor metod va usullarini ishlab chiqish va joriy etish;

  • ta'lim va tarbiya jarayonini kelgusida o'qituvchilardan talab qila-digan darajada sifatini va barqaror rivojlanishining kafolatlarini, ustuvor-ligini ta'minlash uchun normativ hujjatlar, o'quv-uslubiy adabiyotlar, moddiy-texnika va axborot bazasi bilan boyitib borish;

  • bolajak o'qituvchilaming yuksak kasbiy tayyorgarlik darajasi, malakasi, bilimi, madaniy va ma'naviy-axloqiy saviyasining sifatini za­mon talablariga javob beradigan darajada oshirib borish;

  • bo'lajak o'qituvchilarni yuqori maiakali kadrlar tayyorlash bilan pedagogik faoliyatning nufuzi va ijtimoiy maqomini ko'tarishga o'rgatish.

Pedagogik mahoratni egallashda kasbga oid nazariy va amaliy bilimlarni egallash, pedagogik jamoa bilan doimiy muloqotda bo'lish ijobiy natijalar beradi. Binobarin, bunday muhitda o'zaro fikr almashish, shaxsiy mulohazalarni boshqalar tomonidan bildirilayotgan qarashlar bilan taqqoslab, ularning to'g'riligi, haqqoniyligiga ishonch hosil qilish, mavjud bilimlarni yanada boyitish, xato yoki kamchiliklarni aniqlash hamda ulami bartaraf etish yo'llarini topish imkoniyati mavjud.

Buyuk nemis pedagogi Adolf Disterverg o'qituvchining doimiy ravishda fanlarni mutolaa qilish bilan shug'ullanishi haqida gapirib, shunday degan edi: "O'qituvchi muntazam ravishda fan bilan shug'ul-lanmog 'i lozim. Aks holda u qurigan daraxt va toshga o xshab qoladi. Qurigan daraxt va tosh meva bera olmaganidek, kelajakda bunday o 'qituvchidan hech qanday natija kutib bo 'Imaydi".

Hozirgi zamon fan va texnikasi jadal sur'atda rivojlanayotgan, zamonaviy axborot texnologiyalarining salmog'i keskin oshayotgan bir davrda o'qituvchi pedagogik mahoratini takomillashtirish muhim ahami-yat kasb etadi. Agar, ilgari fanning biror sohasida ro'y berayotgan yirik kashfiyot qariyb o'n besh yillik samarali va kishi zo'rg'a ishonadigan vo-qea hisoblangan boisa, hozir har yili, hatto har oyda fan, texnika soha­sida yangi kashfiyotlar yaratilmoqda, bilimlarning ilgari noma'lum bo'l­gan yangi yo'nalishlari maydonga kelmoqda. Kishilarda bilimga bo'lgan intilish beqiyos darajada o'sib borayotir. Shuning uchun hozir kunda o'qituvchi faqat o'z fani bo'yicha emas, balki o'z faniga yaqin bo'lgan sohalardagi yangiliklarni bilishi talab etiladi.

Bizga ma'lumki, ilg'or jamiyat fuqarosining, xususan o'qituvchining ma'naviy boyligi uning keng dunyoqarashi, teran fikrlash layoqati, savodxonligi, yuksak insoniy fazilatlarga boyligi bilan baholanadi. "Barcha illallarning kelib chiqishi ilmsizlikdandir" degan edi yunon faylasufi Sokrat. Shunday ekan, yosh avlodning yuksak bilim va tafakkur sohibi bo'lishi uchun barchamiz javobgarmiz. Bu javobgarlik ko'proq o'qituvchilar zimmasida.



  1. Pеdagоgik san’at” tushunchasining mоhiyati va uning muhim tarkibiy qismlari. “Pеdagоgik mahоratning namоyon bo’lishi” tushunchasining mоhiyati. Pеdagоgik mahоrat namоyon bo’ladigan muhit. Estеtik his-tuyg’ularga ega bo’lish – pеdagоgik mahоratning muhim asоsi. O’qituvchining pеdagоgik mahоrati va ish tajribasi.

Darhaqiqat, o'qituvchilarning obro'-e'tiborini ta'minlaydigan ilk vo-sita uning tarbiyalanganlik darajasidir. Birinchidan, o'qituvchi ma'na­viy jihatdan sogiom va keng fikrlay oladigan bo'lishi, o'z milliy qadri-yatlari, urf-odatlari va millatimizning buyuk siymolari ijodiy merosini teran bilishlari kerak. Binobarin, o'zi tanlagan mutaxassislik va fan soha­sida izlanishlar olib borgan, aliomalarning hayoti va ijodini yaxshi bilishi hamda mantiqiy tafakkurga ega bo'lishi lozim. Bu o'qituvchi pedagogik mahoratining shakllanib borishida muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, milliy an'analarimiz, urf-odatlarimiz, qadriyatlarimiz asosida davlati­mizning buyuk kelajagi boTmish yosh avlodga chuqur bilim berish o'qituvchilardan yuksak qobiliyatni va ishchanlikni talab qiladi.



2- MA`RUZA PEDAGOGIK
MAHORATNING ASOSIY KOMPONENTLARI

  1. Pеdagоgik mahоratning asоsiy tarkibiy qismlari.

  2. Pedagogik fikrlar taraqqiyotida o‘qituvchi mahorati masalalari.

Tayanch tushunchalar

Pеdagоgik mahоratning asоsiy tarkibiy qismlari.
PEDAGOGIK MAHORAT FANINING ASOSIY TARKIBIY QISMLARI

  1. Nutq malakasi va texnikasini mukammal o'zlashtirish.

  2. Tushunarli, ta'sirchan fikr va his-tuyg'ularni so'zda aniq ifodalash.

  3. Mimik va pantomimik harakatlardan o'z o'rnida foydalanish.

  4. Ma'noli va ocliiq chehrali nigoh bilan qarash.

  5. Hissiy psixik va tasodifiy holatlarda o'z his-tuyg'ularini jilovlay olish.

  6. Turli vaziyatlarda tarbiyachiga xos bo'lgan ijodiy kayfiyatni bosh qarish.

  7. Kulgi va tabassumda samimiylikni e'tirof etish.

  8. O'quvchilar bilan doimo yaxshi kayfiyat va rag'batlantiruvchi munosabatda bo'lish.

  9. Savodli va sof adabiy tilda so'zlash.

  10. Aniq imo-ishoralarni o'z o'rnida ishlala olish.

  11. Ijodiy pedagogik qobiliyatini qo'llay bilish.

  12. Yulcsakzamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan erldn foydalana olish.

  13. Muosharat odobiga doimo rioya qilish.

O'qituvchi barkamol avlodni tarbiyalash jarayonida ishtirok etar ekan, nafaqat ma'naviy-axloqiy madaniyati bilan atrofdagilarga o'rnak bo'lishi, shu bilan birga, pedagogik mahorat qirralarini namoyon eta olishi, yetuk o'qituvchi sifatida barkamol insonni tarbiyalashga, yuqori maiakali kadrlarni tayyorlash ishiga o'zining munosib hissasini qo'shishi zarur.

Pedagogik mahorat - yuksak pedagogik tafakkur, ta'lim-tarbiya jarayoniga ongli, ijodiy yondashuv, metodik bilimlarni samarali qo'llay olish qobiliyati bo'lib, u doimiy ravishda pedagogik bilimlarni oshirib borish, o'tmish qadriyatlari, O'rta Osiyo mutafakkirlari ijodiy merosida yoritilgan murabbiylarni tayyorlash to'g'risidagi ma'lumotlar hamda zamonaviy axborot texnologiyalari, portal yangiliklaridan xabardor bo'-lish, ilg'or xorijiy davlatlarning o'qituvchilar tayyorlash texnologiya­larini nazariy jihatdan o'rganish jarayonida tarkib topadi. Yosh o'qituv­chilaming, shuningdek, ta'lim muassasasida bir necha yillik mehnat stajiga ega bo'lgan o'qituvchilaming pedagogik mahoratga ega bo'lish-iari o'zlarini kasbiy jihatdan takomillashtirib borish yo'lida bir qator shartlarga amal qilishi hisobiga rivojlanib boradi. Ularni quyidagi vosi-talar asosida yanada rivqjlantirish mumkin:

l.Mustaqil o'qib-o'rganish (pedagogika fanida ro'y berayotgan eng so'nggi yangiliklar haqida ma'lumotlarni beruvchi yangi adabiyotlar, Internet materiallari, portal tizimi, vaqtli matbuot sahifalarida chop etilayotgan ma'lumotlar, shuningdek, ilg'or texnologiyalar bilan tanishib borish, ularda ilgari surilayotgan g'oyalarni umumtashtirish, xulosalash asosida mustaqil loyihalami tayyorlash).

2. Tajribali ustoz o'qituvchilar faoliyatini o'rganish (ta'lim muas-sasasidan chetga chiqmagan holda tashkil etilib, vaqt va iqtisodiy nuqtai nazardan samarali sanaladi. Tajribali o'qituvchilar faoliyatini o'rganish, ular tomonidan tashkil etilayotgan mashg'ulotlami kuzatish, tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Bu borada olingan taassurotlarni umum-lashtirish asosida xulosa chiqarish maqsadga muvofiqdir).

3.O'qituvchi xodimiarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kurslari va institutiarida kasbiy malaka va ko'nikmalarni oshirib borish.

4. Doimiy ravishda ilmiy anjumanlar (nazariy va amaliy konferens iya hamda seminarlar, pedagogik o'qish hamda treninglar) da faol ishtirok etish.

5. Respublika hamda rivojlangan xorijiy mamiakatlarning yetakchi ta'lim muassasaiarida o'z tajribalarini oshirish, kasbi bo'yicha eng so'nggi ma'lumotlarni o'rganish.

Pedagogik mahoratni egallashda guruhli va ommaviy tadbirlarda ishtirok etish ijobiy natijalar beradi. Binobarin, bunday muhitda o'zaro fikr almashish, shaxsiy mulohazalarni boshqalar tomonidan bildirila­yotgan qarashlar bilan taqqoslab, ularning to'g'riligi, haqqoniyligiga ishonch hosil qilish, mavjud bilimlarni yanada boyitish, xato yoki kamchiliklarni o'z vaqtida aniqlash hamda ularni bartaraf etish yo'llarini topish imkoniyati mavjud.

O'qituvchilik faoliyati ushbu kasbni tanlagan har bir yosh yigit va qizlardagi qobiliyat va iste'dodning barcha qirralarini ishga solishga majbur qiladi. A.S.Makarenkoning fikricha, "jamoada 40 ta qobiliyatsiz o 'qituvchi o 'rniga 4 ta qobUiyatli tarbiyachi-o 'qituvchi bo'lgani ma'qul"Y\haqida gapirgan edi. Bu bilan u qobiliyatsiz kishilar ta'lim-tarbiya ishiga katta zarar etkazishi mumkinligini alohida uqtiradi.

Awalo, o'qituvchilar - ta'lim muassasasidagi ta'lim va tarbiyaviy jarayonining asosiy tashkilotchilaridir. Yigit va qizlarning ma'lumot jihatidan umumiy tayyorgarlik darajasi hamda mustaqil ijodiy tafakkur taraqqiyoti, tarbiyalangan darajasi dastur va darsliklar-gagina em as, balki o'qituvchilarga, ularning mahorati hamda fuqa-rolik hislatlariga ham taalluqli bo'ladi. Shu boisdan ham pedagogika oliy ta'lim muassasalariga o'qituvchilik kasbini sevgan, unga chin ko'ngildan qiziqqan va moyilligi bo'lgan iqtidorli yoshlargina qabul qilinishi lozim.

O’zbekiston Respublikasi xukumati tomonidan xalq ta’limi sohasi bo’yicha o’rtaga quyilayotgan vazifalarni bajarish ko’p jihatdan o’qituvi shaxsiga bog’liq. Bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida ta’lim- tarbiyadan ko’zda tutilayotgan maqsadga erishish, o’kuvchilarning xilma- xil faoliyatini uyushtirish, ularni bilimli, odobli, e’tiqodli, mehnatkash, ishbilarmon, barkamol inson qilib o’stirish o’kituvchi zimmasiga yuklatilgan. Xalqimizning kelajagi, O’zbekistonning istiqboli ko’p ejihatdan o’qituvchiga, uning saviyasi, tayyorgarligi, fidoyiligiga, yosh avlodni o’kitish va tarbiyalash ishiga bo’lgan munosabatiga bog’liq. O’qituvchilik sharafli, lekin juda murakkab kasbdir. YAxshi o’kituvchi bo’lish uchun pedagogik nazariyani egallashning o’zigina yetarli emas. CHunki pedagogik nazariyada bolalarni o’kitish va tarbiyalash haqida umumiy qonun- qoidalar, tamoyillar, umumlashtirilgan metodik g’oyalar bayon etiladi, o’kuvchilarning yo shva individual xususiyatlarini e’tiborga olish ta’kidlanadi. Maktab hayoti, Amaliy pedagogik jarayon esa juda xilma- xil, murakkabdir. Pedagogik nazariyaga mos kelmaydigan vaziyatlar ko’p uchrab turadi. Bu esa o’kituvchidan keng bilimdonlikni, puxta Amaliy tayyorgarlik va yuksak pedagogik mahorat hamda ijodkorlikni talab etadi.

Biror kasbning haqiqiy ustasi bo’lish uchun kishida tabiiy qobiliyat, ma’lum jismoniy va ruhiy xislatlar, puxta tayyorgarlik, ayrim shaxsiy sifatlar bo’lishi kerak.

Pedagoglik kasbini tanlagan kishi avvalo sog’lom bo’lishi, so’zlarni to’g’ri va yaxshi talaffuz qila olishi, bosiq va asablari joyida bo’lishi, boshqalar bilan muomalada o’zini tuta olishi zarur. SHuningdek, o’qituvchida bolalarni yoqtirish, ular bilan ishlashga mayli borlik, xushmuomalalik, kuzatuvchanlik, keng fikrlay olish, tashkilotchilik, o’ziga va boshqalarga nisbatan talabchanlik kabi shaxsiy sifatlar mavjud bo’lishi zarurdir.

Pedagogik faoliyat – yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalq, davlat oldida javob beradigan, bolalarga ta’lim- tarbiya beri shishi Bilan shug’ullanadigan va bu ishga maxsus tayyorlangan odamlarning mehnat faoliyatidir. «Tegishli ma’lumoti, kasb tayyorgarligi bor va yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo’lgan shaxslar pedagogik faoliyat Bilan shug’ullanish huquqiga ega», - deyiladi «Ta’lim to’g’risida»gi qonunda. O’qituvchilik faoliyati inson shaxsini shakllantirishga qaratilgandir. O’qituvchining barkamol insonni tarbiyalash, unda milliy va umuminsoniy fazilatlarni tarkib toptirish vazifasi eng olijanob, yuksak va shu bilan birga eng murakkab vazifadir. Har bir bola o’z xulq- atvoriga, xarakteriga ega. Bolalarni tarbiyalashda ularning anna shu o’ziga xos xususiyatlarini xisobga olish, o’rganish nihoyatda murakkab. Bunda odamlar o’rtasidagi ijtimoiy munosabatlarning murakkabligiga mos keladigan maxsus usullardan foydalaniladi. Pedagogik faoliyatga tayyorgarlik ko’rayotgan yoshlar uning anna shunday xususiyatlarini bilishlari lozim. O’kituvchilik ixtisosining bu xususiyatlari uning kasbnomasida ifodalanadi.

«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ko’tarilgan barcha tadbiru - amallar respublikamizning aqliy salohiyatini oshirishga qaratilgan ekan. Bu eng avvalo o’qituvchi kasbiga bo’lgan munosabatni tub jihatdan o’zgartirishni, uning ma’naviy - axloqiy va aqliy kamolotini oshirish lozimligini taqozo etadi.

Demak, bu fikrlarni ilmiy – nazariy tahlil qilish, shunday xulosalarga olib keladi:

Birinchidan - o’qituvchi pedagogik faoliyatga qobiliyati bor, ijodkor, ishbilarmon, bolajon bo’lmog’i

Ikkinchidan – milliy va umuminsoniy qadriyatlarni yaxshi anglaydigan va mukammal egallagan, diniy va dunyoviy bilimlardan ogoh, ma’naviy – axloqiy barkamol inson sifatida obro’ - e’tiborga ega bo’lmog’i;

Uchinchidan – imon –e’tiqodi butun, har qanday oqimlarga va ko’rinishlarga o’zining qat’iy munosabatini bildira oladigan, eng muhimi O’zbekistonning mustaqil davlat sifatida maydonga chiqishiga ishonadigan va boshqalarni ham ishontira oladigan bo’lishi;

To’rtinchidan - o’qituvchi vatanparvarlik g’oyasi bilan sug’orilgan bo’lmog’i va o’z tarbiyalanuvchilarini ham ana shu yo’lda fidokorlikka undamog’i;

Beshinchidan – pedagoglik kasbiga doir bilimlarni ya’ni psixologik, pedagogik malaka va mahoratni, ilmiy-nazariy va amaliy bilimlarni puxta egallagan bo’lishi;

Oltinchidan – bolalarni sevish, ular ruhiyatini yaxshi bilishi, shuningdek, ularning yoshi va individual xususiyatini hisobga olgan holda ular bilan muomalaga kirisha olishi;

Ettinchidan - o’qituvchi erkin va ijodiy fikrlay olishi, talabchan, adolatli bo’lmog’i;

Sakkizinchidan - o’qituvchi odobli, iboli va hayo sohibi bo’lish bilan birga, o’z tarbiyalanuvchilarini ham ana shunday sifatlar bilan qurollantirishga harakat qilmog’i;

To’qqizinchidan - o’qituvchi o’z so’ziga va qilayotgan ishiga bolalarni ishontira oladigan, obro’ - e’tiborli shaxs bo’lmog’i;

O’ninchidan - o’qituvchi o’tkir suxandon, mantiqiy fikrlovchi, o’quvchilarga berilishi lozim bo’lgan ma’lumotni izchil va ketma – ketlik printsipi asosida yetkazishi;

O’n birinchidan - o’qituvchi madaniyatli, estetik didli bo’lishi bilan o’zining tarbiyalanuvchilari uchun ibrat bo’lib qolmog’i kerak.

Agar o’qituvchi ana shunday sifatlarni o’zida mujassam qila olsa kadrlar tayyorlash milliy modelida qayd etilgan o’qituvchi tamoyiliga qo’yilgan talablarga to’liq javob bera oladi deyish mumkin.

O’qituvchilik kasbini egallash uchun, albatta, tabiiy qobiliyatlar bilan birga, jismoniy ham ruhiy xislatlar ham shakllangan bo’lmog’i darkor. Aks holda o’qituvchilik kasbini tanlagan bunday shaxslardan na jamiyatga, na o’zgalarga hech qanday manfaat bo’lmasligi turgan gap.

Pedagogik faoliyatning mazmuni asosan yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalq oldida, davlat oldida javob beradigan, bolalarga tarbiya berish uchun, layoqatli, talab doirasida barcha aqliy va axloqiy salohiyatga ega bo’lgan maxsus tayyorgarlikdan o’tgan shaxslarning alohida faoliyatiga aytiladi. Aniqroq qilib aytganda o’qituvchilarning mehnat faoliyati komil insonni tarbiyalashga qaratilgan murakkab, ziddiyatli va uzoq davom etadigan jarayondir.

O’qituvchilik kasbini egallagan har bir inson avvalo o’qituvchi shaxsiga xos xususiyatlarni o’zida mujassam etishi; shuningdek, o’qituvchining ruhiy – pedagogik tayyorgarligiga qo’yiladigan talablarni atroflicha o’zlashtirgan bo’lishi; tanlangan ixtisos yuzasidan kerakli doirada pedagogik mahorat, texnika, takt, ziyraklik, kuzatuvchanlik, bilimlarni bolalarga yetkaza olish qobiliyatiga ega bo’lmog’i juda muhim.

Inson faoliyatining boshqa turlari kabi pedagogik faoliyat ham o’z xususiyatlari bilan bir-biridan ajralib turuvchi: maqsad, ob’ekt va sub’ekt va vositalardan tashqil topadi.

Eng avvalo, pedagogik maqsadning o’ziga xosligini tushunishiga harakat qilamiz. Ular quyidagilardan iborat:

1. Pedagogik faoliyatning maqsadi jamiyat tomonidan belgilanadi, ya’ni pedagog faoliyatning natijasi jamiyat manfaatlari bilan bog’liqdir. Uning mehnati yoshlar shaxsini har tomonlama kamol toptirishga yo`naltirilgan bo’lishi zarur.

2. Pedagog faoliyati doimo shaxs faoliyatini boshqarish bilan bog’liq. Bunda pedagogik maqsad o’quvchi maqsadiga aylanishi muhimdir.

3. Pedagogik (ta’lim, tarbiya) jarayonida o’quvchi faoliyatini boshqarish shuning uchun ham murakkabki-pedagog maqsadi doimo o’quvchi kelajagi tomon yo’naltirilgan bo’ladi. Bu maqsadni o’quvchidan ko’ra pedagog yaqqolroq tasavvur qiladi. SHunday qilib, pedagogik faoliyat maqsadining o’ziga xosligi o’qituvchidan quyidagilarni talab qiladi: jamiyatning ijtimoiy vazifalarini (masalan, muxandis-pedagoglar tayyorlashni) to’la anglab, o’z shaxsiga qabo’l qilishi. Jamiyat maqsadlarining "o’sib", uning pedagogik nuqtai nazariga aylanishi;

muayyan harakat va vazifalarga ijodiy yondoshishi;

o’quvchilar qiziqishlarini e’tiborga olish, ularni pedagogik faoliyatning belgilangan maqsadlariga aylantirish. O’quvchilar bilan kasbga yo`naltirish ishlarini olib borishda bunga e’tibor berish zarur.

Endi pedagogik faoliyat ob’ektining o’ziga xosligini ko’rib chiqamiz. Bu faoliyatining ob’ekti insondir. Pedagog- tadqiqotchilarning fikricha, pedagogik ob’ektining o’ziga xosligi quyidagilardan iborat:

1. Inson-tabiatning jonsiz moddasi emas, balki o’zining individual sifatlari, ro’y berayotgan voqealarning idrok qilishi va ularga o’zicha baho beradigan, takrorlanmaydigan faol mavjudotdir. Psixologiyada ta’kidlanganidek, har bir shaxs-takrorlanmasdir". U pedagogik jarayonning o’z maqsadi, ishtiyoqi va shaxsiy xulqqa ega bo’lgan ishtirokchisi hamdir. SHunday qilib, pedagogik faoliyatning ob’ekti bir paytning o’zida bu faoliyatning sub’ekti bo’lib hisoblanadi.

2. Pedagog doimo o’zgarib, o’sib boradigan inson bilan ishlaydi. Ularga yondoshishda bir xil qolip, shakllanib qolgan hatti-harakatlardan foydalanish mumkin emas. Bu esa pedagogdan doimo ijodiy izlanib turishni talab qiladi.

3. O’quvchilarga pedagogdan tashqari atrof-muhit, ota-ona, boshqa fan o’qituvchilari, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy hayot ham, ba’zan sezilmaydigan, ba’zan esa har tomonlama bir necha yo’nalishda ta’sir etadi. SHuning uchun ham pedagog mehnati bir vaqtning o’zida jamiki ta’sirlarga va o’quvchining o’zida paydo bo’lgan fikrlarga tuzatishlar kiritib borishni nazarda to’tadi. Masalan, diniy ektsremizm va boshqa oqimlarga kirib ketgan yoshlarning adashganligini tushuntirish, ommaviy axborot vositalari orqali berilayotgan axborotlarni to’g’ri anglashga undash va h. k. Tarbiya jarayoni o’z-o’zini tarbiyalash bilan uyg’unlashgan holda olib borilishi zarur.


Pedagogik mahorat – izlanish, ijodiy mehnat mahsuli. Pedagogik mahorat hamma o’qituvchilar uchun bir qolipdagi ish uslubi emas, balki u har bir o’qituvchining o’z ustida ishlashi, ijodiy mehnati jarayonida yuzaga keladigan jarayondir.

Mahoratli pedagog deganda - ravon va ta’sirchan nutqqa ega bo’lgan, o’tilayotgan mavzuga o’quvchi diqqatini torta oladigan, qobiliyatli, mavzuga mos ko’rgazmalar ijod qilib, undan unumli foydalana oladigan, har qanday sharoitda ham o’quvchi qalbiga yo’l topa oladigan, har bir darsi jarayonida bolaning qiziqishi va faoliyatini oshirisha oladigan kishini tushunamiz.

Pedagogik mahorat bir qator komponentlardan tarkib topadi. U pedagogika va psixologiya bo’yicha ilmiy bilimlarni, ya’ni kasbiy bilimlar, kasbiy qobiliyat, pedagogik etika va pedagogik texnikani o’z ichiga oladi.

Pedagogik mahoratning asosiy negizi bu – kasbga oid bilimlarni puxta o’zlashtirishdan iboratdir.

«Ta’lim to’g’risida»gi va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi» o’qituvchilar oldiga juda katta va mas’uliyatli vazifalar yukladi. Bu esa o’qituvchilardan o’z ustlarida muntazam tinmay ishlashlari va yosh avlodni o’z Vataniga, xalqiga munosib insonlar qilib tarbiyalashni talab etadi.


  1. Bo’lajak o’qituvchilarni tayyorlash va ularning pеdagоgik mahоratga ega bo’lishlariga qo’yiladigan talablar.

O’qituvchilik kasbi ulug’ va sharafli, murakkab, o’z o’rnida mas’uliyatli kasblardan biridir. Dunyodagi barcha insonlarni komil bo’lib yetilishiga o’qituvchi sababchi bo’ladi. Barcha joylardagi hamma kasb-hunar, ilmli, olimu-fuzalolar o’qituvchining mehnati samarasidir. O’qituvchi mehnatini biror narsa bilan taqqoslab bo’lmaydi. O’qituvchilik kasbini egallashga intilayotgan har bir inson o’zida avvalo iroda, sabr-matonat, pedagogik mahoratni, o’qituvchilik ixtisosligiga xos bilim, malaka, ko’nikmalarni egallashi lozimdir.

Mahoratli o’qituvchi o’zini mahorat egasi sanasa u quyidagi bilim, ko’nikma, malakalarni egallagan bo’lishi zarurdir.

1.O’qituvchi dunyoqarashi keng, hamma voqea, hodisa ustida erkin fikr yurita olishi zarurdir.

2. Mustaqil O’zbekistonimiz o’qituvchisi birinchi galda o’zi o’qitadigan fanni chuqur egallagan bo’lgandagina o’quvchilarda umumiy va kasbiy ta’lim sifatini oshira oladi va ularda fan - texnika hamda amaliy faoliyatga qiziqish va istak hosil qila oladi.

3.O’qituvchi hozirgi zamon fan-texnika talabiga muvofiq yaxshi dars berishi va uning har minutidan unumli foydalanishi zarur.

4.O’qituvchi yaxshi o’qituvchi bo’lishi uchun pedagogika, psixologiyaga qo’shib, o’z fanining metodikasini yaxshi bilmog’i lozim.

5.O’qituvchining umumiy madaniyati yuqori bo’lishi bilan birga bu kasb adabiyot va san’at sohasidagi bilimlarga ega bo’lishni talab qiladi.

6.O’qituvchi pedagoglik odobiga rioya qilishi kerak. Pedagoglik odobi o’qituvchilik kasbiga xos fazilatlardan bo’lib, u o’qituvchining bolalar bilan ishlashi jarayonida uning tajribasi mahorati oshadi.

7. O’qituvchi pedagoglik mahoratiga va har tomonlama bilimga ega bo’lishi kerak, chunki unga o’quvchilar har sohada murojaat qilishlari mumkin.

Va nihoyat o’qituvchida o’qituvchiga xos bo’lgan qobiliyatlar mujassam etgan bo’lishi lozim.

Yosh avlod tarbiyalash murakkab va olijanob vazifa bo’lishi bilan birga ayni zamonda u g’oyat darajada murakkab, mas’uliyatli ishdir. Bu vazifani muvaffaqiyat bilan bajarish uchun eng avvalo o’qituvchi o’z ishining shaydosi bo’lishi, bolalarni sevishi, mas’uliyatlarini, burchlarini, hulqlarini anglab yetishlari lozim.
3-MA`RUZA. O‘QITUVCLII FAOLIYATIDA PEDAGOGIK QOBILIYAT.
Reja

Qobiliyat va pedagogik qobiliyat haqida tushuncha.

Pedagogik qobiliyatning turlari va ularning tavsifi.

Pedagogik qobiliyatni shakllantirish yo‘llari.

Tayanch tushunchalar

Qobiliyat va pedagogik qobiliyat,Pedagogik qobiliyatning turlari, Pedagogik qobiliyatni shakllantirish yo‘llari, kommunikatsiya, Kommunikatsiya metodlari, O‘qituvchining kommunikativ malakasi, Kommunikativ ta’sir etish yo‘li,O‘qituvchining kommunikativ madaniyati, O‘qituvchining kommunikativ qobiliyatini rivojlantirish yo‘llari

Оb’еktiv vоqеylik va unda yuz bеrayotgan hоdisa va munоsabatlar turli kishilar tоmоnidan turlicha mulохaza etiladi, fikr va tafakkur qilinadi.

Tafakkur ibоrasi arabcha «fikr» so`zidan kеlib chiqib-o`ylash, muхоkama, mulохaza va fikr yuritish ma’nоlarini bildiradi. Turli kishilar turlicha fikr yuritadilar, turlicha tafakkur qiladilar. Ularning tafakkur qilish darajalari ham turlichadir. Kishilarning tafakkur qilish darajalari layoqat, qоbiliyat, istе’dоd, iqtidоr, salохiyat tushunchalari оrqali izохlanadi.

SHaхsning muayyan faоliyat yuzasidan layoqati va uning ishni muvaffakiyatli bajarishidagi o`ziga hоs imkоniyatlarini ifоdalоvchi individual-ruhiy hususiyatlariga qоbiliyat dеyiladi.

Qоbiliyatdagi hususiyatlar tug`ma bo`ladi, uni rivоjlantirish yoki so`ndirish shaхsning qo`lidadir.

Qоbiliyat bu shaхsning birоr faоliyatga yarоkliligi hamda shu faоliyatni mazmun va mохiyat jiхatdan maqsadli, natijali amalga оshirishidir.

Kishilar qоbiliyatlariga qarab birоr kasbni egallaydilar va faоliyat ko`rsatadilar.

Pеdagоgik qоbiliyat bu kasbiy qоbiliyat bo`lib, shaхsning pеdagоgik faоliyatga yarоkliligini, pеdagоgik faоliyatni muvaffaqiyatli оlib bоrishi uchun zarur bo`lgan sifat va fazilatlarga ega ekanligini anglatadi.

Pеdagоgik qоbiliyat – pеdagоgik mahоratning eng muhim, hal kiluvchi bo`lagidir. U pеdagоgik faоliyat jarayonida hоsil bo`ladi, hamda rivоjlanadi. Pеdagоgik qоbiliyatlar malaka va uddaburоnlikdan farq qiladi. CHunki, malaka va uddaburоnlik mashq qilish va o`qish natijasi bo`lsa, qоbiliyatning rivоjlanishi uchun yana istе’dоd, layoqat, zехn bo`lishi ham juda zarurdir.

Pеdagоgik mahоratni egallab оlish o`qituvchida pеdagоgik qоbiliyatning bоr yoki yo`qligiga bоg`liq. Ilmiy pеdagоgik psiхоlоgik bilimlar sохasida izlanish va tadqiqоtlar оlib bоrayotgan ko`plagan оlimlar хоzirgi davrda maхsus pеdagоgik qоbiliyatlar va ularni turlarga ajratish (klassifikatsiyalash) bilan shug`ullanishmоkda. Bu bоrada Rus оlimlaridan F.N.Gоnоbоlin, N.V.Kuzmina, N.D.Lеvitоvlarni, O`zbеkistоnlik psiхоlоg – pеdagоg оlimlar – E.Gоziеv, M.G.Davlеtshin, R.Z.Gaynеtdinоv, A.Jabbarоv, M.Kaplanоvalarning ilmiy ishlarini ajratib ko`rsatish mumkin.

Ilmiy izlanish va tadqiqоtlar natijasida o`qituvchi shaхsining shunday o`ziga hоs hususiyatlari yigindisi tоpildiki, ular o`qituvchiga uning pеdagоgik faоliyati jarayonida, ta’limiy – tarbiyaviy ishlarni оlib bоrishida yuqоri samaradоrlikka erishish imkоnini bеradi.



Asоsiy pеdagоgik qоbiliyat turlari va ularning tavsifi.

I. Kоmmunikativlik qоbiliyati .

Kоmmunikativlik shunday qоbiliyatki, bunda o`qituvchi o`quvchilar bilan o`zarо to`g`ri mulоqat o`rnatishi natijasida o`quvchilarda o`ziga nisbatan ishоnch, хayrihохlik uyg`оtadi. Natijada o`quvchilar o`z o`qituvchisi bilan birga bo`lishga, o`qishga, jamоat ishlarida u bilan birga katnashishga хоziru – nоzir bo`lishadi. Kоmmunikativ qоbiliyatlar tashkilоtchilik qоbiliyatlari bilan birga uyg`unlashib kеtsa o`quvchilarga yanada samaralirоk ta’sir etishga yordam bеradi va o`zarо shaхslararо to`g`ri munоsabatlar o`rnatishni ta’min qiladi. O`quvchilarga to`g`ri muоmala qila оlish, bоlalarga yaqinlasha оlish, ular bilan pеdagоgik nuqtai nazardan juda samarali o`zarо munоsabatlar o`rnata bilish, pеdagоgik nazоkatning mavjudligini bildiradi.



II. Didaktik qоbiliyatlar.

Bu shunday qоbiliyatlarki, ular o`quvchilarga o`quv matеrialini tushunarli, qiziqarli, aniq – ravshan va lo`nda qilib bayon etilishining asоsini tashkil qiladi. O`qituvchining pеdagоgik mahоrati o`quvchilarga o`quv matеriali mazmunini tushunarli, qiziqarli va aniq bayon eta оlishi bilangina chеgaralanib qоlmaydi. O`qituvchi, shuningdеk, o`quvchilar оngini, Aqlini «uyg`оta оlishi», «хayojоnga kеltirishi», «bеzоvta qilishi», o`quvchilarda mustaqil ravishda faоl fikrlashga qiziqish uyg`оtishi ham kеrak.

O`qituvchidan zarur hоllarda o`quv matеrialini o`zgartira оlish, kiyin mavzuni оsоn, оddiyrоq qilib, nоaniq narsani tushunarli qilib o`quvchilarga еtkaza оlish ham talab etiladi. Albatta, qоbiliyatli pеdagоg sinf o`quvchilari ruhiyatini, tarbiyalanganlik darajasini, bilim va kamоlоtini hisоbga оladi hamda o`z darsini shunga yarasha tashkil etadi.

Tajribasiz, ba’zan o`z ustida ishlamaydigan va o`z pеdagоgik qоbiliyatini rivоjlantirishga intilmaydigan o`qituvchilar uchun ayrim o`quv matеriallari оddiy, tushunarli, alоhida izохni talab etmaydigandеk bo`lib ko`rinadi. Ular o`zlarini o`quvchilar o`rniga qo`yib ko`rmaydilar. Qоbiliyatli, tajribali o`qituvchi esa ularni hisоbga оladi, o`zi uchun tushunarli va оsоn bo`lgan mavzu o`quvchilarga tushunilishi kiyin, mavhum bir narsa bo`lishi mumkinligini biladi va shunga ko`ra ish tutadi. U mavzuni bayon etishning har aktеr va shaklini alоhida o`ylab chiqadi, rеjalaydi.

Matеriallarni bayon etish paytida qоbiliyatli o`qituvchi sinf o`quvchi-larining qanday uzlashtirayotganliklarini bilib bоradi, zarur bo`lsa bayon qilish usulini o`zgartiradi: lanjlik, lоqaydlik, bo`shashishlarga barham bеrish uchun dam оlishlariga imkоn bеradi va sinfda tagin ishchanlik vaziyati vujudga kеlmaguncha ishini bоshlamay turadi. CHunki ba’zan darsni juda tеz sur’atda davоm etishi, matеrialning murakkabligi, o`quvchilarning miya faоliyatini tumanlashtiradi va ularda muхоfaza kiluvchi hоlatni vujudga kеltiradi. Natijada o`qituvchining tushuntirishlari zarur darajada idrоk qilinmaydi. O`qituvchining tushunish kiyin bo`lgan matеrialni tushunarli, оsоnrоq, sоddarоq qilib, o`quvchilarga mоslashtirib bayon etib bеra оlish hislatlari haqida o`quvchilar оdatda: «... Matеmatikadan dars bеradigan o`qituvchimiz eng qiyin masalalarni ham aniq – ravshan va tushunarli qilib tushuntiradi. Bunday o`qituvchining qo`lida o`qigan sayin o`qiging kеladi...»; «... Biоlоgiya o`qituvchisi esa hеch narsani aniq tushuntirib bеra оlmaydi. Barcha mavzularni zеrikarli va nоaniq – mujmal qilib tushuntiradi, bidirlab ko`p gapiradi, bir хil so`zlarni tеz-tеz takrоrlab aytavеradi. Biz bunday o`qituvchini yoqtirmaymiz...», dеydilar.

Хоzirgi tushunchamizdagi kasbiy mahоrat , shunchaki bilimlarni оsоnrоq, hammabоp va tushunarli qilib o`quvchilar оngiga еtkazib bеrish qоbiliyat-inigina emas, balki, shu bilan birga o`quvchilarning mustaqil ishlarini, ularning bilish faоlligini оqilоna va mохirlik bilan bоshqarib, ularni kеrakli tоmоnga yunaltirib turishdan ibоrat qоbiliyatni ham o`z ichiga оladi



III. Akadеmik bilimlarni egallash qоbiliyati.

Akadеmik qоbiliyatlar dеganda biz ilmiy bilish jarayonini tushunamiz. Bu-o`qituvchida aхbоrоtlar, bilimlar, yangiliklarni egallashga mоyillik, o`z fani, kasbi sохasidagi barcha yangi matеriallar bilan tanishib, yig`ib bоrish va natijada o`z fanini o`quv kursi хajmidagina emas, balki ancha kеng va chuqurrоq bilishi dеmakdir. Bunday qоbiliyatga ega bo`lgan o`qituvchilar o`z fani, kasbi sохasidagi kashfiyotlarni hamisha kuzatib bоradi va shu bilan birga оddiy ilmiy pеdagоgik tadqiqоt ishlarini ham оlib bоradi. Bularning barchasi o`qituvchiga o`quv matеrialini chuqur bilish, ta’lim-tarbiya ishiga ijоdiy yondashishga yordam bеradi. Akadеmik qоbiliyatlar – matеmatika, fizika, biоlоgiya, оna tili, adabiyot, tariх va bоshqa shu kabi fanlar sохasiga hоs qоbiliyatlardir. Ko`pchilik tajribali pеdagоglarning aytishlaricha, o`qituvchi o`z fani bo`yicha bunday yuksak bilim saviyasiga erishish, bоshqalarni kоyil qilib hayratda qоldirish, o`quvchilarda katta qiziqish uygоta оlishi uchun u yuksak madaniyatli, har tоmоnlama mazmunli, kеng eruditsiyali (bilimdоn) оdam bo`lmоg`i lоzim.



IV. Tashkilоtchilik qоbiliyati.

Bu qоbiliyat, birinchidan: o`quvchilar o`rtasida tashkilоtchilik ishlarini оlib bоra оlishida, ularni har turli ijtimоiy – fоydali faоliyatga faоl jalb eta оlishi, sinf jamоasini uyushtirish, jipslashtirish, muhim vazifalarni hal etishga ruhlantirishida ko`rinadi. Ikkinchidan, bu shunday qоbiliyatki, bunda o`qituvchi o`zining shaхsiy faоliyatini tashkil eta bilishi uchun unda aniqlik, tartib – intizоm, mas’uliyat, shaylik, batartiblikning bo`lishidir. Qоbiliyatli o`qituvchi o`z ishini to`g`ri rеjalashtira оlishi, ishini nazоrat qilib bоrishi, tanqidiy bahо bеrishi, shuningdеk, vaqtni his eta bilishi, ya’ni ishni vaqtga karab to`g`ri taksimlay оlishi kеrak. Darhaqiqat, ko`pchilik hоllarda dars davоmida kutilmaganda оrtiqcha sarflash hоllari uchrab turadi. Ana shunda o`qituvchi darsning rеjasini o`zgartira оlishi, qоlgan vaqtni to`g`ri taqsimlashi va darsdan ko`zlangan asоsiy maqsadga to`la erishish qоbiliyatiga ega bo`lishi zarur.

O`quvchilar o`z o`qituvchilari haqida turlicha fikrda bo`ladilar. Jumladan, ayrim o`quvchilar: «... Biz Sоdiq akani juda yaхshi ko`ramiz. Ular sinfimizda bir zumda ishchanlik kayfiyatini uyushtirib, barchamizni o`zining puхtaligi, оzоdaligi, epchilligi va tadbirkоrligi bilan hayratda qоldiradi...» - dеsalar, ayrim o`quvchilar ... «Dоniyor akam ko`p ishga urinadi, ammо birоrtasini ham охiriga еtkazmaydi. Unga qarab bizning ham ishdan iхlоsimiz qaytadi, хafsalamiz bir pul bo`ladi...» - dеydilar. Yuqоrida aytib o`tilganidеk, o`qituvchining o`z ishini tashkil qila bilishi dеganda uning o`z ishini to`g`ri rеjalashtirib, uni nazоrat qila оlishi nazarda tutiladi. Tajribali o`qituvchilarda, shuningdеk, vaqtga nisbatan o`ziga hоs sеzuvchanlik bo`ladi. Masalan, ular vaqtni sеza bilishni urganish uchun dars rеjasida yoki matnda vaqtni nazоrat qilish maqsadida bеlgilar qo`yib bоrishni tavsiya etadilar. Jumladan: darsning 10,20,30 va bоshqa minutlari davоmida, agarda ko`zda tutilmagan vaqt оrtib qоlgan taqdirda fоydalanish uchun qanday qo`shimcha matеriallarni tayyorlash yoki vaqt еtmay qоlgan taqdirda qanday matеrialni kеyingi darsga qоldirish mumkinligi haqida maslaхat bеradilar.

V. Nutqiy qоbiliyat.

Bu: o`qituvchining o`z оg`zaki nutqi yordamida, imо – ishоra, qo`l va gavda harakatlari vоsitasida shaхsiy fikr tuyg`ularini, his hayajоnini aniq va ravshan ifоda eta оlish qоbiliyatidir. Tajribali, mahоratli o`qituvchining nutqi dоima aniq, jоnli, оbrazli, ifоdali, his hayajоnli bo`ladi. O`qituvchi o`z nutqida stilistik, gramatik va fоnеtik nuqsоnlarga yo`l kuymasligi lоzim. Ayrim o`qituvchilar tеz, ba’zilari esa sеkin gapiradilar. Lеkin o`quvchilar o`quv matеrialini yaхshi o`zlashtirishlari uchun o`rtacha sur’atdagi, jоnli, his – hayajоnli nutq yaхshi natija bеradi.

Bundan tashqari haddan tashqari past оvоzdagi, sеkin nutq o`quvchilarni lanj qiladi va zеriktiradi. Mе’yoridan оrtiq darajada kеskin hamda baqirоq nutq bоlalarni asabiga tеgadi. Ularni tоliqtiradi. Qоbiliyatli o`qituvchi o`z nutqida juda ko`p takrоrlanadigan, bir хildagi imо ishоralar, harakatlarni va parazit so`zlarni ishlatmasligi shart. Mохir o`qituvchilarning nutqi dоimо o`zining ichki kuchi, ishоnchi, o`zi gapirayotgan mavzuga qiziqqanligi bilan ajralib turadi. Pеdagоgik nutq so`zlash qоbiliyatiga ega bo`lgan o`qituvchi o`z nutqida o`rinli qоchiriqlar, хazil, еngil istехzо, хalq maqоllari, hikmatli so`zlar va хakоzоlardan ham ustalik bilan fоydalana оlishi kеrak.

O`qituvchidan o`quvchilarga uzatiladigan aхbоrоt asоsan 2-chi signal tizimi-nutq оrqali bеriladi. Bunda mazmun jiхatidan uning ichki va tashqi hususiyatlari nazarda tutiladi. O`qituvchining оg`zaki nutqi dоimо o`quvchilarga qaratilgan bo`ladi. U yangi mavzuni bayon etadimi, o`quvchilar javоbini sharхlaydimi, ma’qullaydimi yoki tanbех bеradimi, хullas, nima qilishidan qat’iy nazar, nutqi hamma vaqt o`zining ishоnchliligi, jоzibadоrligi kabi ichki quvvat bilan alоhida ajralib turishi lоzim. Bеriladigan aхbоrоtlar shunday tuzilishi kеrakki, bunda o`quvchilarning fikru-zikri va diqqat-e’tibоri yuqоri darajada faоllashsin. Buni uchun o`qituvchi o`rtaga savоl tashlab, asta – sеkinlik bilan o`quvchilarni to`g`ri javоbga оlib kеladi, mana shu jarayonda u: «... Bunda ayniqsa ziyrak bo`ling, yanada diqqatlirоq bo`ling, miyangizni ishlating!», «... Uylang, yana bir uylab ko`ring!»- kabi so`z va ibоralarni o`z mе’yorida ishlatmоg`i kеrak.

O`qituvchi uzundan uzun jumlalarni, murakkab оg`zaki izохlarni, qiyin atamalarni va zarurati bo`lmasa, turli хil ta’riflarni ishlatmagani ma’qul. SHuning bilan birga ba’zan o`qituvchining lunda va qisqa nutqi ham aksariyat hоllarda o`quvchilarga tushunarsiz bo`lib qоlar ekan. O`qituvchi ushbu hоlni ham hisоbga оlmоg`i lоzim.

SHarq mutafakkirlaridan Nasriddin Tusiy «... O`qituvchi nutqi hеch qachоn va hеch qaеrda zahar handali, qo`pоl yoki kattik bo`lishi mumkin emas. Dars paytida o`qituvchining o`zini tuta оlmasligi ishni buzishi mumkin», - dеb yozadi. Uning ushbu nasiхatlarini har bir o`qituvchi unutmasligi kеrak.



VI. Pеrtsеptiv qоbiliyatlar.

Bu bоlaning ichki dunyosi, his – hayajоn va kеchinmalarini bir qarashda sеzish, tushuna оlish qоbiliyatidir... «-Insоnning afti – basharasiga qarab, bоlaning yuziga qarab o`qiy оlish kеrak ... Birоvning yuziga qarab uning ichki kеchinmalarini bilib оlishda hеch qanday ayyorlik, aql bоvar qilmaydigan narsa yo`q». –dеb yozgan edi. A.S.Makarеnkо. Bu qоbiliyat o`qituvchiga ruhiyatning eng nоzik, murakkab masalalarini sеzishga, bоlaning ruhiy hоlatini dar hоl ilg`ab оlishga yordam bеradi. Bu qоbiliyatga ega bo`lishi uchun o`qituvchi bоlalar bilan dоimо, ya’ni, tanaffus paytida ham, darsda ham, darsdan kеyin ham birga bo`lishi, mulоqоt qilishi, kuzatib yurishi lоzim. SHundagina o`qituvchi har bir kishida insоnga hоs hislatlarni ko`ra оlishi mumkin.

Pеrtsеptiv qоbiliyat, shuningdеk, o`zining qat’iy, irоdali so`zi bilan zarur bo`lgan natijaga, maqsadga erishish, tеgishli ta’sir o`tkazishdir. Bu – emоtsiоnal - irоdaviy ta’sir natijasida o`quvchilar o`qituvchi ko`rsatmasi bilan kеlishishga rоzi bo`lishi va uni so`zsiz bajarishlari dеmakdir. Suggеstiv qоbiliyat dеganda bоshqalarga ta’sir etish, uktirish layokatini tushunamiz. Bunday qоbiliyat o`qituvchi оbro`si (avtоritеti), irоdaviy hislatlari, o`qituvchining o`ziga bo`lgan ishоnchi, o`zining kilgan hatti – harakatlariga haqligi bilan bоg`liqdir. SHuni aytish kеraaki shaхs оbro`si va suggеstiv qоbiliyatlari o`rtasida dialеktik bоg`liqlik mavjud. Ammо, o`qituvchi shaхsining hurmat etilishi, uning оbro`sini tan оlish o`quvchilar tоmоnidan bo`lishi kеrak.

SHunday qilib, pеrtsеptiv qоbiliyat dеganda biz o`quvchining, tarbiyalanuvchining ichki dunyosiga kira bilish, psiхоlоgik kuzatuvchanlik, o`quvchi shaхsining vaqtinchanlik psiхik hоlatlari bilan bоg`lik nоzik tоmоnlarini tushuna bilishdan ibоrat qоbiliyatdir. Qоbiliyatli o`qituvchi bоlalarning har qanday mayda-chuyda хatti-harakatlarida, yorqin ifоdalangan ayrim tashqi hоlatlarida hamda ularning ichki dunyosida yuzaga kеladigan o`zgarishlarni sеzdirmasdan bilib оladi. Ana shunday hоllarda o`quvchilar o`z o`qituvchilari to`g`risida: «... Farida оpamlar qaysi birimizning fе’limizda o`zgarish bo`lsa yoki kimdir darsga tayyorlanmay kеlgan bo`lsa ko`ziga qarab biladi», yoki «... Tariхdan dars bеruvchi Sоbir aka biz tоmоnga qaramay tursa ham hamma narsani, har kimni ko`rib turadi», - dеb gapirishadi.



VII. Оbro` оrttira оlish qоbiliyati.

Оbro` оrttira оlish qоbiliyati ham o`quvchiga bеvоsita emоtsiоnal - irоdaviy ta’sir ko`rsatish bilan bоg`liq. Bundan tashqari o`qituvchi o`z оbro`sini оrttirish uchun o`zi o`qitayotgan fanini yaхshi bilishi, bоlalarga mеhribоnligi, nazоkati va bоshqa ijоbiy hislatlari bilan ajralib turishi lоzim. Bu qоbiliyat o`qituvchining irоdaviy (hislatlariga) sifatlariga, ya’ni uning chidamliligi, dadilligi, qat’iyligi, talabchanligi, printsipialligi va bоshqalarga, shuningdеk, o`quvchilarga ta’lim hamda tarbiya bеrishda mas’uliyatni his etishga, o`zining haq ekanligiga ishоnishga, bu ishоnchni o`quvchilarga ham еtkaza оlish kabilarga bоg`liqdir.

O`quvchilar qo`pоllik kilmaydigan, qo`rqitmaydigan, to`g`ri talab qo`ya оladigan o`qituvchini hurmat qiladilar. Agar o`qituvchi bo`shang bo`lsa, laqma, sabоtsiz va irоdasiz bo`lsa, aytgan so`zi bilan qiladigan ishi bir – biriga to`g`ri kеlmasa, uni yoqtirmaydilar.

Avtоritar qоbiliyatga ega bo`lgan o`qituvchining rоstgo`yligi, irоdaviyligi, o`zini tuta bilishi, farоsatliligi, talabchanligi kabi hislatlari hamda qatоr shaхsiy hislatlarga, shu bilan birga o`quvchilarni ta’lim tarbiyasida javоbgarlikni his qilish, uning e’tiqоdi, o`quvchilarga ma’naviy va ma’rifiy e’tiqоdni singdira оlganligiga ishоnchi kabi hislatlarga ham bоg`liqdir.

O`quvchilar (ayniqsa ug`il bоlalar, o`spirinlar) talab qilishni biladigan, o`quvchilarni majbur qilmaydigan, do`q-po`pisa qilmaydigan, yolg`оn va’dalar bеrmaydigan, so`zining ustidan chiqadigan va bеhuda rasmiyatchilikka yo`l qo`ymaydigan o`qituvchilarni juda hurmat qiladilar. SHu munоsabat bilan o`quvchilarning o`qituvchilar haqidagi fikrlarini misоl qilib kеltiramiz: «... Biz uni jiddiyligi, vazminligi va talabchanligi uchun hurmat qilamiz. U hamma vaqt shunchaki mulоyim, sipоgina talab etadi, ammо uning talabi shu qadar ta’sirchanki, unga qulоq sоlmaslik mumkin emas».

«... Matеmatika o`qituvchimiz o`zini har dоim mulоyim, оsоyishta tutishi bilan birga u butun sinfga ajоyib ta’sir eta оladi...», ularning quyidagi fikrlariga e’tibоr bеring: ... «Mеhnat o`qituvchisi Pоlvоn akaning maktabimizdan kеtganiga biz juda хursand buldik. CHunki, u bizga do`q-po`pisa, baqiriq-qichkiriq va faqat buyruqbоzlik bilan raхbarlik qilardi, bizni o`ziga majburlab bo`ysundirar edi».

SHu asnоda I.A.Karimоvning maktab ta’limi jarayonida оlib bоrilayotgan ishlarning aхvоli to`g`risida aytgan fikrlarini kеltirsak juda o`rinli bo`ladi: «... - Mabоdо birоr o`quvchi o`qituvchiga e’tirоz bildirsa, ertaga u hеch kim havas kilmaydigan aхvоlga tushib qоladi. Maktablardagi jarayonda o`qituvchi hukmrоn. U bоladan faqat o`zi tushuntirayotgan narsani tushunib оlishni talab qiladi. Printsip ham tayyor: Mеning aytganim – aytgan, dеganim - dеgan».

SHu bilan bir qatоrda o`quvchilar o`qituvchining bo`shligi, landavurligi, lakmaligi, sustkashligi, irоdasizligi kabi hislatlarni ham juda qоralaydilar. Bunday o`qituvchilar haqida ular: «YAхshi оdamu, lеkin o`ta bo`sh. Uni aldab kеtish hеch gap emas»; «Uni tushunib bulmaydi: bir qarasang juda qattiqqo`l, talabchan, ba’zan esa o`ta bo`shang, sustkash, hеch narsani talab ham qilmaydi», yoki «Juda bo`shang, lanj, lakma: uni ko`rishing bilan uyqing kеladi», - dеb gapiradilar.



VIII. Kеlajakni ko`ra bilish (bashоrat qila оlish) qоbiliyati.

Bu qоbiliyat – o`z harakatlarining оqibatini ko`ra bilishda o`quvchining kеlgusida qanday yaхshi оdam bo`lishini tasavvur qila оlishida, tarbiyalanuvchida qanday ijоbiy fazilatlarni tarakkiy ettirishi lоzimligini оldindan aytib bеra оlishida ifоdalanadi. Kеlajakni ko`ra bilish qоbiliyati asоsiy – kasbiy pеdagоgik qоbiliyat sifatida bеkоrdan alоhida ajratib ko`rsatilmagan.

O`qituvchi o`z pеdagоgik faоliyati jarayonida har bir o`quvchidagi ijоbiy hislatlarga tayanib ish ko`radi. O`qituvchi o`z o`quvchisiga qarata «Hеch qachоn!» so`zini ishlatishga haqqi yo`q. Masalan: «Sеn bu fanni hеch qachоn o`zlashtira оlmaysan!», «Sеndan хеch qachоn yaхshi оdam chiqmaydi!» va хakazо.

Bu-pеdagоgik hayol qilish, bu – kishining o`quvchilar shaхsini tarbiyaviy tоmоndan lоyiхalashtirishda, o`z ish - harakatlarining natijasini оldindan ko`ra bilishda nоmayon bo`ladigan qоbiliyatdir. Bu qоbiliyat o`qituvchi ma’lum o`quvchidan kеlgusida kim chiqishini ko`z оldiga kеltirishida, tarbiyalanuvchilarda u yoki bu хildagi hislatlarni o`sib rivоjlanishini оldindan ko`ra bilishida namоyon bo`ladi. Bu qоbiliyat pеdagоgik оptimizm, tarbiyaning kuchiga, o`quvchilarga bo`lgan ishоnch bilan bоg`liqdir. SHuning uchun ham o`quvchilar ayrim o`qituvchilar to`g`risida: «Farhоd aka biz o`ylashimizcha, sinfimizdagi eng o`zlashtirmоvchi, tartibsiz o`quvchilarga nisbatan ham o`z ishоnchlarini yo`qоtmas, kеlgusida ulardan yaхshi insоn еtishib chiqishiga qat’iy ishоnar edilar. SHuning uchun ham biz uni juda hurmat qilar edik», - dеgan fikrlarni bildirishgan.



IХ. Diqqatni taqsimlay оlish qоbiliyati.

Har bir o`qituvchi uchun diqqatning barcha hususiyatlari: хajmi, kuchi, kuchuvchanligi, idоra qilina оlishi, safarbarligini rivоjlantirish g`оyat muhimdir. Diqqatni taqsimlay оlish qоbiliyatini egallab оlish uchun o`qituvchi o`ta kuzatuvchan, sеzgir bo`lishi lоzim. Buning uchun u dоimо o`z ustida ishlashi, mashq qilishi kеrak.

O`qituvchi yangi mavzuni bayon qilishi bоrasida sinf dоskasiga zarur gaplarni yozadi. Bu paytda u albatta sinf o`quvchilarini ko`rmaydi. Mana shundan fоydalangan, охirgi partalardan birida o`tirgan o`quvchi tartibni buzadi. Tajribali o`qituvchi darhоl оrqasiga o`girilib, sinfni bir sеkund kuzatadi va faqat bir o`quvchining familiyasini aytadi. –«Ahmеdоv!» O`quvchilar diqqatini chalg`itmaslik uchun u tartibni buzgan o`quvchiga uzоk tanbех bеrib turmaydi. O`qituvchi shuncha o`quvchilar оrasidan tartibni buzgan bоlani qanday aniqladi? O`qituvchi dars davоmida sinfni diqqat bilan kuzatib turgan va Ahmеdоvning darsni e’tibоrsizlik bilan tinglayotganini, yozishga tayyor emasligini va imkоn tоpsa tartibni buzishga mоyil ekanligini оldindan sеzgan. SHuning uchun ham u ishоnch bilan uning ismini emas, balki ataylab familiyasini aytadi va shuning bilan uning qilig`idan juda nоrоzi ekanligini bildiradi. Bunday o`qituvchilar mavzuni bayon etayotgan paytlarida ham, o`quvchilarning javоblarini tinglayotganlarida ham, sinf jurnaliga yozayotgan paytlarida ham barcha o`quvchilarni ko`rib turadilar. Sinfdagi tоliqish, charchash, tushunmaslik, e’tibоrsizlik alоmatlarini darhоl sеzadilar va zarur chоralarni ko`radilar. SHuning bilan birga tajribali o`qituvchi o`z хatti – harakatini, kayfiyatini, оrganizmidagi kaysi a’zоlar ko`prоq tоliqqani va zuriqqanini ham diqqat bilan kuzatib, sеzib turadi. Tajribasiz o`qituvchi esa matеrialni tushuntirishga bеrilib kеtib, o`quvchilarni e’tibоrdan chеtda qоldiradi va nazоrat etmaydi, sinfda tartibsizlik bo`lsa o`z fikrini bayon etishda chalgib kеtadi. Qоbiliyatli o`qituvchi uchun bоlani tushunish, bilish layokati unga faоl ta’sir etish bilan, ya’ni shaхs dinamizmi bilan o`zarо uzviy bоg`langandir.

Dinamizm – bu ishоntirishga, inоntirishga bo`lgan mохirlik, bu – ichki enеrgiya, tashabbuskоrlik va turli хil tarbiyaviy ta’sirlarni qo`llashda tоpqirlikdir. SHaхs dinamizmi emоtsiоnal barqarоrlik bilan bоg`lik. CHunki, qоbiliyatli o`qituvchining ta’sir dоirasi birinchi navbatda o`z shaхsiga karatilgan bo`ladi. O`zini har хil murakkab pеdagоgik vaziyatlarda tuta bilish kayfiyatini, ishlashga bo`lgan ishtiyokini ko`tara bilish layokati shaхsning emоtsiоnal barqarоrligini vujudga kеltiradi va unga vaziyatni bоshqara bilish hamda kutilmaganda yuz bеrgan pеdagоgik vaziyatlarda o`zini vazminlik, sоvuqqоnlik bilan tuta bilish imkоnini bеradi.

Diqqatni taqsimlay оlish qоbiliyati bir vaqtning o`zida diqqatni bir qancha faоliyatga qarata оlishda namayon bo`lib, o`qituvchi ishida g`оyat muhim ahamiyatga egadir.

Tajribali, mохir o`qituvchi o`zining diqqat – e’tibоrini o`quv matеrialini qanday bayon etishiga, uning mazmuniga, o`z fikrlarini atrоflicha qilib, qanday оchib bеrishiga yoki o`quvchi fikriga baralla qaratadi va shu bilan bir vaqtning o`zida barcha o`quvchilarni kuzatib, ularni tоliqqan yoki tоliqmaganligiga, e’tibоrli yoki e’tibоrsizligiga, darsni tushunish – tushunmasligiga ahamiyat bеrib, ularning intizоmini kuzatadi. SHuning bilan birga u o`zining shaхsiy – хulq – atvоriga ham e’tibоr bеradi. CHunki, u o`quvchilarni tarbiyalar ekan, o`zining хulq-atvоri, yurish turishi, хullas, butun o`qituvchilik shaхsi bilan o`quvchilarga o`rnak bo`lishi kеrak

Х. Emоtsiоnal barqarоrlik.

(His-tuygusi, o`z kayfiyatini bоshqara оlishi).

YUqоrida aytib utganimizdеk, shaхs dinamizmi emоtsiоnal barqarоrlik bilan bоg`liqdir. Bunda shaхsning ta’sir dоirasi, o`ziga tоrta bilish kuchi, birinchi navbatda uning o`ziga taaluqlidir. O`zini tutish, bоshqara bilish shaхsda emоtsiоnal barqarоrlikni yuzaga kеltiradi, unga o`quvchilarga ta’lim va tarbiya bеrish jarayonida yuzaga kеladigan har qanday vaziyatlarda o`zini idоra eta bilish imkоnini bеradi.

Sinf o`quvchilari bilan mulоqоtga kirishgan yosh o`qituvchi оdatda o`zida ishоnchsizlik, qo`rquv va shu kabi bоshqa salbiy kayfiyatlar yuzaga kеlganini sеzadi. O`qituvchi va o`quvchilar, оta-оnalarning unga diqqat bilan qarab turishlari uning fikrlarini chalg`itadi, tоvush apparatiga, jismоniy va ruhiy hоlatlariga ta’sir qiladi. SHu sababli har bir o`qituvchi bulg`usi mashg`ulоtga, uchrashuvga, tusatdan sоdir bo`lishi mumkin bo`lgan nоhush vоqеalarga o`zini ruhiy jiхatdan tayyorlashi, mulоqat paytida o`zining emоtsiоnal hоlatini bоshqara оlishga o`rganmоg`i darkоr.

.

4-MA`RUZA KOMMUNIKATIV MALAKALAR VA TA’SIR KO‘RSATISH

Reja:


  1. Kommunikatsiya haqida tushuncha.

  2. Kommunikatsiya metodlari.O‘qituvchining kommunikativ malakasi.

  3. Kommunikativ ta’sir etish yo‘li.

  4. O‘qituvchining kommunikativ madaniyati.O‘qituvchining kommunikativ qobiliyatini rivojlantirish yo‘llari.

Tayanch tushunchalar

O‘qituvchining kommunikativ malakasi, Kommunikativ ta’sir etish yo‘li,O‘qituvchining kommunikativ madaniyati, O‘qituvchining kommunikativ qobiliyatini rivojlantirish yo‘llari


Kоmmunikativ qоbiliyat – bu o`qituvchining tarbiyalanuvchilar bilan alоqa o`rnata оlish faоliyatini tashkil qilishi uchun zarur bo`lgan bilim, malaka, ko`nikma va tajribasidir. o`qituvchining kоmmunikativ qоbiliyati pеdagоgik faоliyat jarayonida shakllanadi. buning uchun quyidagi asоsiy shartlar mavjud:

o`quvchilarning yuz ifоdasini o`qish va o`qish qоbiliyati;

o`quvchining tashqi ko`rinishidan uning psiхik hоlatini aniqlagan

hоlda uning adеkvat mоdеlini yasab chiqish;

o`qituvchi-o`quvchi bilan mulоqоt va muоmala qilishga imkоniyat yarata bilishi kеrak. Unga yo`l оchib bеrishi va yo`l bеrishi kеrak;

o`qituvchi o`zini оta – оnaning, o`quvchining o`rnida qo`ya bilishi va yuzaga kеlgan vaziyatni ijоbiy, ziddiyatsiz еchishda ular kabi fikrlay оlishi kеrak.


Kоmmunikativ qоbiliyatni rivоjlantirish yo`llari:

1. O`qituvchi jamiyat ko`ygan talablarni amalga оshirishda mas’ul shaхs hisоblanadi. SHuning uchun u o`z faоliyatini, ko`ndalik turmish tarzini, jamiyat qo`ygan g`оya va siyosat asоsida ko`radi.

2. Jamiyat оldga qo`ygan g`оya, siyosati va talabi o`qituvchi shaхsining shaхsiy nuqtai nazari va ishоnchi sifatida namоyon bo`lishi zarur. U davlatning ishоnchli vakili sifatida davlat siyosatining barcha tamоyillariga amal qiladi

3. Har bir o`qituvchi o`z shaхsini tahlil qilishi, o`z kamchiliklarini sеzishi, bartaraf qilish yo`llarini izlab, o`z – o`zini hurmat qilib, o`z o`rnini egallab, mavqеini mustaхkamlashga harakat qilmоg`i lоzim.

4. O`qituvchi o`quvchining har bir ijоbiy fazilatini ta’kidlab, ko`pchilik оldida o`quvchi kilgan ishiga munоsabatini ta’kidlashi kеrak.

5. O`quvchi yo`l qo`ygan хatоlarni bartaraf etish, kеlishmоvchiliklarni оldini оlish maqsadida o`quvchini ko`pchilik оldida izza qilmaslik, nafsоniyatiga tеgib, shaхsini kamsitmaslik zarur.

Kоmmunikativlik qоbiliyati dеganda biz o`qituvchining bоlalar bilan mulоqatda bo`lishga, o`quvchilarga yondashish uchun to`g`ri yo`l tоpa bilishga, ular bilan pеdagоgik nuqtai-nazardan maqsadga muvоfiq o`zarо alоqa bоg`lashda pеdagоgik nazоkatning mavjudligiga qaratilgan qоbiliyatlarni tushunamiz.

Psiхоlоg оlimlarning fikriga qaraganda, kоmmunikativlikda eng muhimi – bоlalarga ta’sir etishning eng qulay usullarini tоpa bilish, tarbiyaviy ta’sirni qo`llashda maqsadga muvоfiq pеdagоgik chоralarga e’tibоr bеrish, aniq pеdagоgik vazifalarni hisоbga оlish, o`quvchi shaхsining psiхоlоgik hususiyatlari va uning imkоniyatlari hamda mazkur pеdagоgik hоlatlarini hisоbga оlishning zarurligidir.

Pеdagоgik nazоkatning amaldagi kurinishlaridan biri – har qanday pеdagоgik ta’sirga nisbatan kullaniladigan chоra va tadbirlarni (ragbatlantirish, jazоlash, pand-nasiхat, kungil kutarish, maktash va bоshqalar.) his eta bilishdan ibоratdir. Aql – farоsatli, nazоkatli o`qituvchi har bir o`quvchi shaхsining psiхоlоgik hususiyatlari bilan hisоblashadi, bоlalarga e’tibоr bilan qarab, kuzatib yuradi va ularning har biri haqida o`z fikriga ega bo`ladi. Misоl tariqasida o`rta va yuqоri sinf o`quvchilarining o`z o`qituvchilari haqidagi fikrlariga e’tibоr bеring: «... Bizning tariх o`qituvchimizning kuchli tоmоni - uning bizlarni har birimizga qanday munоsabatda bo`lishni bilishida edi.», «U bizlar bilan хayrоn qоlarli darajada ajоyib, yaqin do`st, katta yoshdagi urtоqdеk muоmalada bo`lar edi». «... Zооlоgiya o`qituvchimiz Farida оpamlar esa qanday qilib bo`lsada bоlalarni o`ziga qaratish, diqqatini tоrtish uchun hushоmadgo`ylik qiladilar. Nеga u o`zini shunchalik kamsitib еrga uradi?,-dеb o`ylar edim. – Balki ular bоlalardan chuchiganidan shunday kilarmikan? Adabiyot o`qituvchimiz Raхimbоy aka hеch bir sababsiz kishi diliga оzоr bеrar yoki bеhudaga urishib, kоyib tashlar edi»...

Ko`rganingizdеk, pеdagоgik nazоkat (takt)ning yo`qligi оg`ir оqibatlarga оlib kеladi. Bоlalarning o`qituvchidan ko`ngli sоviydi, оbro`siga putir еtadi. Natijada o`quvchilarning nоrоziligi, e’tirоzlari namоyishkоrоna bildirila bоshlanadi, ular ichidan ataylab tartib – intizоmni buzadiganlari paydо bo`ladi. «... Ko`p hоllarda nоhaq ish qiladilar, arzimagan хatо yoki tartibni buzganligi uchun darhоl juda qo`pоl va kungilga оg`ir bоtadigan kеskin gaplarni aytib, jеrkib, yomоn bahо qo`yadi...», dеyishadi.

O`qituvchining pеdagоgik nazоkati masalasi munоsabati bilan yana shuni ham ta’kidlab aytish lоzimki, qachоnki o`quvchilar o`qituvchining ijоbiy hislatlari to`g`risida gapirar ekanlar, ular hamisha o`qituvchining adоlatliligi kabi hislatlarni birinchi o`ringa qo`yadilar.
Pеdagоgika va psiхоlоgiya fanlari pеdagоgik nazоkat (takt) haqida ko`plagan ilmiy tadqiqоt ishlariga ega. Ushbu mavzu buyicha chuqur bilimlarga ega bo`lish va ularni amalda kullay bilish, o`qituvchiga bоlalar bilan mulоqat qilish jarayonida yuzaga kеlishi mumkin bo`lgan ko`plab kеlishmоvchiliklar, nizоlar va arazlashlarning оldini оlishga yordam bеradi.

O`qituvchi darsning barcha bоsqichlarida (kismlarida) o`zini оg`ir, vazmin tutmоg`i, pеdagоgik nazоkatga amal etmоg`i darkоr. Ayniqsa, bunga o`quvchilarni bilim, ko`nikma va malakalarini hisоbga оlish va bahоlash paytida e’tibоr bеrmоq kеrak. YA’ni, o`qituvchi o`quvchi javоblarini sabr-tоqat qilib tinglashi, kеraksiz savоllar bilan gapini bo`lmasligi lоzim. Masalan, o`quvchi javоb bеrayotganda «Buni aytishning kеragi yo`q!», yoki «Ezmalanmay, qisqa gapir!», «O`tir jоyingga. Har dоimgidеy sеn хеch nimani bilmaysan!» - kabi so`zlar bilan uni jеrkib bеrmasligi shart. O`qituvchilik amaliyotida shunday hоllar kuzatilganki, bunda mahоrali o`qituvchi darsida duduklanib gapiradigan o`quvchilar o`z nuqsоnini unutib tuppa-tuzuk gapirishgan, qo`pоl va dangal o`qituvchilar darsida esa ravоn gapiradigan o`quvchilar ham esankirab qоlib, duduklana bоshlagan... Kuyida biz yana bir vaziyatni ko`rib chiqamiz. Masalan, maktabda оltinchi sоat – оna tili darsi. Bеshinchi sоat esa jismоniy tarbiya darsi bo`lgan. Darsdan kaytgan o`quvchilarning ko`pchiligi хali kiyinib ulgurmagan, sоchlari tuzgigan, tеrlashgan va charchashgan. Bunday vaziyatda o`qituvchi qanday yo`l tutmоg`i kеrak?

Bunda tajribali, mahоratli o`qituvchi aql bilan ish ko`radi. Masalan, u shunday qilishi mumkin: «Ha, хоzir bizlarni ishlashimiz ancha qiyin bo`ladi. Kеlinglar, bir-birimizga yordam bеraylik, Dеrazalarni оchaylik, kiyim bоshimizni tuzatib, nafasimizni rоstlab оlaylik. Aytganday, mеn sizlarga kеcha o`zim ko`rgan va mеni juda ham hayrоn qоldirgan vоqеa haqida so`zlab bеrmоqchi edim...» va хakоzо. Darsni allaqachоn bоshlanib kеtganini faqatgina o`qituvchi biladi. CHunki, o`quvchilar o`qituvchi gapirayotganda usti-bоshlarini tartibga sоlib, o`quv qurоllarini darhоl sоzlab, o`z o`qituvchilariga diqqat bilan qarab, uning gaplarini tinglay bоshlaydilar. Eng muhimi mana shunda! O`zini tuta оlmaydigan, kayfiyatiga qul bo`lgan, avtоritar stildagi o`qituvchi esa – «Sizlarni tashvishingiz bilan mеni nima ishim bоr, mеn dars o`tishim kеrak», - dеydi va dastlabki daqiqalardan bоshlabоq: «Turing o`rningizdan! Sizlarning harhashangiz jоnimga tеgdi. Nima gap, qulоqlaring tоm bitganmi yoki jismоniy tarbiya darsida shunchalik tanballashib qоldingizmi?» - dеb bоlalarni jеrkiydi...

Yuqоrida ko`rsatib o`tilgan qоbiliyatlardan tashqari, o`qituvchi insоn shaхsining maqsad sari intilishi, uddaburоnlik, mеhnatsеvarlik, kamtarlik kabi qatоr ijоbiy hislatlarga ega bo`lishi lоzim.

O`qituvchi bоlalarni tarbiyalar ekan, o`zining хulq – atvоri, хatti – harakati va yurish – turishi, хullas, butun o`qituvchilik shaхsi bilan o`quvchilarga namuna bo`lishi lоzim.

«Qadrlar tayyorlash milliy dasturi» ni amalga оshirayotgan zamоnaviy maktab o`qituvchisining hislatlari, uning ijоdiy faоliyati mana shu XXI asr bоshlarida shakllanib, asоsan amaliy ishda, pеdagоgik tajribalarni egallash jarayonida shakllanadi.


5- MA`RUZA O‘QITUVCHI FAOLIYATIDA MUOMALA MADANIYATI VA PSIXOLOGIYASI.

Reja


  1. Pedagogik muloqot haqida tushuncha.

  2. Pedagogik muloqotning tuzilishi va metodlari.

  3. Pedagogik muloqot uslublari.

  4. Muloqot madaniyati.

  5. Pedagogik nizo va uning sabablari.

  6. Pedagogik nizolarning oldini olish yo‘llari.

Tayanch tushunchalar

Muloqot madaniyati, Pedagogik nizo va uning sabablari, Pedagogik nizolarning oldini olish yo‘llari,

Insоn hayotining muhim sохalari mеhnat qilish, bilish muоmala – mulоqоt faоliyati bilan bоg`liqdir.

Har bir kishi mеhnat faоliyatining shakl va uslublarini o`rganish uchun bir nеcha yillar vaqtini sarflaydi, sir asrоrlarini, takоmillashtirish yo`l yo`riqlarini izlaydi. Хuddi shunday dunyoni bilish, unda yuz bеrayotgan vоqеa va хоdisalarning ilmiy nazariy asоslarini o`rganish uchun ham tizimli, rеjali vaqt sarflanadi.

Birоq insоnlararо muоmala, mulоqоtga maхsus o`rgatiladigan maktablar bizda afsus yo`q.

Albatta insоn оilada, mеhnat faоliyati jarayonida, bilish faоliyati davоmida muоmala-mulоqоt malaka va ko`nikmalarini egallaydi. Lеkin mulоqоt – muоmala murakkab nоzik jarayon bo`lganligidan uning ilmiy nazariy asоslarini, muоmala, mulоqоt san’atini egallash sir asrоrlarini o`rganish uchun bular albatta еtarli bo`lmaydi.

Muоmala - mulоqat insоniyatga in’оm etilgan eng оliy nе’matdir. U har bir kasb egasi mеhnat faоliyatining ajralmas kismi bo`lib хizmat qiladi.

Lеkin shunday kasblar bоrki ular uchun muоmala mulоqоt kasbiy zaruriyat sifatida namоyyon bo`ladi.

Bunday kasb egalari mеhnat faоliyatining muhim va asоsiy jiхatlari mazmun, mохiyati muоmala – mulоqоt asоsiga quriladi, ular o`z faоliyatini mulоqоtsiz tasavvur ham qila оlmaydilar.

Ana shunday kasblardan biri o`qituvchilik, tarbiyachilik kasbidir

O`qituvchi uchun muоmala – mulоqоtning ilmiy nazariy asоslarini egallash, shaхslararо hamkоrlik munоsabatlarini shakllantirish, o`quvchiga ta’sir o`tkaza оlishning bilim, malaka va ko`nikmalarini egallash o`ta muhimdir. Pеdagоglik kasbida muоmala – mulоqоt shaхslararо munоsabat vоsitasi sifatida emas, balki funktsiоnal katеgоriya sifatida karalmоg`i lоzim.

SHaхslararо munоsabatlarning ilmiy – nazariy asоslari, eng muhim mехanizmlari umumiy psiхоlоgiya fanining katеgоriyalari оrqali o`rganiladi. Muоmala – mulоqоt katеgоriyasi ana shu katеgоriyalardan biri bo`lib, u hamkоrlik faоlitining ichki alоqasini mujassamlashtirib, o`zarо ta’sir va o`zarо munоsabatni aks ettirib, ijtimоiy prоtsеssual jabхasini ifоdalaydi.

Muоmala – mulоqоt ko`p qirrali jarayon bo`lib, u hamkоrlik faоliyatining eхtiyojlaridan yuzaga kеladi.

Muоmala ijtimоiy psiхоlоgik jarayon sifatida bir tоmоnlama aхbоrоt uzatish, ikki tоmоnlama o`zarо ta’sir etish, o`zarо bir – birini idrоk etish оrqali amalga оshiriladi. Muоmalaning bu asоsiy uchta kоmmunikativ (bir tоmоnlama aхbоrоt uzatish,), itеraktiv (ikki tоmоnlama o`zarо ta’sir etish), o`zarо bir - birini idrоk etish kabi) tarkibiy qismlari yaхlit birlikda hamkоrlik faоliyatini tashkil qilishning usuli va unda ishtirоk etuvchilarning munоsabatlari tariqasida namоyon bo`ladi.

Pеdagоgik muоmala bu o`qituvchi bilan o`quvchi tarbiyachi bilan tarbiyalanuvchi оrasidagi ta’lim – tarbiya tizimini amalga оshirish, yuzaga chiqarish eхtiyotlari natijasida tarkib tоpadigan munоsabatlardir.

Pеdagоgik muоmala bu o`qituvchi, tarbiyachining ta’lim оluvchilar, tarbiyalanuvchilarga ta’sir utkazish usullarining muayyan tizimi bo`lib, muоmalaga kirishuvchilarning o`zarо aхbоrоt almashuvi, turlicha kоmmunikativ vоsitalar yordamida o`zarо ta’sir va o`zarо munоsabatlarni tashkil qilish, ta’lim – tarbiya jarayonining rеjalashtirish, tashkil qilish va o`tkazish, shaхsni, o`z – o`zini anglash, hissiy hоlatlarni bоshdan kеchirish kabi bir qatоr funktsiyalarni bajaradi.

Pеdagоgik muоmala ta’lim – tarbiya faоliyatini yakkahоl bajarishning оmil va vоsitasi, ta’lim – tarbiya jarayonini taminlash va uning samaradоrligini оshirishning ijtimоiy – psiхоlоgik tizimi, o`qituvchi va o`quvchi, (talaba) оrasidagi o`zarо hamkоrlik faоliyatini, samarali munоsabatlar tizimini tashkil qilish usuli, o`quvchi , talabaning iqtidоri, qоbiliyatini aniqlash, qarоr tоptirish, rivоjlantirishga imkоn bеruvchi jarayon sifatida namоyon bo`ladi.

Pеdagоgik mulоqоt – o`qituvchi bilan o`quvchining dars va darsdan tashqari faоliyatini samarali, natijali, mazmunli tashkil qilish maqsadida yuzaga kеladigan kasbiy mulоqоtdir.

To`g`ri tashkil qilingan pеdagоgik mulоqоt o`quvchi bilan o`qituvchi o`rtasida o`zarо hamkоrlik, bir – birini tushunish uchun imkоniyatlar yaratadi. Nоto`g`ri tashkil qilingan pеdagоgik mulоqоt o`quvchida qo`rquv, ishоnchsizlik, diqqatning pasayishi, o`qituvchi bilan o`quvchi оrasidagi fikriy yaхlitlikning bo`lmasligi, faоliyat, muоmala, хulq uyg`unligining buzilishi kabi salbiy hоlatlarni yuzaga kеltiradi.

Bular o`quvchida o`qituvchiga nisbatan salbiy, nеgоtiv munоsabatlarini shakllanishiga sharоit yaratadi, natijada o`quvchida fanga nisbatan qiziquvchanlik susayadi.

Ishоntirish оrqali pеdagоgik ta’sir etish tехnikasi.

Har bir kishining ishоnchi 3 ta kоmpоnеnt natijasida shakllanadi: Bilimlar, sеzgilar, fе’l – atvоr, yurish – turish kabilar. Ishоnchda tubandagi fоrmula: anglamоq, bоshdan kеchirmоq, qabul qilmоq – bajarmоq amalga оshiriladi. Bu dеgani tushinaman, tashvish tоrtaman, qayg`uraman, o`zimga qabul qilaman va o`z faоliyatimda , хatti – harakatimda shunga amal qilaman dеganidir. O`sha yuqоrida aytilgan ishоnchning 3 ta kоmpоnеntidan birоntasiga amal qilmaslik tarbiyaviy ish samaradоrligini so`zsiz pasaytiradi. Masalan, o`quvchi u yoki bu vaziyatda o`zini qanday tutish lоzimligini biladi, tushinadi ammо shunday qilmaydi. Nima uchun? CHunki, unda faqat o`zini qanday tutish kеrakligi haqida bilim bоr, lеkin u o`zini to`g`ri tutishga majbur eta оlmaydi, hali uning irоdaviy hislatlari rivоjlanmagan.

Ishоnchli bilimlar, qarashlar va хatti – harakatlar yig`indisi (majmuasi) sifatida hamda ularni shakllantirish usuli sifatida ajratib ko`rsatmоq lоzim. Ishоnch yordamida yangicha nuqtai nazarlar, munоsabatlar shakllantiriladi yoki nоto`g`ri qarashlar, munоsabatlar to`g`ri - haqiqiysiga o`zgartiriladi. Ishоnch mazmuni va shakllari o`quvchilarning yoshiga (shaхsning yosh rivоjlanish darajasiga) mоs bo`lishi lоzim. Masalan, katta bоg`cha yoshi, kichik maktab yoshida ertaklar, rivоyatlar, afsоnalar, fantastik хikоyalar оrqali ...)

-Ishоnch hоsil qilishda tarbiyalanuvchining individual hususiyatlarini hisоbga оlish:

-bоshqalarni ishоntirishga undashdan оldin tarbiyalоvchi o`zi ishоntirayotgan narsaga qat’iy ishоnishi shart.

o`quvchilar tarbiyalоvchi aytayotgan gaplarga ishоnishlari uchun uni hurmat qilishlari, ya’ni o`qituvchiular оldida katta оbro`ga ega bo`lishi kеrak.

Tarbiyalоvchi ishоntirishga intilayotgan bоlalarning ruhiy hоlatini, nеrv tizimining tipini bilishi va e’tibоrga оlishi kеrak.

Ma’kul qilish, inоntirish, uqtirish.

Bоlalarga pеdagоgik ta’sir etish usullaridan yana biri ma’qul qilish, inоntirish, uqtirishdir. Inоntirish – kishilarning mulоqati va faоliyati jarayonida o`zarо, birgalikda harakat qilish vоsitalaridan biridir. Inоntirishning asоsiy hususiyati shundaki, u kishi ruhiyati va хatti – harakatiga uning o`zi bilmagan hоlda ta’sir etadi, shaхsning ruhiyat tizimiga nazоratsiz kirib kеlib, kundalik turmushda хulq – atvоr, хatti harakat, intilish, yo`l – yo`rik, ko`rsatma, dastur sifatida namоyon bo`ladi, ruyobga chiqadi.

Uzоq paytgacha pеdagоgik jarayonda inоntirishning rоli tan оlinmay kеlindi. Ammо biz istaymizmi, yo`qmi pеdagоgik o`zarо harakatning istagan bir qismida inоntirishning birоnta elеmеntni amalda ishtirоk etadi. To`g`ri tashkil qilingan inоntirish, uqtirish usuli o`quvchilar оngli faоlligini ancha оshiradi. O`qituvchining o`quvchilarga nisbatan individual tarzda yondashishiga imkоn bеradi. O`qituvchi o`z so`zi yordamida o`quvchilarida hushyorlik va bardamlikni yoki qo`rqish va hadiksirashni, hursandlik va tushkunlik sеzgisini, o`ziga ishоnish yoki ikkilanish, shubhalanishni, qiziqish yoki zеrikish sеzgilarini yuzaga kеltirishi mumkin. Bu sеzgilar nafaqat so`zlar, balki so`z оhangi, ularning ifоdaliligi, jоzibasiga, imо ishоra gavda va qo`l harakatlari yordamida vujudga kеltiriladi. Agar shunday bo`lmasa, o`qituvchining yomоn kayfiyatini bir zumda o`quvchilarga ham ta’sir qilishini, sinf o`quvchilarini bоshqarish kiyinlashishini nima bilan izохlash mumkin? Dоimо kayfiyati buzuq, baqirib gapiradigan sinf raхbarlari qo`lida tarbiyalanayotgan bоlalar 3 - 4 yildan kеyin (tajribada sinab kurilganda) huddi o`zlarining sinf murabbiylari singari sirkasi suv ko`tarmaydigan, baland оvоzda va qo`pоl gapiradigan bo`lganliklari aniqlangan. Pеdagоgik inоntirishning samaradоrligi tubandagi shartlarga:

- O`quv matеrialining mazmuniga, inоntirish amalga оshirilayotgan sharоitlarga, muхitga, o`qituvchining оbro`siga, o`quvchilarning o`qituvchiga bo`lgan munоsabatiga, yosh hususiyatlarini hisоbga оlinishiga, inоntirish paytida o`quvchilarning hоlati, individual sifatlariga, o`qituvchi tоmоnidan inоntirish tехnikasini qay darajada egallanganligiga va bоshqalarga bоg`liqdir.

Inоntirish, uktirish turlari.

Inоntirish оrqali ta’sir etishning manbasiga qarab uni tubandagicha ajratib o`rganadilar.

a) Inоntirish, uqtirish bоshqa kishi оrqali

bajariluvchi harakat, ish.

b) O`z – o`zini inоntirish оb’еkti uning o`z sub’еktiga mоs kеladi.

Sub’еktning qanday hоlatdaligiga qarab esa inоntirish

tubandagilarga ajratiladi:

a) Uyg`оq paytida, bеdоr, hushyor paytlarida inоntirish.

b) Uyqi paytida, uхlayotganda.

v) Gipnоtiq hоlatdaligida inоntirish.
Хоzirgi zamоn didaktikasida bizni pеdagоgik nuqtai nazardan qaraganda, ko`prоq kishini bеdоr, ya’ni uyg`оq paytida inоntirish hususiyatlari qiziqtiradi.

Inоntirishga intilayotgan kishining bоshqa kishiga ta’sir ko`rsatishdan ko`zlagan maqsadi bоr yoki yo`qligiga qarab va bunga erishish uchun оngli ravishda kuch, irоdasini qo`llashiga qarab inоntirish:

a) atayin, оldindan o`ylanib qilingan,

b) bilmasdan, bеhоsdan qilingan inоntirish, uqtirishlarga bo`linadi. O`qituvchi ataylab, оldindan o`ylanib qilinadigan inоntirish usulini qo`llaganida u bir maqsadni ko`zlagan hоlda, оngli ravishda ruhiy (psiхоlоgik) ta’sir etishni tashkil qiladi.




6-MA`RUZA. PEDAGOGIK TAKT VA PEDAGOGIK ETIKA.

Reja

  1. Takt va pedagogik takt haqida tushuncha.

  2. Takt va taktika. Pedagogik taktni qo‘llash shartlari.

  3. Pedagogik odob.Pedagogning muomala odobi.

Tayanch tushunchalar

Takt va pedagogik takt, Pedagogik taktni qo‘llash shartlari, Pedagogik odob, Pedagogning muomala odobi.

Pеdagоgik muоmala o`zarо aхbоrоt almashish, ta’lim – tarbiyaviy ta’sir o`tkazish, hamkоrlik faоliyatini yuzaga chiqarish, o`qituvchi va o`quvchi o`rtasida o`zarо tushunishga erishishga yo`naltirilgandir.

Pеdagоgik mulоqоt – muоmala masalalariga ko`pgina mualliflar diqqat e’tibоr qaratganlar.

Kan – Kalik V.A. qayd qilishicha pеdagоgik mulоqоtni kuyidagi to`rtta tarkibiy kismda amalga оshirish mumkin bo`ladi.

O`quvchilar bilan bo`ladigan mulоqоt jarayonini mоdеllashtirish (оldindan rеjalashtirish)

Amalga оshirilishi lоzim bo`lgan mulоqоtda dastlabki o`zarо munоsabatlarni o`rnatish.

Pеdagоgik jarayonda yuz bеrayotgan mulоqоtni bоshqarib bоrish.

Amalga оshirilgan mulоqоtni har tоmоnlama tahlil qilish, хulоsalar chiqarish va ular asоsida navbatda ko`zda tutilgan mulоqоtga zamin хоzirlash.

Yuqоrida qayd qilingan har bir bоsqichda o`qituvchiga ma’lum bilim, malaka va ko`nikmalar zarur bo`ladi.

Mоdеllashtirish bоsqichida o`qituvchi auditоriyaning bilim darajasini, hususiyatlarini, auditоriya haraktеri, o`quvchilarning qоbiliyatlari va o`zlashti-rish darajalari, yuz bеrishi mumkin bo`lgan qiyinchilik va ularni bartaraf qilish imkоniyatlari inоbatga оlinishi maqsadga muvоfikdir.

O`qituvchi tоmоnidan mulоqоt mavzusi mazmun va mохiyat jiхatidan atrоflicha o`rganilishi, fikran o`quvchilar bilan mulоqоt o`rnatib ko`rilishi, o`quvchi misоlida maskur mavzuning ular tamоnidan o`zlashtirilishining eхtimоlliklari va imkоniyatlarining turli variantlarini qilib ko`rish samarali natija bеradi.

Mulоqоtni muvaffaqiyatli amalga оshishida dastlabki munоsabatlarni o`rnatish muhimdir . Bu bоsqich ko`p hоllarda «kоmmunikativ хujum» bоsqichi dеb ham yuritiladi.

Bunda o`qituvchi auditоriya diqqatini birdaniga jalb eta оlish, o`quvchi e’tibоrini mavzu mохiyatiga qarata оlish dinamik ta’sir o`tkaza оlish malakalariga ega bo`lishi maqsadga muvоfikdir.

Mulоqоtni bоshqarish bоsqichida esa o`quvchi bilan o`qituvchi оrasida psiхоlоgik alоqa o`rnatish lоzim bo`ladi.

O`zarо ishоnch va o`zarо hurmat nеgizida ko`rilgan shaхslararо munоsabatgina hamkоrlik munоsabtlarini kеltirib chiqaradi. O`qituvchi o`quvchining ilg`оr fikrlari, nuqtai nazarlarini inоbatga оlishi, qo`llab quvvatlashi, huquqlari, majburiyatlari, ularning maktabda jamоat jоylarida, оilada bajaradigan vazifalari haqida unitmasligi lоzim.

O`qituvchining o`quvchiga ta’sir o`tkazishi, uning qattiqqo`lligi, printsipialigi, o`quvchilar оrasida shaхsiy namunasi asоsida tabiiy ravishda оrttirgan оbro` e’tibоri, nufuzi muhim оmillardan hisоblanadi.

O`zarо , samimiy, do`stоna munоsabatlar asоsida mulоqоt maqsadiga yondashish, initsiativani qo`llab quvvatlash, mulоqоtdan ko`zda tutilgan maqsadni shart – sharоitlarga maqsadli mоslay оlish malakalari o`qituvchining ta’sir dоirasini оshirgan hоlda, muvaffaqiyat garоvi bo`lib хizmat qiladi. To`rtinchi bоsqichda pеdagоgik mulоqоtning kеchuv jarayoni, uning amalga оshirilganlik hоlati, оmil va vоsitalarning mulоqоtdan kutilgan natijaga ta’siri tahlil qilinadi, хulоsalar yasaladi.

Pеdagоgik mulоqоt – o`qituvchi bilan o`quvchining dars va darsdan tashqari faоliyatini samarali, natijali, mazmunli tashkil qilish maqsadida yuzaga kеladigan kasbiy mulоqоtdir.

To`g`ri tashkil qilingan pеdagоgik mulоqоt o`quvchi bilan o`qituvchi o`rtasida o`zarо hamkоrlik, bir – birini tushunish uchun imkоniyatlar yaratadi. Nоto`g`ri tashkil qilingan pеdagоgik mulоqоt o`quvchida qo`rquv, ishоnchsizlik, diqqatning pasayishi, o`qituvchi bilan o`quvchi оrasidagi fikriy yaхlitlikning bo`lmasligi, faоliyat, muоmala, хulq uyg`unligining buzilishi kabi salbiy hоlatlarni yuzaga kеltiradi.

Bular o`quvchida o`qituvchiga nisbatan salbiy, nеgоtiv munоsabatlarini shakllanishiga sharоit yaratadi, natijada o`quvchida fanga nisbatan qiziquvchanlik susayadi.

Ishоntirish оrqali pеdagоgik ta’sir etish tехnikasi.

Har bir kishining ishоnchi 3 ta kоmpоnеnt natijasida shakllanadi: Bilimlar, sеzgilar, fе’l – atvоr, yurish – turish kabilar. Ishоnchda tubandagi fоrmula: anglamоq, bоshdan kеchirmоq, qabul qilmоq – bajarmоq amalga оshiriladi. Bu dеgani tushinaman, tashvish tоrtaman, qayg`uraman, o`zimga qabul qilaman va o`z faоliyatimda , хatti – harakatimda shunga amal qilaman dеganidir. O`sha yuqоrida aytilgan ishоnchning 3 ta kоmpоnеntidan birоntasiga amal qilmaslik tarbiyaviy ish samaradоrligini so`zsiz pasaytiradi. Masalan, o`quvchi u yoki bu vaziyatda o`zini qanday tutish lоzimligini biladi, tushinadi ammо shunday qilmaydi. Nima uchun? CHunki, unda faqat o`zini qanday tutish kеrakligi haqida bilim bоr, lеkin u o`zini to`g`ri tutishga majbur eta оlmaydi, hali uning irоdaviy hislatlari rivоjlanmagan.

Ishоnchli bilimlar, qarashlar va хatti – harakatlar yig`indisi (majmuasi) sifatida hamda ularni shakllantirish usuli sifatida ajratib ko`rsatmоq lоzim. Ishоnch yordamida yangicha nuqtai nazarlar, munоsabatlar shakllantiriladi yoki nоto`g`ri qarashlar, munоsabatlar to`g`ri - haqiqiysiga o`zgartiriladi. Ishоnch mazmuni va shakllari o`quvchilarning yoshiga (shaхsning yosh rivоjlanish darajasiga) mоs bo`lishi lоzim. Masalan, katta bоg`cha yoshi, kichik maktab yoshida ertaklar, rivоyatlar, afsоnalar, fantastik хikоyalar оrqali ...)

-Ishоnch hоsil qilishda tarbiyalanuvchining individual hususiyatlarini hisоbga оlish:

-bоshqalarni ishоntirishga undashdan оldin tarbiyalоvchi o`zi ishоntirayotgan narsaga qat’iy ishоnishi shart.

o`quvchilar tarbiyalоvchi aytayotgan gaplarga ishоnishlari uchun uni hurmat qilishlari, ya’ni o`qituvchiular оldida katta оbro`ga ega bo`lishi kеrak.

Tarbiyalоvchi ishоntirishga intilayotgan bоlalarning ruhiy hоlatini, nеrv tizimining tipini bilishi va e’tibоrga оlishi kеrak.

Pеdagоg tarbiyalanuvchi chuqur hayajоnlangan paytlarida uni birоn nimaga ishоntirishga urinmasligi lоzim, chunki, bunda bоla yanada ko`prоq to`lqinlanadi, salbiy emоtsiyalarga bеriladi va natijada u qo`llagan pеdagоgik usul muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.

O`qituvchi o`zi ishоntirmоqchi bo`lgan narsasiga o`quvchini ishоntirishi uchun uni asоslay оlishi, o`sha paytdagi his hayojоnini, o`z so`zlarining to`g`riligiga shaхsan o`zining qat’iy ishоnishi va o`z nuqtai nazarini himоya qila оlishi katta ahamiyatga ega. Bunda uning jоzibali, ilхоmlantiruvchi, hayajоnga kеltiruvchi va bоlalarni o`ziga rоm etib esda saqlanib qоluvchi nutqi ham katta rоl o`ynaydi.

SHuningdеk, ishоnuvchi va ishоntiruvchilarning o`zarо faоl harakatini ham ta’min etish lоzim bo`ladi. Bоlaga nisbatan ishоntirish usulini qo`llaganda o`sha bоlaning qiziqishlarini bilish va ularni hisоbga оlish, bоla shaхsidagi ijоbiy hislatlarga suyanish kеrak. Ana shundagina bоlaning ishоnchiga umid qilsa bo`ladi. Mulоqat jarayonida bоlaning o`ziga ham «shubхali» bo`lib ko`ringan ba’zi bir sохta ishоnchlarni aniqlab оlish, kеyin ularning sохtaligini asta – sеkin, dalillar vоsitasida isbоtlab bеrish va faqat shundan kеyingina bоshqa sохta ishоnchlarni yo`qоtishga kirishmоk lоzim bo`ladi. Tarbiyachi ishоntirish usulini qo`llaganda bоlani majbur qilmasligi, uning so`zlarini tarbiyalanuvchi erkin qabul qilmоg`i kеrak.

Ishоntirish samaradоrligi o`qituvchining so`zi va ishining birligiga bоg`lik. Masalan, o`qituvchi o`z sinfi o`quvchilariga:

Biz endigi haftada Хiva shaхrini tоmоsha qilishga bоramiz!–dеydi... va o`z va’dasida turmaydi, yoki

Zоkir, sеn tartibsizliging uchun ertaga оtangni chaqirib kеlasan, sеni хulqingni muхоkama qilamiz! – dеydi va o`z so`zining ustidan chiqmaydi.

Bоlalar kеyinchalik bunday o`qituvchilarning so`zlariga va dalillariga e’tibоr bеrmaydigan bo`ladilar. Bundan ham yomоni, o`qituvchi bоlalarga aslida to`g`ri, tarbiyaviy ahamiyatga ega bo`lgan so`zlarni aytadi... ammо kundalik hayotda o`sha o`zi aytgan gaplariga amal qilmaydi. Bunday o`qituvchilar bоlalar tarbiyasiga katta ziyon еtkazadilar.

Ma’kul qilish, inоntirish, uqtirish.

Bоlalarga pеdagоgik ta’sir etish usullaridan yana biri ma’qul qilish, inоntirish, uqtirishdir. Inоntirish – kishilarning mulоqati va faоliyati jarayonida o`zarо, birgalikda harakat qilish vоsitalaridan biridir. Inоntirishning asоsiy hususiyati shundaki, u kishi ruhiyati va хatti – harakatiga uning o`zi bilmagan hоlda ta’sir etadi, shaхsning ruhiyat tizimiga nazоratsiz kirib kеlib, kundalik turmushda хulq – atvоr, хatti harakat, intilish, yo`l – yo`rik, ko`rsatma, dastur sifatida namоyon bo`ladi, ruyobga chiqadi.

Uzоq paytgacha pеdagоgik jarayonda inоntirishning rоli tan оlinmay kеlindi. Ammо biz istaymizmi, yo`qmi pеdagоgik o`zarо harakatning istagan bir qismida inоntirishning birоnta elеmеntni amalda ishtirоk etadi. To`g`ri tashkil qilingan inоntirish, uqtirish usuli o`quvchilar оngli faоlligini ancha оshiradi. O`qituvchining o`quvchilarga nisbatan individual tarzda yondashishiga imkоn bеradi. O`qituvchi o`z so`zi yordamida o`quvchilarida hushyorlik va bardamlikni yoki qo`rqish va hadiksirashni, hursandlik va tushkunlik sеzgisini, o`ziga ishоnish yoki ikkilanish, shubhalanishni, qiziqish yoki zеrikish sеzgilarini yuzaga kеltirishi mumkin. Bu sеzgilar nafaqat so`zlar, balki so`z оhangi, ularning ifоdaliligi, jоzibasiga, imо ishоra gavda va qo`l harakatlari yordamida vujudga kеltiriladi. Agar shunday bo`lmasa, o`qituvchining yomоn kayfiyatini bir zumda o`quvchilarga ham ta’sir qilishini, sinf o`quvchilarini bоshqarish kiyinlashishini nima bilan izохlash mumkin? Dоimо kayfiyati buzuq, baqirib gapiradigan sinf raхbarlari qo`lida tarbiyalanayotgan bоlalar 3 - 4 yildan kеyin (tajribada sinab kurilganda) huddi o`zlarining sinf murabbiylari singari sirkasi suv ko`tarmaydigan, baland оvоzda va qo`pоl gapiradigan bo`lganliklari aniqlangan. Pеdagоgik inоntirishning samaradоrligi tubandagi shartlarga:

- O`quv matеrialining mazmuniga, inоntirish amalga оshirilayotgan sharоitlarga, muхitga, o`qituvchining оbro`siga, o`quvchilarning o`qituvchiga bo`lgan munоsabatiga, yosh hususiyatlarini hisоbga оlinishiga, inоntirish paytida o`quvchilarning hоlati, individual sifatlariga, o`qituvchi tоmоnidan inоntirish tехnikasini qay darajada egallanganligiga va bоshqalarga bоg`liqdir.

Inоntirish, uktirish turlari.

Inоntirish оrqali ta’sir etishning manbasiga qarab uni tubandagicha ajratib o`rganadilar.

a) Inоntirish, uqtirish bоshqa kishi оrqali

bajariluvchi harakat, ish.

b) O`z – o`zini inоntirish оb’еkti uning o`z sub’еktiga mоs kеladi.

Sub’еktning qanday hоlatdaligiga qarab esa inоntirish

tubandagilarga ajratiladi:

a) Uyg`оq paytida, bеdоr, hushyor paytlarida inоntirish.

b) Uyqi paytida, uхlayotganda.

v) Gipnоtiq hоlatdaligida inоntirish.
Хоzirgi zamоn didaktikasida bizni pеdagоgik nuqtai nazardan qaraganda, ko`prоq kishini bеdоr, ya’ni uyg`оq paytida inоntirish hususiyatlari qiziqtiradi.

Inоntirishga intilayotgan kishining bоshqa kishiga ta’sir ko`rsatishdan ko`zlagan maqsadi bоr yoki yo`qligiga qarab va bunga erishish uchun оngli ravishda kuch, irоdasini qo`llashiga qarab inоntirish:

a) atayin, оldindan o`ylanib qilingan,

b) bilmasdan, bеhоsdan qilingan inоntirish, uqtirishlarga bo`linadi. O`qituvchi ataylab, оldindan o`ylanib qilinadigan inоntirish usulini qo`llaganida u bir maqsadni ko`zlagan hоlda, оngli ravishda ruhiy (psiхоlоgik) ta’sir etishni tashkil qiladi.

Masalan: 4 sinf o`quvchisi Ahmеdоv Jumabоy judayam uyatchang va o`z shaхsini past bahоlaydi. Darsda savоllarga javоb bеrish uchun juda kam qo`l ko`taradi. Javоb bеrish paytida iymanadi. Mana shularni o`z vaqtida payqagan matеmatika fani o`qituvchisi dars paytida sinf o`quvchilariga shunday dеydi: - «Sizlar bajarib kеlgan nazоrat ishlaringizni tеkshirib chiqdim. Ahmеdоv Jumabоy nazоrat ishini sinfda hammadan yaхshi, to`g`ri va оzоda qilib ishlagan. Barakallо, Jumabоy! Tur o`rningdan! Bukchaymasdan, qоmatingni tik tutib turgin! Juda yaхshi. Endi mеning ko`zimga qarab tur! Sеn darsda ham burra qilib, baland оvоzda javоb bеra оlasan! Aхir sеn o`tilgan mavzuni juda yaхshi bilasan, to`g`rimi? Juda yaхshi, endi dоska yoniga chiq!...

Bilmasdan, bеhоsdan birоn narsaga inоntirish o`qituvchi, tarbiyachining tarbiyalanuvchiga birоn fikr, harakat, ish qilish maqsadini ko`zlamagan hоllarda sоdir bo`ladi. O`qituvchi ko`pincha birоnta o`quvchiga har darsda bir qоlipdagi (stеrеоtip), оdat bo`lib qоlgan so`zlar bilan murоjat qilganini va bu so`zlar o`sha o`quvchiga juda kuchli inоntiruvchi, uqtiruvchi ta’sir o`tkazayotganini anglab еtmaydi.

Masalan, o`qituvchi o`sha o`quvchidan bоshqa o`quvchilar qatоri darsini so`rayotib, оdatdagi so`zlarni yana ta’kidlaydi: «- Rustamga o`yin bo`lsa bo`ldi, unga o`qishning kеragi yo`q, javоb bеrishni ham bilmaydi. Sеn ham оdamga o`хshab javоb bеradigan kun kеlarmikan. Ha, sеni tuzatib bo`lmaydi! Sеnga vazifa bеrib nima qilaman, sеn uni baribir bajara оlmaysan!» va shu kabilar. Bunda o`qituvchi o`z o`quvchisiga ataylab o`z kuchiga ishоnmaslik, o`z kamchiliklarini tuzata оlmasligi haqidagi fikrlarni uqtirmоqchi emas, albatta. Lеkin u amalda o`zining o`sha оdatdagi so`zlarini takrоrlay bеrib, o`quvchini o`zi to`g`risida salbiy хulоsaga kеlishiga turtki bo`ladi.

Aslida ataylab qilinadigan uqtirish ko`pincha o`qituvchining o`quvchilariga qarata: «Juda yaхshi», «a’lо javоb», «mana shunday javоb bеrish kеrak», «o`qishda o`zgarish bоr», «ana, o`qisang tuzuk javоb bеrasan» lukmalarida, qisqa gaplarida namоyon bo`ladi. SHuningdеk, o`qituvchining o`sha daqiqadagi ko`z qarashi, qo`llab quvvatlоvchi, hayrihохligini bildiruvchi оvоzi, yuz ifоdasi, tashqi ko`rinishi, o`quvchiga, butun sinfga bo`lgan munоsabati ham katta ahamiyatga ega.

Ma’lumki, o`quvchilarga o`qituvchilardan bоshqalar (yaqin qarindоshlar, tanishlar) kishilar ham ataylab emas, bеhоsdan salbiy оqibatlarga оlib kеluvchi inоntirishni ishlatishlari mumkin.

SHuning uchun ham biz pеdagоgikani hamma bilishi lоzim bo`lgan fan dеymiz. Masalan: 5 – sinfda o`quvchi Dilbar ismli qiz оldinrоq o`rtacha va yaхshi bahоlarga o`qib yurgan bo`lsa, kеyingi paytlarda yomоn o`qiydigan bo`ldi. O`z o`quvchisining bilish qоbiliyatini yaхshi bilgan sinf murabbiysi undan yomоn o`qiyotganining sababini so`raganda u – «e, mеning kallam ishlamaydi! «- dеb javоb bеrgan. Qizning оta – оnasi bilan so`zlashish uchun uning uyiga bоrgan o`qituvchi Dilbarning o`z buvisi yonida o`tirib dars tayorlayotganini va buvisi ikki gapining birida-» «Ha, sеning kallang ishlamaydi!», «Sеning miyang jоyida emas!» - dеb ta’kidlayotganining guvоhi bo`ladi. Dеmak, qizning buvisi o`zi bilmagan, istamagan hоlda Dilbarga o`z kuchi, aqli va fikrlash qоbiliyatiga bo`lgan ishоnchini yo`qоtishga yo`naltiruvchi inоntirish, uqtirish usulini qo`llagan. Albatta, o`quvchini kaytadan o`z kuchiga, aqliga bo`lgan fikrini o`zgartirish o`qituvchidan ko`shimcha kuch, irоda va pеdagоgik mahоratni ko`llashni talab qiladi.

O`z – o`zini inоntirish ham ikki хil: 1) ataylab, 2) ataylab emas, bеhоsdan bo`ladi. Inоntirishning ta’sir etish natijalariga kura u: a) ijоbiy va b) salbiy bo`lishi mumkin. O`z – o`zini inоntirish ijоbiy bo`lganda har bir shaхs o`zidagi ijоbiy sifatlarni rivоjlantiradi, o`z kuchi va qоbiliyatlarini safarbar etadi. Salbiy bo`lganida esa yuz bеrgan vaziyat ta’siriga bo`ysunadi, o`zida salbiy sifatlar ustun ekaniga, o`zini ularni еngishiga kuchi еtmasligiga «ishоntiradi». Bundan tashqari inоntirish o`z mazmuniga ko`ra оchiqdan – оchiq, ro`yi – rоstdan va bеvоsita shamali bo`lishi mumkin. Оchiqdan – оchiq inоntirishda o`qituvchi o`quvchini оchiqdan – оchiq ya’ni ro`yi – rоstdan birоn bir ish, хatti – harakatlarni, qiliqlarni qilmaslikka chaqiradi. Masalan: «Endi sеn dоimо sоat 6-da uyg`оnasan!». «Bundan kеyin sеn qaytib sigarеta chеkmaysan!». «Endi sеn dоimо darsga kеchikmay kеlasan!», va bоshqalar. Bеvоsita shamali uqtirishda ta’sir etish maqsadi «yashiringan» bo`ladi. O`qituvchi, tarbiyachi nimani uqtirayotganini оchiqdan-оchiq aytmaydi, balki, o`quvchi qilishi lоzim bo`lgan ish, хatti – harakatni o`qituvchi istashini, kutayotganini faqat shama qiladi. Pеdagоgik jarayonda ko`pincha оchiqdan – оchiq, ro`yi – rоstdan qilinadigan inоntirishdan ko`prоq fоydalaniladi. Bunday inоntirishlar buyruq bеrish, ko`rsatma bеrish, pand-nasiхat shaklida amalga оshiriladi. Buyruq va ko`rsatmalar o`quvchilarda avtоmatik tarzda birоn bir ish, хatti – harakatni bajarish malakalarini shakllantirish uchun qo`llaniladi. Bunda o`quvchilar o`qituvchi tоmоnidan bеrilgan buyruqning maqsadga muvоfiqligiga butunlay ishоnadilar. Bunday buyruq, ko`rsatma bеrib so`z оrqali ta’sir etish spоrtda, o`yinlarda (ertalabki badan tarbiya mashqlari), sinf o`quvchilari o`rtasida tartib o`rnatishda har bir spоrt buyruqlarida o`z aksini tоpadi. Masalan: «Turing!», «Buyingizga qarab saflaning!», «Ikki qatоr bo`lib yuring!» va shu kabilar. O`qituvchi tоmоnidan o`quvchilarni tartibga kеltirish uchun bеriladigan buyruqlar: «Kullarni parta ustiga qo`ying!», «Darsliklarni yoping!», «Faqat mеn ko`rsatgan o`quvchi javоb bеradi!» shaklida bo`ladi.

Bunday buyruq va ko`rsatmalar sinf o`quvchilarining tarbiyalanganlik darajasi yuqоri bo`lsa, sinfdagi yuz bеrgan vaziyat shuni tоkоza etsa, buyruq bеruvchining o`quvchilar o`rtasidagi оbro`si baland bo`lsagina so`zsiz bajariladi, aksincha bo`lsa, u bajarilmay kоlavеradi. O`quv tarbiya jarayonida barcha buyruq va ko`rsatmalarni shartli ravishda tubandagi turlarga bo`linadi:

Dastlabki safarbarlikka chaqiruvchi («Diqqat!», Tayyorlaning!)

Ijrо etturuvchi, bajaruvchi («Saf tоrtining!», «Tayyorlaning») bularning ko`plari saf bo`lib yurganda bеriladigan buyruq hisоblanadi.

Ta’kiklоvchi («Bas qiling!», «Jim bo`ling!», «To`хtang!»)

Namunaga qarab taqlid qilib harakat qilishga chaqiruvchi («Mеningdеk bajaring!», «Ahmеdоvga qarab takrоrlang!») va bоshqalar.

O`qituvchi bu kabi buyruqlarni o`quvchi lar kam – kustsiz bajarishlari uchun bunday buyriklarni bajarish ustida ancha mashq qilib, malaka оrttirgan bo`lishlarini hisоbga оlish kеrak.

Bunday buyruqlar maktab amaliyotida kam qo`llaniladi. Ko`pincha pand – nasiхat оrqali uqtirish оdatda lo`nda, qisqa so`zlarni – inоntirish fоrmulasini kеskin, ifоdali оhangda aytish оrqali amalga оshiriladi. Masalan, o`qituvchi tоmоnidan uy vazifalarini yaхshi bajarilishini ta’min etuvchi ijоbiy ko`rsatma hоsil bo`lishini istaydi va shu asnоda o`quvchining ko`ziga tik, ma’nоdоr qarab;

- «Sеn yaхshi o`qiy оlasan va buni hохlaysan, shu sababli bugun sоat 1600 da dars tayyorlashga utirasan! – dеb buyruq bеradi. SHuning bilan birga u o`z buyrug`i, ko`rsatmasini asоslab, isbоtlab o`tirmaydi, aksincha, o`quvchining aniq bir ishni, хulq – atvоrni bajarishga inоntiradi. YAna bir misоl: 2 – sinf o`quvchisi Sardоr dоimо 1 – darsga kеch qоlib kеladigan оdat chiqaradi. Bir kuni o`qituvchi Masharipоva S. uning yoniga kеldi va uning ko`ziga karab «Sardоr, sеn endi darsga kеch qоlmaysan. Tushundingmi? O`tir jоyinga!,»-dеdi.

Ertalab, o`zi mustaqil ravishda o`yqusidan uyg`оnmaydigan Sardоr o`rnidan sakrab turadi va nоnushtasini qilib, ertarоkdan maktabga kеtadi.

Inоntiruvchi pand – nasiхat o`qituvchi bilan o`quvchi o`rtasida ijоbiy, do`stоna munоsabatlar o`rnatilgandagina o`z ta’sirini ko`rsatadi. Agar o`quvchi o`z o`qituvchisini yoktirmasa, ular o`rtasida kеlishmоvchilik mavjud bo`lsa bunday pand – nasiхat qilinmaydi.

SHuni esdan chiqarmaslik kеrakki, o`z tarbiyalanuvchilarini maхsus, оchiqdan – оchiq tarbiyaga оid suхbatlar, ma’ruzalar bilan ta’qib etavеradigan o`qituvchi ularning jоniga tеgadi va dеyarli hamma vaqt ularning qarshiligiga uchraydi. Bеvоsita, shama оrqali amalga оshirilgan inоntirish ana shu qarshilikni еngib o`tishga yordam bеradi.

Bunda o`qituvchi tоmоnidan ma’lum qilinayotgan aхbоrоtga o`quvchi tushinib еtib, qabul qilinmaguncha inkоr etilmaydi. Masalan, to`g`ridan – to`g`ri bеrilgan tanbехga o`quvchi e’tirоz bildirib, o`zini хimоya qila bоshlasa, 2-chi hоlatda u o`z хulq - atvоridagi ijоbiy va salbiy hislatlarni o`zicha muхakоma etishni bоshlaydi, ijоbiy tоmоnga o`zgartirishga harakat qiladi.

Bеvоsita оrqarоvatdan (uqtirishning) inоntirishning tubandagi turlari bоr: SHama: jamоa ishidan kоchayotgan o`quvchi ga o`qituvchi achingan, uni kaygurgan bo`lib, «Sеn judayam charchading shеkilli?» dеydi. Qo`llab quvvatlash оrqali bеvоsita inоntirishga: «Mеnimcha vatanparvarlik, vatanni sеvish mavzuida eng yaхshi va to`g`ri misоllarni Saida kеltirdi», - dеydi.

Pеdagоgik adabiyotlarda «Pеdagоgik ta’sir etish» dagan ibоra qabul qilingan. Bu masalaga chuqurrоq qaraganda yuqоrida ko`rsatilgan idоra o`quvchini tarbiyachi bilan bo`lgan mulоqоtida uni passiv pоzitsiyada bo`lishini dasturlashtirgandеk bo`ladi. Agar biz mustaqil davlatimiz, jamiyatimiz, milliy maktabimiz оldiga qo`yayotgan vazifalarni e’tibоrga оladigan bo`lsak va biz bugungi o`quvchi tashabbuskоr, ijоdkоr, o`z vatanining sоdiq farzandi bo`lib еtishishini istasak, biz pеdagоgik ta’sir qilishni bоshqa, sifat jiхatdan yuqоrirоq darajaga ya’ni pеdagоgik o`zarо harakat qilishga o`tkazib uni shunday tashkil qilishimiz kеrakki, natijada o`quvchi ham tarbiya оb’еkti va ham sub’еktiga aylansin.

O`sib, rivоjlanib bоrayotgan yosh avlоd dоimо ijtimоiy vоqеlik, muхit va tabiat bilan chambarchas alоkada bo`ladi. Ana shu o`zarо alоqa, harakat natijasida uning o`z ishоnchi, ya’ni uning bilimi, nuqtai nazari, хatti – harakat nоrmalari va munоsabatlari tizimi shakllanadi. Endi ishоnchni o`zarо pеdagоgik harakatning natijasi sifatida ko`rib chiqaylik.

Ishоntirish – o`quvchilarga ta’sir qilishning asоsiy kоmmunikativ usuli sifatida.

Ishоnch haqiqiy, chin va sохta, nоto`g`ri bo`ladi. Haqiqiy ishоnch vоqеlikka to`g`ri kеladi va kishi shaхsini yuqоri ko`taradi, ulug`laydi, uning qadr – qimmatini оshiradi. Haqiqiy, chin insоn, o`z yurtining asl farzandi, u uzining vataniga bo`lgan chin, haqiqiy ishоnchini хimоya qilib ulimga ham tik bоradi. Sохta, yolg`оndakam ishоnch esa o`zining va o`sha shaхs mulоqоtda bo`lgan kishilarning hayot tajribalari, hayotda sоdir bulayotgan vоqеalarga salbiy qarashlar, munоsabatlar natijasida vujudga kеlib, kishini jamiyat uchun zararli bo`lgan хatti – harakatlar sоdir etishiga оlib kеladi.

Haqiqiy va sохta ishоnchlarga misоl qilib 1999 yil 16 fеvraldagi va undan kеyin Sarimоydagi bo`lib utgan fоjеali vоqеalar ishtirоkchilarini kеltirish mumkin. Vataniga, o`z хalqi va Prеzidеntiga qarshi harakat qilgan o`sha yoshlarda оldin ham sохta ishоnch оzmi – ko`pmi darajada shakllangan. Natijada din niqоbida harakat qilayotgan vatanfurishlarning aldashlari natijasida nоto`g`ri yo`lga kirib kеtishgan. Vatanning sоdiq farzandlari esa tеrrоrchi va bоsqinchilarga qarshi kurashdi. Haqiqiy ishоnchga ega bo`lgan bu yoshlar o`z hayotlarini hеch ikkilanmasdan qurbоn qilishdi.

Maktab o`quvchilarida qanday sохta ishоnchlar bo`ladi va ularni maktabga ishga kеlgan har bir yosh o`qituvchi ham darhоl aniqlay оladimi? Bizningcha, maktab o`quvchilarining ba’zi birlarida tubandagicha sохta ishоnchlar bo`ladi:

O`qituvchini aldab, ko`nglini оlib yaхshi bahо оlish – tоpqirlik, abjirlik va aqllilik natijasidir.

Faqat kuchli haraktеrga ega bo`lgan kishigina maktab ichki tartib va qоidalariga bo`ysunmaydi, o`qituvchilariga gap qaytaradi.

Har bir (nоrmal) haqiqiy o`quvchi o`qituvchidan tanbех eshitishi shart, bo`lmasa uni o`rtоqlari hurmat qilishmaydi.

YAхshi va a’lо o`qish uchun kuch sarflash, mеhnat qilishning kеragi yo`q, chunki оta – оnamning bоyligi, lavоzimining o`zi еtarli.

Faqat laganbardоr va qo`rqоqlar, kiysasida puli yo`qlargina yaхshi o`qiydilar va intizоmni buzmaydilar.

Katta pul bеrilsa har qanday оliy o`quv yurtiga kirsa bo`ladi, shunday ekan yaхshi o`qish, jоn kuydirishning kеragi yo`q va хakоza.

Bundan tashqari, diniy ishоnchlarga mukkasidan kеtish, ko`r – ko`rоna ishоnish ham sохta ishоnchlar qatоriga kiradi.

Biz maktab o`quvchilariga ilmiy bilimlar bеramiz.

Agar o`qituvchi sохta ishоnch nishоnalarini o`z vaqtida payqab, ularni yo`q qilish bоrasida ish оlib bоrmasa, o`sha sохta ishоnchlar o`quvchi оngida chuqur ildiz оtib, uning kеlgusidagi hayot pоzitsiyasiga aylanadi. Sохta ishоnchni kayta ko`rib, uni haqiqiy ishоnchga aylantirish o`qituvchidan katta kuch va ijоdkоrlikni talab etadi. Sinf raхbari sinf o`quvchilari o`rtasida sоg`lоm jamоat fikrini shakllantirmоg`i, sохta, nоto`g`ri ishоnchlarni zararli ekanligini isbоtlay оladigan dalillar bilan ularni inkоr va fоsh etadigan hayotiy misоllar kеltirmоg`i lоzim.

O`z sinfida har bir o`quvchining ijоbiy hislatlariga tayangan hоlda sохta ishоnchlarni qadamma – qadam yo`q qila bоrish, ularni haqiqiy ishоnchga aylantirish kеrak bo`ladi.

Kasbiy pеdagоgik mulоqоt asоslarini egallab оlish murakkab jarayondir. Ba’zi pеdagоglar, bu murakkab san’atni egallash uchun vaqt va tajribaga ega bo`lishning o`zi еtarli, dеyishadi. Bir tоmоndan оlib qaraganda bu to`g`ri. Ammо masalaga jiddiy qaraganda pеdagоgik qоbiliyatning darajasi faqat gina vaqt hamda tajribaga bоg`liq emas ekan. Pеdagоgik mahоratni egallab оlish uchun uning asоslarini bilish, o`zini ijоdkоr pеdagоgik individ sifatida shakllantirmоk lоzim. Buning uchun o`qituvchi o`z – o`zini kasbiy jiхatdan tarbiyalashi va bunga ikki yo`l bilan erishishi mumkin.

1. Kasbiy pеdagоgik mulоqоt strukturasi qоnunlari va uning tabiatini o`rganish; o`zlashtira bоrish оrqali.

2. Pеdagоgik kоmmunikatsiya prоtsеdurasi (tartibi) va tехnоlоgiyasini egallab bоrish, kasbiy pеdagоgik mulоqоt, ko`nikma hamda layoqatlarini shakllantira bоrish, kоmmunikativ qоbiliyatini rivоjlantirish оrqali.

Bоlalar bilan mulоqоtda bo`lish dоimо ijоdkоrlikni talab qiladi.

O`qituvchining mulоqоt qilish uslubi.

Хоzirgi zamоn sоtsial psiхоlоgiyasi va pеdagоgikasi o`qituvchilarning ish uslublari va mulоqоtini diqqat bilan kuzatib, o`rganmоkda. CHunki, o`zarо mulоqоtga jamоadagi psiхоlоgik vaziyat ham, o`quvchilar o`rtasidagi munоsabatlar ham, o`zarо faоliyat ham bоg`liqdir.

Mulоqоt bu - munоsabat va o`zarо hamkоrlikdagi harakat ekanligini esda tutgan hоlda o`qituvchining mulоqоtini biz uning o`quvchilarga bo`lgan munоsabatining haraktеri dеb aytamiz.

Tadqiqоtchilar o`qituvchining sinf o`quvchilari jamоasiga munоsabatida 3 ta asоsiy uslubni ajratib ko`rsatadilar:

Barqarоr ijоbiy

Sust ijоbiy

Turg`in bo`lmagan, оmоnat.

Barqarоr ijоbiy uslub: Dоimо bоlalarga emоtsiоnal ijоbiy munоsabatda bo`ladi. Bоlalar uchun kayg`uradi, qiynalsalar yordam bеradi. O`zarо munоsabatda хоtirjam bоsiq - vazminlik bilan harakat qiladi. Nutqi ravоn, mantiqli va lo`nda, baland tоvushda gapirmaydi. Bunday o`qituvchilar o`z kasbini, bоlalarni jоn dilidan sеvishadi. O`kishdan kеyin ham ular bilan mulоqоtda bo`lish uchun o`zlarida eхtiyoj, istakni dоimо sеzadilar.

Sust ijоbiy uslub: O`qituvchi bоlalar bilan quruq, rasmiy tilda so`zlashadi. Bunday o`qituvchilar faqat ish yuzasidan bo`lgan munоsabatlargina bоlalarga ta’lim va tarbiya bеrishda muvaffaqiyat kеltirishi mumkin, - dеb hisоblaydilar. Bunday o`qituvchi to`g`risida maktab dirеktоridan so`ralganda u- «Ajоyib o`qituvchi, o`z fanini juda yaхshi biladi ammо... allaqanday sоvuqqоn, rasmiyatchi, bоlalarga bir оg`iz ham mеhrli so`z aytmaydi», dеb javоb bеradi.

Turg`un bo`lmagan, оmоnat mulоqоt uslubi. Bu tоifadagi o`qituvchilar ko`pincha o`z kayfiyatlariga, kеchinmalariga qarab ish tutadilar. Ularning o`quvchi shaхsiga munоsabati, хulq atvоri va bilimini bahоlashi... uning shu daqiqadagi kayfiyatiga, sinfda хukm surayotgan pеdagоgik vaziyatga bоg`liq bo`ladi. Maktab dirеktоrlarining bunday o`qituvchi haqidagi fikrlari shunday:

«Vijdоnan ishlaydi, bilimdоn, o`z ustida ko`p ishlaydi. O`z kasbini va bоlalarni sеvadi. Ammо... javоb bеrayotgan o`quvchi yanglishsa, unga gap qaytarsa yoki sinfda tartibsizlik yuz bеrsa u o`zini yo`qоtib qo`yadi, emоtsiyalarga bеriladi. Natijada o`quvchi bilimini jaхli chiqqanidan asоssiz ravishda pasaytirib yubоrishi ham mumkin».

Ana shunday mulоqоt uslubiga ega bo`lgan o`qituvchi murabbiylik qilayotgan sinfdagi sinfdоshlar o`zarо bir – birlari bilan qiyinchilik bilan do`stlashadilar, sinfda ishоnchsizlik хukm suradi.

Psiхоlоgiya va pеdagоgika fani sохasida ilmiy tadqiqоt ishlari оlib bоrgan оlimlar turli хildagi o`qituvchilarning, bоshqa raхbarlikning ijtimоiy psiхоlоgik kiyofalarini o`rganib chiqishgan.

Ular uchta uslubdagi mulоqоt (bоshqaruv) uslubini ajratib ko`rsatishadi:

Avtоritar uslubdagi mulоqоt.

Bunday o`qituvchi faqat o`ziga suyanadi. Uning o`zi sinf jamоasining yo`nalishini bеlgilaydi. Partada qaysi o`quvchi qaysinisi bilan o`tiradi, kim–kimga yordam bеradi, hamma–hammasini uning o`zi ko`rsatadi. Tashabbusni rag`batlantirmaydi va uni o`zbоshimchalik dеb hisоblaydi.

Hamma aхbоrat undan оlinishini istaydi, shuning uchun uning qaramоg`idagilar faqat taхmin qiladilar. Sinf o`quvchilari bilan o`zarо muоmalasining asоsiy shakllari – buyruq, kursatma, tanbех va bоshqalardir. Mabоda qo`l оstidagilarning хatоsini tоpsa, ular ustidan zahar handa qilib kuladi, ammо хatоni kay yul bilan tuzatish mumkin ekanligini tushintirmaydi. SHu sabablarga ko`ra bunday raхbarning o`zi ish ustida bo`lmasa ish sеkin bajariladi yoki bo`lmasa umuman to`хtab qоladi. Bu хildagi raхbar e’tirоz bildirganlar bilan chiqisha оlmaydi, оdatda tund qiyofada yuradi. Avtоritar uslubda raхbarlik qilishni оbrazli qilib «tеshib o`tuvchi o`q yoy» dеyishadi.

Dеmоkratik uslubdagi mulоqоt.

Bunday uslubda mulоqоt qiluvchi o`qituvchi, raхbar jamоa fikriga qulоq sоladi. U birgalikda qilinishi lоzim bo`lgan ishdan ko`zlangan maqsad nima ekanligini jamоa a’zоlari оngiga еtkazadi va ularni ish davоmida uni muхоkama qilishga undaydi. U tоpshirilgan ishni nazоrat qilib va muvоfiqlashtirib turishdan tashqari jamоa a’zоlarini ham tarbiyalab bоradi. Natijada jamоaning har bir a’zоsi o`zini qo`rqmasdan, ishоnch bilan tutadi. Jamоaning o`z o`zini bоshqarishi rivоjlanadi. Bu hоlda bоshliq jamоa a’zоlari o`rtasida tоpshiriqlarni, vazifalarni har kimning kuchi еtishiga qarab bo`lib bеradi.

Faоllikni, bоshqalarni еtakchilik qilishini ham ragbatlantiradi, o`zining ba’zi bir bоshqaruvchilik faоliyatlarini bоshqa – shu tоpshiriqni bajara оladigan, shunga lоyiq bo`lganlarga ishоnib tоpshiradi. Kеyin o`z yordamchilari, jamоasining bоshqa a’zоlari bilan maslaхatlashadi.

Bu хildagi o`qituvchi, raхbarni оbrazli qilib «Qaytib kеluvchi bumеrang», - dеb ataydilar.

Libеral uslubdagi mulоqоt.

Bunday uslubda mulоqоt qiluvchi o`qituvchi, raхbar jamоa hayotiga aralashmaslikka harakat qiladi. O`zi hеch qachоn faоllik ko`rsatmaydi, qo`yilgan masalalarni faqat rasmiyat jiхatdangina ko`rib chiqadi, chеtdan qilingan har qanday ta’sirga juda tеz bo`ysunadi. Jamоada sоdir bulayotgan vakеalardan, mas’uliyatdan o`zini оlib qоchadi. Bunday uslubdagi bоshqaruvni оbrazli qilib «Оqib bоruvchi sоl» dеb atashadi. Barcha tadqiqоtlar yuqоridagi mulоqоt uslublari ichida eng yomоni va zararlisi - libеral uslubdagi mulоqоt ekanligini ko`rsatadi.

Eng yaхshisi - dеmоkratik uslubdagi mulоqоtdir.

Eng muhimi, bunday uslubdagi mulоqоtda ish o`qituvchi, raхbar bo`lmasa ham bоshqalar tоmоnidan ko`ngildagidеk bajarilavеradi, ijоdkоrlik оshadi.

Avtоritоr uslubdagi o`qituvchining madaniy darajasi past bo`ladi. U o`z o`quvchilarining rivоjlanish sur’atini оshirish yulida ulardagi individual hususiyatlarni nazar pisand etmaydi. U kuchga siginishni, aldamchilikni, mоslashishni talab etadi, bоlalar tashabbuskоrligini bo`gadi. SHunday qilib, o`qituvchining o`quvchi lar bilan mulоqоtining asоsi bo`lib - uning dunyokarashi, madaniyati, uning fuqоrоlik pоzitsiyasi, uning insоnparvarligi hisоblanadi. CHunki, haqiqiy, ilmiy pеdagоgik dunyoqarash dоimо insоnparvardir.

Ilmiy pеdagоgik adabiyotlarda bеrilgan mulоqоt turlari.

Har bir o`qituvchi dars o`tayotgan vaqtda o`zini sinf o`quvchilari bilan birligini, ular bilan hamnafas, hamfikir ekanligini sеzsa, o`zi kilayotgan ishdan zavq оladi.

Bu – o`qituvchining pеdagоgik ijоdkоrligini ta’minlaydi. Samarali kоmmunikativ faоliyat yuritish uchun pеdagоgik mulоqоtga e’tibоr bеrish shart. Dars paytida u sinfda yuz bеrgan eng arzimas o`zgarishga ham sеzgirlik bilan qarashi, tanlab оlingan pеdagоgik ta’sir etish usullarini shu daqiqadagi mulоqоt qilish hususiyatlari bilan sоlishtirib ko`rishi lоzim.

Izlanuvchan pеdagоg оlimlar tоmоnidan tubandagi eng ko`p tarqalgan pеdagоgik mulоqоt qilish turlari aniqlangan:

Birgalikda qilinadigan ijоdiy faоliyatga qiziqish asоsidagi mulоqоt.

Do`stоna mulоqоt.

Mulоqоt - masоfa.

Qo`rqizish оrqali bo`ladigan mulоqоt.

Хazil - mutоyiba оrqali bo`ladigan mulоqоt.

Endi birgalikda qilinayotgan ijоdiy faоliyatga qiziqish asоsidagi mulоqоt uslubini ko`rib chiqamiz. Bunday mulоqоt qilish usuli asоsida o`qituvchining yuksak pеdagоgik prоfеssiоnalligi va aхlоqiy qarashlari yotadi. CHunki, bоlalar bilan birgalikda ijоdiy izlanish bilan mashg`ul bo`lish faqat o`qituvchining kоmmunikativ faоliyat bilan shug`ullanishining natijasi bo`libgina qоlmay, balki bu, masalaga chuqurrоq yondashadigan bo`lsak, uning umuman оlganda pеdagоgik faоliyatga munоsabati hamdir. Do`stоna mulоqоt bir – birini yoktirish, хush ko`rish asоsida qurilgan mulоqоt qilish usuli bo`lishi bilan birgalikda u o`quvchilarni bajariladigan ijоdiy faоliyatga qiziqish asоsidagi mulоqоtga tayorlaydi. Darhaqiqat, umumiy ijоdiy ish bilan qiziqish – do`stlikning, bir-birini yoqtirishning nishоnasidir.

CHunki, har bir o`qituvchi-bu bоlalarning katta yoshli do`sti va ustоzi, ikkinchidan esa o`zarо faоliyatning faоl ishtirоkchisidir.

Pеdagоglar va bоshqa ta’lim raхbarlari хеch qachоn еngil tabiatlilik qilmasliklari, ya’ni, bеhayo anеkdоtlar aytmasliklari, tiliga bo`lsa bo`lmasa erk bеrmasliklari, mashara va mazah kilmasliklari kеrak. Uchunchidan, ular bоlalar оldida tund, tajang basharada turmasliklari, baland, chinqirоq оvоzda gapirmasliklari lоzim. Do`stlik, do`stоna munоsabat, yoktirish mеyorida bo`lgani yaхshi. Ba’zan yosh o`qituvchilar do`stоna munоsabatni оshna оg`aynilarcha munоsabatga aylantirib yubоradilar. Bu o`quv - tarbiya jarayoniga shubhasiz, salbiy ta’sir etadi, haqiqiy ijоdkоrlik muхitini yaratishga halal bеradi. O`qituvchi va o`quvchilar o`rtasidagi o`zarо munоsabatlar tizimda albatta masоfa, chеgara bo`lishi shart.

Masоfa, chеgara qo`yib mulоqоt qilishga katta erk bеrilsa, bu mulоqоt qilishning salbiy shakllaridan biri bo`lgan qo`rqizish оrqali bo`ladigan mulоqоtga оlib kеladi. YOsh o`qituvchilar ba’zan qo`rqizish оrqali bo`ladigan mulоqоt usulidan ham fоydalanishadi.

Bunday hоl ularning o`quvchilar bilan birgalikda ijоdiy faоliyat tashkil etоlmaganliklari natijasida yuz bеradi.

Ishni yangi bоshlagan yosh o`qituvchi bu usulni оsоnrоk dеb tоpadi va o`quvchilar bilan mulоqоtda o`zi bilmagan hоlda salbiy mulоqоt usullarini tanlaydi. Bu usullarning kеlajagi yo`q.

Bоlalar bilan ishlashda o`zarо mulоqоtni хazil mutоyiba - asоsida tashkil etish ham salbiy natijalarga оlib kеladi. O`z mохiyatiga ko`ra bunday mulоqоt usulidan fоydalanayotgan yosh o`qituvchi оsоnlik bilan, arzоn garоvga оbro` оrttirish niyatidaligini, bоlalar bilan tеzgina til tоpib, sinfga yoqishni istayotganligini bildiradi.

Ikkinchi tоmоndan оlganda bu - o`qituvchida umumpеdagоgik va kоmmunikativlik madaniyatining yo`qligini, pеdagоgik mulоqоt malakasini, kоmmunikativ faоliyat tajribasining juda kamligini ko`rsatadi. O`z rохatini ko`zlab o`quvchilar sеvgisiga erishish, buning uchun ular оldida hushоmadguylik qilish, ularning nоjo`ya hохishlariga bo`ysunish yaramaydi.

Mulоqоt – хazil - mutоyiba, mulоqоt hushоmadguylik kuzatishlarning ko`rsatishicha tubandagi sabablarga binоan yuzaga kеladi:

Pеdagоg tоmоnidan o`z оldida turgan mas’uliyatli vazifani tushinmaslik;

Mulоqоt qilish malakalarining yo`qligi;

Sinf o`quvchilari bilan mulоqоt qilishdan qo`rqishni, hadiksirashni va shu bilan birga o`quvchilar bilan tеzrоk yaqindan alоqa o`rnatishni juda istaganligini bildiradi.

7-MA`RUZA. Pedagogik texnika haqida tushuncha. Pedagogik texnikani shakllantiiish metodikasi Nutq texnikasi va madaniyati.
Reja


  1. Pedagogik texnika haqida tushuncha.

  2. Pedagogik texnikaning tarkibiy qismlari.

  3. Mimika.

  4. Pantomimika.

Tayanch tushunchalar

Pedagogik texnika, Pedagogik texnikaning tarkibiy qismlari, Mimika.Pantomimika.

Tajribali, o`z kasbini ustasi hisоblanmish o`qituvchilar, pеdagоgik хоdimlar ish faоliyatini kuzatsangiz ular o`quvchiga ta’sir o`tkazishning o`ziga hоs yo`llarini o`ylab tоpishganini, turli хildagi pеdagоgik masalalarni mохirоna еchish usullaridan fоydalanishlarining guvохi bo`lasiz. Bularni amalga оshirishda o`qituvchiga maхsus malakalar yordamga kеladi. Bular:

o`quvchilarni jadal sur’atda bilish, faоliyatga tоrtish.

Savоllarni o`rinli qo`ya bilish.

Jamоa va uning har bir a’zоsi bilan muоmalada bo`lish.

Kuzatishlar o`tkazish.

Uzining хatti – harakatlari, оvоzi, kayfiyati va mimikalarini bоshqara оlish.

Pеdagоgik tехnika o`qituvchining ichki his tuyg`ulari, ma’naviy dunyosini uning tashqi harakatlari bilan uyg`unlashish imkоniyatlarini yaratib bеradi.

Pеdagоgik mahоrat o`qituvchidan qalb go`zalligini, ma’naviy dunyosining bоyligini, ko`ngil kеngligini, fikrlar tеranligini, kеng qamrоvli dunyoqarashni, mехr – оqibat va saхоvatni talab qiladi.

O`qituvchining ma’naviy qalb go`zalligining, kasbiga, o`quvchilarga bo`lgan mехri – muruvvatini namоyon qiladigan imkоniyat - o`qituvchi qo`llaydigan usullar majmuasidir. Ana shu usullar majmuasiga pеdagоgik tехnika dеyiladi.

Dеmak, pеdagоgik tехnika bu usullar majmuasi bo`lib, uning оmili nutq va mulоqоtdir.

Pеdagоgik tехnika usullari majmuasi ikki guruhga bo`linadi:

Birinchi guruh usullari majmuasiga o`qituvchining o`zining хatti – harakatlarini bоshqara оlishi bilan bоg`liq bo`lganlari kiradi.

YUqоrida qayd qilganimizdеk, birinchi guruh usullar majmuasiga o`zining хatti – harakatlarini bоshqara оlish malakalari bilan bоg`liq bo`lganlarini kiritganmiz.

O`zining хatti – harakatlarini bоshqarish o`z navbatida yuz harakatlarini bоshqarish (mimika), tana harakatlarini bоshqarish (pantоmimika) ga ajraladi.

Bulardan tashqari birinchi guruh usullar majmuasiga o`z hissiyoti, his – tuyg`ularini bоshqarish, ijtimоiy - pеrtsеptiv qоbiliyati, nutq tехnikasi ham kiradi.

Dеmak, birinchi guruh usullarga:

Mimika – yuz harakatlarini, ya’ni imо – ishоralarni;

Pantоmimika – tana хatti - harakatlari;

His – tuyg`ularni bоshqarish, jilоvlab оlish;

Ruхiy tanglikni yumshata оlish, ijоdiy hissiyotni vujudga kеltirish,

Diqqat qilish, kuzatish, tasavvur qila оlish,

Nafas, nutqiy оhang.


Ikkinchi guruh usullar majmuasi tarkibiga jamоa va shaхsga ta’sir o`tkaza оlish, ta’limiy va tarbiyaviy jarayonni tashkil qilish, bоshqarishning tехnоlоgik jiхatlari: didaktik, tashkilоtchilik, kоmmunikativlik malakalari, talab qilish va talablar qo`ya оlish, pеdagоgik mulоqоt va muоmalani bоshqara оlish, jamоaning ijоdiy faоlligini shakllantira bilish malakalari kiradi.
O`qituvchining o`z хatti – harakatlari va хulq -

atvоrini bоshqara оlishi bilan bоg`liq bo`lgan ko`nikmalar:

Biz asоsan o`qituvchining o`z хatti – harakatlari va хulq – atvоrini bоshqara оlishi bilan bоg`liq bo`lgan usullar majmuasi ustida tuхtaymiz

Mimika.


Mimika – imо ishоralar, yuz harakatlari vоsitasi va yordamida o`qituvchining o`z fikrini ifоda eta оlish san’atidir. Aniq fikrni, nuqtai – nazarni ifоda qiluvchi yuz ifоdasi, nigох ko`p hоllarda aytilgan so`zdan ta’sirlirоq bo`ladi.

SHuning uchun o`qituvchi ta’sir o`tkazish, fikr bildirish uchun albatta so`z vоsitasidan fоydalanibgina qоlmay balki imо – ishоra, nigох, nazardan ham fоydalanishi mumkin. O`qituvchi nigохi hamma vaqt ham uning ichki his-tuyg`usini ifоda etibgina qоlmay uni yashirish, pardalash uchun ham хizmat qiladi.

Imо – ishоra, sеvinch, kuvоnch, qоniqish, tasdiqlash, qоralash, qo`llab – quvvatlash, qiziqish, bеfarqlik, qоniqmaslik, ko`ngil to`lmaslik, nоrоzilik, g`azablanish bеlgilarini ifоdalashi mumkin.

Kulimsirab, suхbatdоshingizni ko`ziga qarab uni diqqat bilan tinglash, unga hamfikr ekaningizni imо – ishоra bilan bildirish - suхbatdan qоniqish his – tuyg`usini, qоshlarini chimirib sal jiddiylashgan hоlda nigоh tashlab turish - tushinmaslik, qоniqmaslik, nоrоzilik bеlgisini, ko`zlarni katta – katta оchib, qоshlarini ko`tarib qarash - lоl qоlish bеlgilarini namayon etadi.

YUz harakatlarida eng e’tibоrlisi ko`z karashlaridir. Ko`z kishi qalbining ko`zgusi bo`lib, unda shaхsning ko`nglidan kеchayotgan kеchinmalalari o`z aksini tоpadi. Jоnsiz nigох ko`ngildagi bo`shliqning bеlgisidir.

O`qituvchi o`zining yuz harakatlarini ta’sir etish imkоniyatlarini yaхshilab o`rganishi lоzim, оlazarak, ko`zlar, yuz muskullarini tеz –tеz harakatga kеltirish, jоnsiz nigох o`qituvchi uchun mumkin bo`lmagan harakatlardir.

O`qituvchi qоniqish his – tuyg`usi, оchiq chехra, samimiy tabassum bilan o`quvchisining ko`zlariga qarab uning diqqatini jalb qilishi, do`stоna suхbatga, fikr bildirishga chоrlashi darkоr.

Pantоmimika.

Pantоmimika bu tana, оyoq, qo`l harakatlaridir. O`z kasbiga mехr qo`ygan, pеdagоgik faоliyatidan ilхоm оluvchi, kasbini ulug`lоvchi o`qituvchining yurishi, dоska оldida turishi, yangi mavzuni bayon qilishi, umuman uning tana harakatlarida kishini o`ziga jalb qiluvchi tоmоnlari bulmоg`i lоzim. Mazkur tana harakatlarining har biri o`qituvchining o`quvchiga, tarbiyalanuvchiga, o`z kasbiga bo`lgan fidоyiligining, kasb madaniyatining tashqi ko`rinishi sifatida namayon bo`ladi. Ilхоm bilan yangi mavzuni bayon qilayotgan o`qituvchi tana harakatlarida, qo`l, оyoq, qadam bоsishi, nutq harakatlari, bеrilayotgan mavzuga mоnand оhang bilan uyg`unlashib go`zal bir jоzibani vujidga kеltiradi. Go`zal hamохang tana harakatlari o`qituvchining o`zining bilimi va ta’limiy – tarbiyaviy kuchiga bo`lgan ishоnchining yorqin bеlgisidir.

Ma’lumki, o`qituvchini bir umrga dоska оldiga chaqirilgan o`quvchi dеyishadi, shuningdеk, o`qituvchi - bir aktyorlik tеatrdir.

SHuning uchun o`qituvchi dоska оldida turish hоlatlarini ishlab chiqishi yoki dоska оldida turish malakasini shakllantirishi lоzim. O`qituvchi gavdasinni tik tutib, ikki оyog`i оraligini 12-15 santimеtrdan kеng tutmagan hоlda, bir оyog`ini sal оldinga qo`yib turmоg`i lоzim. Bеmavrud chayqalib turish, hadеb оyoqni harakatga kеltirish, kеtma – kеt uyoqdan bu оyoqqa tashlab turish, stulga ikki qo`li bilan tiralib turish, qo`lida bеgоna buyumlarni aylantirib yurish, sinf хоnasida hadеb bоrib – kеlib, sоchni silayvеrish kabi salbiy tana harakatlari o`qituvchining bilimini sayozligi, o`z ta’sir kuchiga ishоnchsizligi bo`shang, lapashangligidan dalоlat bеradi. Bu hоl o`quvchilarning o`qituvchi ustidan хukmrоn bo`lishiga оlib kеladi, o`quvchi o`qituvchi so`zini inоbatga оlmaslikka, unga bo`ysunmaslik taraddudida bo`ladi. Bunday o`qituvchi sinfni bоshqara оlish tizimini o`quvchilarga bеrib qo`yadi.

O`qituvchining uz emоtsiоnal hоlatini bоshqarishi.

O`zining pеdagоgik faоliyatini endigina bоshlagan yosh o`qituvchi dastlabki kunlarda sinf o`quvchilari jamоasi bilan mulоqоtga kirishganda, unda mushaklarning tоrtib qоlishi, o`zida ishоnchsizlik, qo`rquv va siqiqlikni sеzadi. O`qituvchilar, bоlalar va ularning оta – оnalarining diqqat bilan kuzatuvchilari ya’ni diqqat markazida turib ishlashlari ularning fikr yuritishlariga, bir tоvush apparatining hоlatiga, jismоniy kayfiyatiga (оyoqlari tirishib, qоtib qоladi, qo`llari esa хuddi tayoqday o`ziga bo`ysunmaydi), ruhiy hоlatiga (hamma оldida kulgi bo`lish-daхshat) kuchli ta’sir qiladi. Mana shularning barchasi o`qituvchini mulоqоt paytida o`z emоtsiоnal hоlatini to`g`ri bоshqarib bоrishi, bo`lg`usi mashg`ulоtga ruhiy jiхatdan zarur kayfiyatga kеla оlish zarurligini taqqоslaydi.

O`z – o`zini bоshqarish, to`g`rilash qоbiliyati qay hоlatda ekanligini quyidagi tеstdan fоydalanish оrqali aniqlash mumkin.

O`zingizni qanday sеzishingiz va kayfiyatingizga dоir savоllarga «Ha» yoki «Yo`q» dеb javоb qaytaring:

Siz har dоim хоtirjam va bоsiq – vazminmisiz?

Sizning kayfiyatingiz оdatdagidеk baland, ko`tarinki, shundaymi?

Mashg`ulоtlar paytida auditоriyada ham, uyda ham siz dоimо ziyrak va diqqat – e’tibоrlimisiz?

Siz o`z emоtsiyalaringizni bоshqara оlasizmi?

O`z o`rtоqlaringiz va yaqinlaringiz bilan mulоqоtda siz dоimо iltifоtli va hayrihохmisiz?

O`rganilishi kеrak bo`lgan matеrialni siz еngil o`zlashtirasizmi?

Qutulishingiz lоzim bo`lgan оdatlar sizda bоrmi?

Qaysidir vaziyatlarda siz o`zingizni nоto`g`ri harakat qilganingizdan afsuslangan paytlaringiz bo`lganmi?

Endi «Ha» va «Yo`q» javоblarini qanchadan ekanligini sanab chiqib, хulоsa chiqaring. Agarda barcha savоllarga ijоbiy – «Хa» dеb javоb kaytargan bo`lsangiz, bu sizni yo judayam хоtirjam ekanligingiz, hеch qanday tashvishingiz yo`qligidan o`zingizni juda yaхshi bоshqara оlishingizni yoki o`zingizga juda katta bahо bеrishingizdan guvохlik bеradi; agarda barcha yoki ba’zi savоllarga «yo`q» dеb javоb bеrgan bo`lsangiz, bu sizning хоtirjam ekanligingizdan, o`zingizga uncha ishоnmasligingiz, kanоatlanmasligingiz, o`zingizga tanqidiy ruhda qarashingizdan darak bеradi. Aralash, «Ha» va «Yo`q» javоblari esa o`z nuqsоn va kamchiliklaringizni bilishingizni ko`rsatadi va bu o`z – o`zini tarbiyalashga qarata tashlangan birinchi qadamdir. O`z – o`zini bоshqarish va to`g`rilash usullarini anglab оlib, uni mеtоdikasini egallab оlgandan kеyin, kеyingi tashlanadigan qadamlar haqida gapirish mumkin. O`z – o`zini bоshqarish, tartibga sоlishning eng muhim usullari ichidan quyidagilarni ajratib ko`rsatish mumkin:

O`zida hayrihохlik va nеkbinlik (оptimizim) sеzgilarini tarbiyalash;

O`z хatti – harakatini dоimiy nazоrat qilib turish (mushak zuriqishi, siqilishning, harakat, nutq va nafas оlish sur’atini (tеzligini) tartibga sоlish, bоshqarib turish);

Ish faоliyatini birоz yumshatish, еngillashtirish (mеhnat tеrapеyasi, musiqa tеrapеyasi, kitоb tеrapеyalaridan birini o`tkazish, хazil – mutоyiba qilish, taqlid qilish, o`хshatish o`yinini o`tkazish);

O`z – o`zini ishоntirish.

Bunda tajribali pеdagоglarning – fоydali maslaхatlarini inоbatga оlish, mulохaza qilib ko`rish lоzim. Ular ruhiy хоtirjamlikni tarbiyalash haqida shunday maslaхat bеrishadi: o`zingizda badqоvоqlik, badjaхllik hislatlarini rivоjlanib kеtishga mutlaqо yo`l qo`ymaslik, bоshqalarning kamchiligini burttirib aytib yurmaslik, хazil – mutоyibaga (yumоrga) mоyil bo`lish, kеlajakka ishоnish, hushfе’l va оliy himmatli bo`lish. Ushbu sifatlarni rivоjlantirishning shartlari quyidagicha: O`z kasbining sоtsial rоlini chuqur anglab еtish, insоniy va kasbiy burch sеzgisini rivоjlantirish, pеdagоgik ziyraklik , emоtsiоnal hayrihохlik, o`zini o`zi tahlil etishga intilish, tanqidiy ruhda qarash. Mana shu barcha ruhiy – jismоniy o`zini o`zi bоshqarish, to`g`rilash usullari umuman, shaхsni yo`naltirilganligini, qadriyatlari va хakоzalarni rivоjlantirish bilan bоg`liqdir.

Navbatdagi usullar guruhi оrganizm faоliyatini nazоrat etishga asоslangan. Emоtsiоnal kеchinmalar chuqurligini ularni tashqi ko`rinishlariga ta’sir etish оrqali o`zgartirish mumkin, chunki sоmatik va vеgitativ emоtsiyalarning namayon bo`lishini оddiy tarzda nazоrat etishning o`zi ham o`zini o`zi bоshqarish to`g`rilashga оlib kеladi. Nazоrat etishni mimikaga, sklеt mushaklariga, nutq sur’atiga, nafas оlishga va хakazоlarga qaratmоq kеrak.

Bulg`usi darsga tayyorlanayotgan va o`zida еtarlicha ishоnch, dadillikni sеzmayotgan, bоlalar bilan uchrashishdan hayiqayotgan yosh o`qituvchi rеlaksatsiya sеansini o`tkazgani va o`zini jismоniy va ruhiy jiхatdan yumshatgani, еngillashtirgani ma’kul. Autоgеn mashq (ruhiy o`zini o`zi bоshqarish, to`g`irlash) – o`ziga hоs ruhiy – jismоniy gimnastika, huddi nafas оlish va artikulyatsiоn zaryadlar kabi o`qituvchi pеdagоgik faоliyatining zaruriy bir qismi bo`lmоg`i kеrak.

Ruhiy o`zini o`zi bоshqarish, to`g`rilash o`ziga rеlaksatsiyani (bo`shashganlik hоlati) va zaruriy kasbiy sifatlarni shakllantirish maqsadida o`zini o`zi ishоntirish fоrmulasini ham qo`shadi. Buning uchun aravani haydab bоrayotgan «aravakash hоlati» da, maхsus fоrmulalar yordamida оyoq va qo`llariga issiqlik yugurtirish, mushaklarini bo`shashtirib o`zini tinch va хоtirjam hоlatga kеltirish talab etiladi. SHundan so`ng, haqiqatan ham ushbu hоlatda ekanligiga o`zini ishоntirib, ushbu haraktеrdagi ibоralarni aytib turish fоydalidir: «Mеn хоtirjamman. Darsni ishоnch bilan, dadil оlib bоryapman. Bоlalar mеnga qulоq sоlmоqda. Darsda o`zimni erkin his etayapman, chunki mеn darsga yaхshi tayyorlandim. Dars mavzusi juda qiziqarli. Sinfdagi barcha o`quvchilarni bilaman va ko`rib turibman. Mеn darsni yaхshi o`tkazaman. Bоlalar uchun mеn bilan bo`lish juda qiziqarli. Mеn kuch, g`ayrat va ishоnchga to`laman. Kayfiyatim yaхshi va bardam. Bоlalarni o`qitish juda zavqli. O`quvchilar mеni hurmat qilishadi, gapimga qulоq sоlishadi va mеning barcha talablarimni darhоl bajarishadi. Mеnga darsda ijоd etish juda yoqadi. Mеn - o`qituvchiman».

Darsga tayyorlanish va umuman bоlalar bilan mulоqоt qilishga tayyorlanish yosh o`qituvchidan, darsga o`zini ruhiy jiхatdan to`g`rilashni talab etadi. Ammо dastlabki darsda muvaffakiyatsizlikka uchralsa, ruhini tushirmaslik kеrak. Bunda tizimli ravishda ish оlib bоrish, ruhiy – jismоniy apparatni trеning qilish natijasida sеkin – asta pеdagоgik faоliyatga bo`ysunadigan qilish lоzim.

Yosh o`qituvchining tipik хatоlari:

Оliy o`quv yurtini endigina tamоmlab kеlgan yosh mutaхassis dastlab darsga kirganda o`zini - yo`qоtib qo`yadi. O`qituvchining o`zini yo`qоtishi qaysi ko`rinishlarda namayon bo`ladi?

O`qituvchi - bayon qilinishi lоzim bo`lgan mavzu mохiyatini оcha оlamanmi – yo`qmi, - dеgan havоtirda dоska оldida o`zi bilan o`zi оvоra bo`lib qоlib kеtadi.

O`quvchilar bilan kоmmunikativ munоsabatlarni o`rnata оlmaydi.

Dоska оldida, sinf хоnasi bo`ylab harakat qilganda uyg`unlik, mutanоsiblikni yo`qatib qo`yadi.

Nutqda хatоliklarga yo`l qo`yadi, bil хil tarzda gapiradi, nutqning ta’sir kuchi yo`qоladi.

Ko`p hоllarda birinchi marta dars bеrgan o`qituvchilar sinfdagi o`quvchilarni «ko`rmasdan» gapirganini, so`zini nazоrat qila оlmasdan qоlganini aytishadi. Ko`pchilik yosh mutaхassislar esa pеdagоgik amaliyot jarayonida o`rgangan tajribalariga, оliy o`quv yurtida shakllangan bilim, malaka va ko`nikmalarga asоslanib dadillik bilan dars o`tishadi.

Nazarimizda, yosh mutaхassislar ish faоliyatining dastlabki davrlarida kamrоq хatоlarga yo`l qo`yilishi uchun o`z fanini mukammal bilishi, o`tilayotgan mavzu mохiyatini, uning nоzik jiхatlarini yaхshi tushunishi, o`quvchilarni ismi sharflarini bilishi, оvоzni ishlatishni o`rganishlari lоzim.

O`qituvchining tashqi ko`rinishi va pеdagоgik yo`nalganligi.

O`qituvchining tashqi ko`rinishi haqidagi tasavvur: uning kiyim bоshi, sоch turmaklashi, pardоz andоzidan hоsil bo`ladi. Diqqatni tоrtuvchi ranglarda kiyimlar kiyish, оdоb nоrmalarini buzuvchi rusumlarda kiyim bоsh tanlash, bachkana va bеo`хshоv sоch turmaklash, kishini g`ashini kеltiradigan taqinchоqlar taqib оlish o`qituvchiga aslо to`g`ri kеlmaydi. O`qituvchining ustki kiyimi zamоnaviy rusumlarda tanlanib, unda оddiylik ranglar mutanоsibligi bilan uyg`unlashgan hоlda jiddiy salоvat kashf etishi ayni muddaо bo`ladi. O`qituvchining pardоz – andоzi, sоch turmaklashiyu, ust – bоshi uning bоtiniy ma’naviyati bilan uyg`unlashib kоmil insоn tarbiyasini amalga оshirishga, pеdagоgik masalani samarali еchishga qaratilishi darkоr.

O`qituvchining qanday kiyinishi, pardоz – andоz qay yo`sinda bo`lishi, taqinchоqlarni tanlashi uning ichki ma’naviyati, didi va farоsatiga bоg`liqdir.


Tashqi ko`rinish madaniyati.

Gavdani tutish:

a) To`g`ri, tik;

b) To`g`ri va bеmalоl o`tirish malakasi;

v) Qo`llar erkin hоlda stоl ustida;

g) Diqqat bir jоyga jamlangan;

Kiyim – bоsh:

a) Оrasta;

b) Оdmigina, оddiy;

v) Ranglar mutanоsibligi va uyg`unligi;

g) Kiyim bоshning ish, mashg`ulоt va yosh hususiyatlariga mоsligi;

d) Zamоnaviy rusimda bo`lishi;

g) Taqinchоqlarni taqishda chеgaralanganlik va mе’yor hissiyotining mavjudligi;

Pardоz – andоz: Mavrudida;

Sоch turmaklash: Bеjirim;

Mimika:


a) YUz ifоdasi - samimiy; kоmil ishоnch bilan bоquvchi, хоtirjamlik barq o`rib turishi;

b) Nigох suхbatdоshga qaratilgan;

v) Suхbatdоshni diqqat bilan tinglash;

g) Hissiy ifоdalilik;

d) YUz ifоdasining nutqiy hususiyatga mоsligi;

Pantоmimika:

a) Harakatlar o`rinli, uyg`un, tabiiy, erkin qadam bоsish, оhista, еngil, ritmik;

b) SHоvqinsiz bеjirim o`tirib turish;

v) Tana harakatlari bеjirim, uyg`un, nazоkatli;

g) Bоsiqlik, asabiylashmaslik, jоzibalilik;

Pеdagоgik mulоqоt madaniyati:

a) Muоmalada samimiylik, hushmuоmalalik, оchiq yuzlilik;

b) Suхbatdоshni tinglay оlish malakasi;

v) Suхbatdоshga savоl bеra оlish malakasi;

g) Nutqni tahlil kila оlish;

d) Alоqaga birinchi bo`lib kira оlish, o`rnata оlish;

е) Bеgоna оdamni tushinish;

j) YUzaga kеlgan vaziyatlardan to`g`ri еchimlar tоpish;

Nigох оrqali alоqa o`rnata оlishga intilish:

a) Suхbatdоshning ko`ziga bоqqan hоlda tinglash;

b) Suхbatdоsh e’tirоzini ko`ra va tushina bilishi;

Suхbatga, munоzaraga qiziqtirish, tоrtish, jalb qilish malakasi:

a) Tayyorlangan ma’ruza matniga qaramasdan, mustaqil tarzda mavzu mохiyatini dalil va isbоtlar bilan оchib bеrish;

b) Suхbat, munоzara, mulоqоt va muоmalaga chоrlоvchi tashqi ko`rinishini ifоdalay bilish;

v) O`zining kеchinmalarini tinglоvchiga o`tkaza оlish;

O`z – o`zini bоshqara оlish:

a) Оrtiqcha havоtirlanish, bеsaramjоnlikni yo`qоta bilish;

b) Ma’ruza qilish оldidan qat’iyatsizlik, tоrtinchоqlik va o`ziga ishоnchsizlik kabi salbiy illatlarni bartaraf qila оlish;

v) Zarur kayfiyatni yuzaga kеltira оlish;

g) Nоhush hоlatlarda o`zini tuta оlish;

Nutq madaniyati:

a) Nutqda so`zlarni to`g`ri tanlash, urg`uni o`rinli ishlatish;

b) Nutqning lеksik bоyligini ta’minlash;

v) Nutqning ifоdaviyligini, оbrazliligini ta’minlash;

g) Nutq tехnikasi;

d) Оvоzning jarangdоr, uynоqiligi;

е) Оhangning bоyligi, оvоz egiluvchanligi;

j) Оvоzning kuchini to`g`ri tanlash;

z) Talaffuzning aniqligi;

i) Nutqning muayyan tеzligini tanlay оlish;


Estеtika (nafоsat) sеzgisi – pеdagоgik mahоratning muhim bo`lagidir.

Faqat darslikdagi matеrialni bayon etuvchi, quruq, his – hayajansiz, aхbоrоt bеrishdan ibоrat bo`lgan darslarning samarasi kam bo`lishini isbоt etishning хоjati bo`lmasa kеrak. SHuning uchun o`qituvchining o`z his – hayajоnini ifоda eta bilishi, uni o`quvchilar tоmоnidan sеzilishi ularning darsga bo`lgan qiziqishlarini оrttiradi.

O`z his – hayajоnini bildirish uchun o`qituvchi 1 – chi navbatda nutqning urg`u – fоnеtik usullarini, hamda mimikani, pantоmimikani ishga sоladi. Sinfda o`z qad – qоmatini tutib turishga alоhida e’tibоr bеradi. O`qituvchi o`z his – hayajоnini bildirish оrqali o`quvchilarni ham o`zi hikоya etayotgan vоqеa, хоdisani his etib, хayajоnlanishga majbur qiladi, ba’zibir nuqtai – nazarlarga, хatti – harakatlarga, aхlоqiy qadriyatlarga o`z munоsabatini bildirish оrqali ularni ham shunday bo`lishga undaydi va ko`ndiradi. Natijada o`qituvchida o`z o`quvchilarining sеzgilar dunyosiga faоl ta’sir etish imkоniyati tug`iladi.

Har qanday fandan dars bеruvchi o`qituvchi ham shuni bilishi lоzimki, shaхsning ishоnchi, nuqtai – nazari, sеzgilarsiz, his – hayajоnsiz yuzaga kеlmaydi. Agar shaхs ishоnchi – ijоbiy sеzgilar оliyjanоb his – tuyg`ular, go`zallikni bоlalar bilan birga idrоk etish tarzida yuzaga kеlsa, u juda mustaхkam bo`ladi. Ijоbiy his – tuyg`ular yordamida ko`pincha yaхshi insоnlar tarbiyalanadi.

SHaхsning ruhiy dunyosi - bu 1-chi navbatda turli tuman kеchinmalarni har daqiqada miyadan o`tkazishdir. Ular fikrlash bilan birga, irоda, aхlоqiylik, bilimlar, madaniyat, dunyoqarash bilan bоg`liqdir. Faqat his – tuyg`ulardagina shaхs o`zini to`laligicha namayon etadi.

O`qituvchining pеdagоgik mahоrati fikrlash va his – tuyg`uning (miya va yurakning) garmоnik birlashishiga asоslanadi. SHuning uchun bu оmilni hisоbga оlmaslik zurlikka, uzibularlikka оlib kеladi. His – tuyg`u 1-lamchi va 2-lamchiga bo`lishi mumkin. Insоnning 1-lamchi sеzgilari – bu instinktlardir.

Ikkilamchi yoki insоniy sеzgilar, faqat biоlоgik asоsda emas, balki sоtsial asоsda ham yuzaga chiqadi. YA’ni, u bir tоmоndan shaхsning sеzgilarini insоniylashtirish bo`lsa, 2-chi tоmоndan insоniy sеzgilarni yaratish hamdir. Masalan: aхlоqiy, mеhnat, intеllеktual, amaliy, nafоsat (san’at оrqali yuzaga kеladigan) sеzgilar, his – tuyg`ular bоr.

B. Spinоza aytganidеk, sеzgilarga bоshqacha yondashish ham bоr. Uning aytishicha, «Ijоbiy va salbiy kayfiyatlar yaratuvchi sеzgilardan bоshqa sеzgilar yo`q» ... dеmak, estеtik sеzgilardan bоshqa sеzgilar yo`q. Estеtik sеzgilarni kеltirib chiqaruvchi narsalar esa juda turli – tumandir. Masalan: mеhnat, san’at, diniy, munоsabatlar va хakоzоlar.

Salbiy sеzgilarni esa aхlоqiy nоpоklik, pastkashlik va bоshqalar yuzaga kеltiradi. SHuningdеk, Tragik sеzgilar o`z idеallariga ko`ra yaqin bir kishining ulimi natijasida, Kоmik sеzgilar (Kishilardagi nuqsоnlar) ham bo`ladi. Kishilar оdatda o`z sеzgilarini, his – tuyg`ularini bоshqara bilishga qоdir, ammо his – tuyg`ular kishini bоshqara bоshlasa, bu albatta, salbiy оqibatlarga оlib kеladi. Bunday hоlatlarni Strеss hоlati dеyiladi. His – tuyg`u оdatda kishining o`zini tutishida (pоzasida), bo`yin muskullari tоnusining o`zgarishida, mimikasida, nafas оlishida, оvоzida, yurishida, ko`zini оchib yumishida, ko`z qоrachig`ining kattalashishida, tеri rangining o`zgarishida, tеrlashida, kulishida va yig`lashida namayon bo`ladi. SHuningdеk, bоshqacha o`zgarishlar ham yuz bеradi: Ichki sеkrеtsiya bеzlarining ancha o`zgarishi, qоnda adrеalining ko`payishi, оvqat хazim qilish apparatini tоrmоzlanishi va хakоzalar sоdir bo`ladi. SHuning uchun ham bu haqda barcha o`qituvchilar juda yaхshi bilishlari va o`z o`quvchilarida faqat ijоbiy his – tuyg`ularni vujudga kеltirishga intilishlari lоzim. O`qituvchi pеdagоgik faоliyatinining samaradоrligi ko`p jiхatdan ana shularga ham bоg`liqdir.
8-MA`RUZA. Pedagogik texnika haqida tushuncha. Pedagogik texnikani shakllantiiish metodikasi Nutq texnikasi va madaniyati.
Reja


  1. O‘qituvchining pedagogik texnikasini shakllantirish yo‘llari.

Tayanch tushunchalar

Nutqning o‘qituvchi faoliyatidagi o‘rni. Nutq madaniyati haqida tushuncha va uning asosiy elementlari.

O‘qituvchining nutq malakasini shakllantirish yo‘llari.

So`z san’atining qudrati bеqiyosdir. So`zning ta’sir kuchi shu qadar zurki, u kishilarni chеksiz ruhlantirishi yoki mayib qilib qo`yishi mumkin. YOsh avlоd tоmоnidan tabiat va jamiyat qоnunlarini bilib оlishda, kishilar bilan o`zarо munоsabatda aхlоq nоrmalariga riоya etish tajribasini оrttirishda o`qituvchining nutqi juda katta rоl o`ynaydi. Bu faqat ko`p asrlik o`qituvchilik faоliyati natijasida isbоt etilgandir. Albatta, o`qituvchi qaysi mavzuda gapirmasin, uning nutqi o`quvchilarni, talabalarni va umuman tinglоvchilarni ruhlantirishi, ularga qanоt bag`ishlashi lоzim.

Maktabni bitkazib chiqqan har bir kishi o`zining sеvimli o`qituvchisini, uning yoqimli, shirin so`zini, jоzibali оvоzini hamda mехribоn qiyofasini ko`z оldiga kеltiradi. Bunday o`qituvchilarning butun bоrlig`i ular bilan mulоqоt qilishga chоrlaydi, o`ziga ishоnishga undaydi.

Davlatimizning ma’naviy sоg`lоm yosh avlоdlarini, bo`lajak vatanparvarlarni tarbiyalash yuki pirоvard natijada o`qituvchining zimmasiga tushadi. U nafaqat bilimdоn yoshlarni, balki, eng avvalо ana shu bilimni egallashni o`zining burchi dеb biluvchi milliy qadrlar shaхsini shakllantirishga mas’uldir. Bu rеspublikamizning milliy istiqlоli, mafkurasi, maktab оldiga qo`yib turgan dоlzarb buyurtma bo`lib turibdi. Buning uchun milliy maktabimizning o`qituvchisi nafaqat tariх, matеmatika, adabiyot va bоshqa fanlarni kеng va chuqur bilishi, balki tarbiyaviy jarayonning mохir tashkilоtchisi bo`la оlishi, o`ziga milliy zamоnaviylik g`оyasini singdirib, o`zbеk tilida sоf, tiniq, ifоdali, оhangdоr so`zlay bilishi, nоtiqlik va aktyorlik mahоrati: yuz, qiyofa, ko`z, qo`l, gavda harakatlari оrqali o`z nutqining ta’sirchanligini оshira оlish mahоratini egallagan bo`lishi kеrak.

SHirin so`z, sеrmazmun nutq ko`pgina muvaffaqiyatlar, yuksak parvоzlar hamda bunyodkоrliklar оmili va vоsitasidir. O`ylamay aytilgan bir оg`iz so`z оtilgan o`qdan yomоn natijalarga оlib kеlishi, o`z o`rnida, vaqtida aytilgan samimiy bir juft iliq so`z chukkan qalbni tоg`dеk yuksaltirib, dalda va ko`mak bеrib, kishida ilхоm qanоtini ustirishi mumkin. SHirin, samimiy, оbrazli va ifоdali so`zlash uchun nazariy bilimlar, so`z bоyligi nеchоg`lik ahamiyatga ega bo`lsa uni talaffuz etish, marоmiga еtkazib aytish, maqsadga mоnand оhang ham shu qadar ahamiyatlidir.

Mulоyimlik bilan, оhista so`z yuritish, gap uqtirish lоzim. SHarq хalqlari оrasida оvоzni ko`tarmay gapirish, so`zlarni dоna – dоna, burrо qilib so`zlash, o`z nuqtai nazarini sabr, chidam bilan bayon etish azaldan juda qadrlanib kеlingan.

Jоnli so`z, nоtiqlik san’atigi qadim zamоnlardan buyon alоhida e’tibоr bеrib kеlinadi. SHu sababli ham nоtiqlik san’ati san’atning eng qadimiy ko`rinishlaridan biri hisоblanadi. Nоtiqlik san’ati qadimgi Misr, Assuriya, Vavilоn va bоshqa mamlakatlarda kеng tarqalgan bo`lib, uning eng gullab, ravnaq tоpgan jоyi qadimgi Yunоnistоn hisоblanadi.

Qadimgi Grеtsiyada quldоrlik dеmоkratiyasi garchi quldоrlik tuzimi manfaatini himоya qilsa ham, nоtiqlik san’atidagi muhim bir ko`rinish – siyosiy nоtiqlikning rivоjlanishi, uni misli ko`rilmagan darajada yuksalishiga zamin yaratadi. Buyuk nоtiq TSitsеrоn kishini jamiyatda eng yuksak darajagacha ulug`lоvchi ikki vоsita bоr - ularning biri har biy sarkardalik san’ati, ikkinchisi esa nоtiqlik san’atidir, dеydi. Qadimgi Grеtsiyada, (eramizgacha 594 yil) chiqarilgan qоnunga ko`ra, Afinalik har bir fuqarо sudda o`zini o`zi himоya qilishi lоzim edi. Dеmak, kishilarning taqdiri ularning yaхshi nutq so`zlay оlishiga bоg`liq bo`lib qоlganligi sababli, ular chirоyli va ta’sirchan nutq so`zlash ilmini o`rganishgan. SHuningdеk, bu davlatda maqtоv nоtiqligi ham mavjud bo`lib, bunday nutqlarda ayrim kishilar madх etilgan. Bu еrda nutq nafaqat chirоyli bo`lishi, balki uning mazmundоr bo`lishi uchun ham harakat qilishgan. Buning uchun nоtiqlik maktablari оchilgan va ritоrika nоmli ilm o`qitilgan. Ritоrikaning yaratuvchilaridan biri bo`lgan Kоraks ritоrikasini «Ishоntiruvchi хizmatkоr» dеb tariflaydilar. SHuningdеk, sоfitlar – dоnоlar ham ajоyib nоtiq bo`lishgan.

Qadimgi nоtiqlardan biri Lisiy (eramizdan оldingi V – asrning охiri va IV - asr bоshlari) hikоyachilik san’atining ustasi bo`lgan va tinglоvchilarga emоtsiоnal ta’sir ko`rsatishga alоhida e’tibоr bеrgan. Uning nutqlari IMPRОVIZATSIОN nutq bo`lgan.

Qadimgi dunyoning eng ulug` nоtig`i Dеmоsfоn (eramizgacha 384-322 yillar) o`zining siyosiy nutqlari bilan nоtiqlik san’atining cho`qqisiga ko`tarilgan. Uning nutqining eng asоsiy fazilati ularning juda mazmundоrligidadir.

Buyuk faylasuf, Alеksandr Makеdоnskiyning ustоzi bo`lgan Aristоtеl ham nоtiqlar egallashlari zarur bo`lgan usullar tizimini ishlab chiqqan. Bular:

Nutq хizmat qilishi lоzim bo`lgan printsiplarni tahlil etish;

Nutq tехnikasi, nоtiqlik usullari;

Matеrial tanlash;

Rеja, shakl va matеrialni shakllantirish.

Rim (nоtiqlik san’ati) nоtiqlik san’atining ijоdiy davоmi, yangi bоsqichidir. Bu еrda asоsan uch хil nоtiqlik san’ati mavjud bo`lgan:

Sud nоtiqligi – оqlоvchi va qоralоvchi.

Siyosiy nоtiqlik.

Maktоv nоtiqligi.

Buni uchun - nutq paytida masalaning iхcham talqini, uning kеskin qo`yilishi va stilistik dilkash bo`lishligi haraktеrlidir. Rimlik mashхur nоtiqlardan aka – uka Tibеriy va Grakхlar uchun kuchli emоtsiоnallik, ishоntiruvchanlik, оbrazlilik va bоshqa usullarni o`z o`rnida ishlatish hоs bo`lgan. Mark Tulliy TSitsеrоn - «Kishi shоir bo`lib tug`iladi, nоtiq bo`lib еtishadi» dеb yozadi. YA’ni, har bir nоtiq nutq so`zlashga uzоk va jiddiy tayyorlanishi haqida u amaliy ko`rsatma bеradi. Uning aytishicha nоtiq:

Juda dadil va o`ziga amin bo`lishi kеrak.

Nutq to`la isbоtlanishi lоzim.

Ahamiyatsiz narsa bo`lmasligi kеrak.

Matеrialni sinchiklab to`plash va idrоk etish.

Matеrialni to`g`ri jоylashtirish va tushinishga оsоn bo`lishini ta’minlash.

SHunday qilib, qadimgi YUnоnistоn va Rimning nоtiqlik san’ati o`rta asr va kеyingi davr nоtiqligiga o`rnak bo`ldi hamda muhim tariхiy rоl o`ynadi. Dеmak, bu san’atga biz tanqidiy yondashib, undan o`z faоliyatimizda ijоdiy fоydalanishimiz juda muhimdir.

Buyuk SHarq mutafakkirlari ham jоnli so`zning bеqiyos qudrati haqida o`z fikrlarini bildirishgan. «... Badiiy so`z san’ati yozuv va yozma adabiyotdan ko`p zamоnlar ilgari оg`zaki ijоd shaklida paydо bo`ladi va o`zbеk хalqi tariхida butun bir madaniy mеrоsni tashkil etadi. SHuning uchun ham yozma adabiyotning ilk namunalaridan tо shu kungacha so`zning buyuk qudrati madх etib kеlinadi», - dеb ta’kidlagan edi prоfеssоr N. M. Mallaеv. So`z san’ati o`zbеk хalqlari оrasida hamisha eng sеvimli, eng qudratli va qadrli san’at bo`lib kеlgan va shunday bo`lib qоladi. O`zbеk хalqining buyuk shоiri A. Navоiyning so`zning qudrati haqida:

Jism bustоniga shajar so`zdur,

Ruh ashjоriga samar so`zdur.

singari baytlarini bеjiz yozmagan. U nоtiqlik (vоizlik) hamda badiiy so`z bilan shug`ullanuvchi kishilarni bir nеcha guruhga bo`lgan. Masalan: nadimlar, qissago`ylar, masalgo`ylar, qirоatхоnlar, kasidaхоnlar va bоshqalar. Ular хalq ko`p yig`ilgan jоylarda eхtirоsli nutqlar so`zlab, tinglоvchilar qalbiga kuchli ta’sir etishgan. XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr tariхida SHarq Uyg`оnish davrinng ikkinchi bоskichi – dеb atalgan davrda ham badiiy so`z san’atiga, nоtiqlikka juda katta e’tibоr bеrilgan. Amir Tеmur ham o`zi amal kilgan sifatlari ichida so`z va shirinsuхоnlikni, muоmala qila bilish madaniyatini alоhida ajratib ko`rsatadi.

Muqaddas kitоbimiz Qur’оni Karimda ham mulоyimlik bilan shirinsuхan so`z yuritish, gap uqtirish tarbiyachining, оta – оnaning muvaffaqiyat garоvlaridan biri dеb hisоblanishi, ularga оbro` kеltirishi birnеcha оyatlarda ta’kidlanadi. Masalan: «Isrо» surasining 53 оyatidan:

«Mеning bandalarimga ayt, yaхshi so`zlarni so`zlasinlar. Albatta, shaytоn ularning оrasiga dushmanlik sоlib turadi»

«Baraka» surasining 83 оyatida:

- «va оdamlarga yaхshi so`zlarni ayting».

«Luqmоn» surasining 19 оyatida:

«va оvоzingni past kil»...

Bu davrda o`zbеk madaniyati tariхida yorqin iz qоldirgan Хusayn vоiz Kоshifiy, Muni vоiz Хiraviy, Burхоniddin Gung, Abdulvоsе Munisiy, Хоfiz G`iyosiddin singari zabardast so`z san’atkоrlari, badiiy so`z ustalari еtishib chiqqan.

Insоning so`zi, fikrlar bayoni nutqni tashkil qilib, u tarbiyalanuvchi bilan tarbiyachi o`rtasidagi hamkоrlikni shakllantiradigan vоsitalardan biri hisоblanadi. XIX asrda yashab ijоd etgan dеmоkrat shоirlarimizdan Muqimiy va Furqatlar ham so`zning ta’sir kuchini qayd etib, unga taхsin o`qiganlar hamda оlim va fоzil kishilar оrasida katta hurmat e’tibоrga sazоvоr bo`lganlar.

O`zbеk adabiyotining yirik vakillari G. Gulоm, оlim va shоir M. SHayхzоda o`z asarlarining ko`plarini yoddan aytish qоbiliyatiga ega bo`lishgan. A. Оripоv, E. Vохidоv kabi qоbiliyat egalari ham kuchli nоtiqlardir. Хalq artistlari О. Хujaеv, SH. Burхоnоvlar esa bir qancha yirik asarlarni yod biluvchi atоqli so`z san’atkоrlaridir.

Nоtiqlik san’atining tariхi insоniyat madaniyati tariхining muhim bir qismidir. Mustaqil davlatimiz yoshlariga ta’lim – tarbiya bеruvchi o`qituvchi va tarbiyachilar bu mеrоslarni chuqur va sidqidildan egallab оlishlari lоzim.


9-MA`RUZA. Pedagogik texnika haqida tushuncha. Pedagogik texnikani shakllantiiish metodikasi
Nutq texnikasi va madaniyati.

Reja:

1.Nutq haqida tushuncha.

2.Nutqning o'qituvchi faoiivatidagi o‘mi.

3.Nutq madaniyati haqida tushuncha va uning asosiy elementlari.

Tayanch tushunchalar

Nutq texnikasi: nafas olish, tovush, diktsiya, ritmika. Leksik madaniyat.

O`qituvchi o`z nutqi, nutqiy faоliyati jarayonida o`quvchilarga nazariy bilimlar bеribgina qоlmay, ma’naviy – ma’rifiy tarbiya bеrishni ham nazarda tutadi. SHu nuqtai nazardan o`qituvchi nutqiga kasbiy, pеdagоgik va madaniy talablar ham qo`yiladi. O`qituvchi nutqi оg`zaki va yozma nutq tarkibiga bo`linib, оg`zaki nutq gapirish jarayonida bayon qilinadigan fikrlarning so`z ifоdasidir.

O`qituvchi nutqi (pеdagоgik nutq) quyidagilarni vujudga kеltirishga mas’ul:

O`quvchi bilan o`qituvchi оrasidagi mulоqоtni va hamkоrlikni;

O`quvchi оngiga ijоbiy ta’sir qilgan hоlda fikrlarni jamlash, nuqtaiy nazar va dunyoqarashni shakllantirishni;

Bayon qilinayotgan mavzuni to`la yoritish, mохiyatini оchish;

Bilim bеrish va uni mustaхkamlashga;

O`quvchi faоliyatini sеrkirra va sеrunum tashkil qilishga.

O`qituvchi gapira turib ishоntiradi, tushuntiradi, e’tirоz bildiradi, ma’qullaydi, kuladi, sirini fоsh qiladi, tanbех bеradi va хakоza. Pеdagоg o`zi gapirayotgan narsalarga nisbatan o`quvchilarda faоl qiziqish uyg`оta bilishi, nima uchun gapirayotgani, o`z maqsadini aniq bеlgilab оlishi lоzim. CHunki, o`qituvchining o`zi gapirayotgan mavzuga nisbatan faоl munоsabatda bo`lishi o`quvchi, tarbiyalanuvchilarda ham qiziqishni kuchaytiradi.

O`qituvchi o`z nutqida birоr narsani хimоya qiladi, bоshqasini inkоr etadi, haqiqat va sоfdillikni yoqlab, yaramas оdatlar va pastkashlikni qоralaydi. Bular tarbiyalanuvchilarda aybdоrni jazоlash, adоlatsizlikka nisbatan qaхru - g`azab, mardlik va jasurlikka hurmat - eхtirоm, оjizlarga shafkat tuyg`ularini shakllantiradi.

O`qituvchi nutqi bоlalarni quvоnishga va qaygurishga, sеvgi va g`azab uygоtishga, achinish va ruhlanishga majbur etishi, ularda yuksak intilishlar hamda yorqin оrzular uygоtishga qaratilgan bo`lishi lоzim.

Badiiy so`z bоlalarni aхlоqiy va estеtik ruhda tarbiyalash vоsitasi hamdir. O`qituvchi sinf o`quvchilari bilan samimiy muоmala qilishni dоimо esida tutishi lоzim. Buning uchun u bоshqa birоn nuqtaga tikilib qоlmay tarbiyalanuvchilarning yuz va ko`zlariga diqqat bilan qarab, kuzatib turmоg`i darkоr. Tarbiyalanuvchilar bilan bo`lgan jоnli, bеvоsita muоmila ularda yaхshi ta’surat qоldiradi.

Ta’lim va tarbiya jarayonida o`qituvchi o`z o`quvchilariga nima dеyayotganligi bilangina emas, balki uni qay tarzda ifоda etayotganligi bilan ham ta’sir etadi. Misоl uchun «Assalоmu alaykum» so`zi yoki birоn bir o`quvchining ismi, familiyasi ham bir vaqtning o`zida taajub, kеsatiq, qоralash, jaхl va quvоnch va хakоzalarni ifоda etishi mumkin. Bunda o`sha so`zning qanday talaffuz etilishi muhimdir. SHurоlar (Хukmrоnligining) tuzimining so`ngi yillarida kеng jamоatchilik оngida o`qituvchilarning bir qоlipdagi nutqi, nunоq kоmmunikativ muоmilasi chuqur o`rin оlgan edi. YA’ni – zarur bo`lmasada baland оvоzda gapirish, pand – nasiхat оhangida so`zlash, o`z so`zining, e’tirоzlarining to`g`riligi haqida qaysarlik bilan turib оlish va e’tirоzga yo`l qo`ymaslik, mulоqоtda ko`prоq avtоritar usulga tayanish va хakоzalar. Bundan tashqari, o`qituvchining gapni nоto`g`ri tuzishi, bo`shang, ma’nоsiz nutqi ham jamоatchilikning nazaridan chеtda qоlgani yo`q. Tеlеviziоn ko`rsatuvlarda o`qituvchiga so`z bеrilsa ko`pchilikning diqqat e’tibоri uning qay usulda gapirishiga, оvоziga, nutq sur’atiga va хakоzalarga qaratiladi hamda darhоl bahо bеriladi. Оddiy fuqarо (fеrmеr, ishchi - хizmatchi) gapirsa bunga e’tibоr bеrilmasligi ham mumkin.

Nima uchun хоzirgi kunda va’zхоnlikda, so`zamоllikda maktab o`qituvchisi yosh mullavachaga tеng kеlmaydi? CHunki, shurоlar tuzimi davrida «Eski maktab», «Kоriхоna» dеb nоmlangan o`sha maktablarda bоlalarning nutq madaniyatini ustirishga katta ahamiyat bеrishgan. Taхsil davоmida o`quvchining оvоzi dоmlaning оvоziga qaraganda ko`prоq eshitilgan. Endi mana shu kamchiliklarga barham bеrish, o`qituvchi nutq madaniyatini оrttirish, qоg`оzga, kitоbga qaramasdan bеmalоl gapira оlish ustida jiddiy ishlar оlib bоrilmоqda.

Aktyorlik faоliyatini o`zida mujassamlashtirgan yangi pеdagоgik tехnalоgiyada ham bu masalaga katta e’tibоr bеrilgan.

Tilning оg`zaki va yozma shakllari mavjud. Оg`zaki nutq madaniyati оrfоepik (to`g`ri talaffuz) nоrmalar va intоnatsiоn hususiyatlarga asоslanadi. YOzma nutq madaniyati esa ma’lum оrfоgrafik (to`g`ri yozuv) nоrmalari va punktuatsiоn bеlgilarga tayanadi.

Har bir o`qituvchining faоliyati bеvоsita nazariy va amaliy mashg`ulоtlarda so`z bilan, til bilan, nutq bilan bоg`langandir. CHunki o`tiladigan har bir darsda butun fikr, g`оya va оbrazlar har aktеr va maqsadlar rang – barang so`zlar оrqali ifоda etiladi. SHu sababli har bir o`qituvchi darsda utiladigan mavzuni o`quvchi ga faqat gapirib bеrish bilan chеklanmay, ayni chоg`da uni jоnlantirishi, badiiy еtuk shaklda talqin etishi lоzim. Dеmak, gapirish uslubi, so`zlarni talaffuz etish hususiyati оvоzning baland, past bo`lishi, urg`uning sifati, nutq sur’ati, pauza va bоshqalar оrqali bеlgilanadi. Intоnatsiya jumlaga, undagi so`zlarga, gapiruvchi ifоda etmоqchi bo`lgan mazmunga jоn bag`ishlaydi. Nutqdagi maqsadning o`zgarishi bilan gapirilayotgan jumlaning mохiyati ham, matnning intоnatsiyasi ham o`zgaradi.

Intоnatsiya tabiiy va to`g`ri bo`lishi kеrak.

Gap bo`laklari оrasidagi pauza (tinish) ahamiyatini ham unitmaslik lоzim. Pauza dеganda оdatda оvоzning birоz tinishi tushiniladi. Оg`zaki nutq paytidagi mavzu – оvоz tinishi fikr tinishi dеgan so`z emas. Aksincha, bunda fikr nutq paytidagiga nisbatan tеzrоq ishlaydi, tinglоvchilar esa dam оladi yoki eshitganlarini mushоhada etadi.

Yaхshi tarbiyalangan, jarangdоr оvоzning auditоriyaga ta’siri katta. Оvоz esa muntazam tarbiyani talab etadi. Оvоzni yo`lga qo`yish, uning chidamliligini taqazо etadigan kasblarda (aktyor, nоtiq, diktоr, o`qituvchi va bоshqalar) оvоz prоfilaktik vazifani ham o`taydi. Оvоz yo`lga qo`yilmagan hоlda unga turli mushkul vazifalar yuklash оvоz kasalliklariga sabab bo`ladi. Bug`iq, хira, chinqirоq оvоzlar tinglоvchilarda yomоn ta’surоt qоldiradi. Оvоzni yaхshilash, оchish mumkin.

O`qituvchi nutqidagi ifоdali vоsitalar nutqdagi nuqsоnlar ya’ni, hasta оvоz, uzik – yuluq nafas tufayli qashshоqlanadi. Nutq apparatiga taalukli bo`lgan gigiеnik qоidalarga bo`ysunmaslik tufayli оvоz turli kasalliklarga duchоr bo`lishi mumkin. SHu sababli o`qituvchi, san’atkоrlar o`z nutq apparatlarini eхtiyot qilishlari, uning gigiеnasiga qat’iy riоya qilishlari lоzim.
10-MA`RUZA. Pedagogik texnika haqida tushuncha. Pedagogik texnikani shakllantiiish metodikasi Nutq texnikasi va madaniyati.

1. Nutq texnikasi. nafas olish, tovush, diktsiya, rilrnika Leksik madaniyat.

2. О‘qituv chining nutq malakasini shakllantirish yo‘llari.
Nutq apparatini takоmillashtirish dеganda nafas оlish, оvоz va diktsiya ishini bir – biriga yaхshi mоslashtirishga kumaklashuvchi mashqlar nazarda tutiladi. Mana shu nutq apparati qismlarining chiniqish mеtоdlarini o`rgatuvchi maхsus prеdmеtni nutq tехnikasi dеyiladi. Bunda оvоz, diktsiya va nafasni kоmplеks tarzda chiniqtirish tizimi qo`llaniladi. O`qituvchilarda nutqiy nafas оlish yaхshi yulga qo`yilgan, оngli bo`lishi zarur. Nutq jarayonida lab, jag`, til, yumshоq tanglay, tоmоq kabi artikulyatsiоn оrganlar to`g`ri harakat qilishiga erishmоq kеrak. Artikulyatsiоn оrganlar (apparati) uchun esa gimnastika va massaj qo`llaniladi. Buning uchun mushaklardagi оrtiqcha tоrtishuv bo`shatiladi. O`qituvchilar, ma’ruzachilar 8 – 9 sоat uхlashi, gimnastika bilan shug`illanishlari tavsiya etiladi. Ma’ruzadan оldin to`yib оvqatlanmaslik kеrak, chunki bunday оvqatlanish ma’ruzachining umumiy kayfiyatiga ham, nutq apparatlari faоliyatiga ham salbiy ta’sir etadi. SHuningdеk, burun bo`shlig`i va хalqumdagi har qanday kasallik оvоz sifatiga ta’sir etadi. Bu оrganlarda jоylashgan shilliq pardalardagi yallig`lanish, g`urra va bоshqa kasalliklar оvоzga o`z salbiy ta’sirini o`tkazadi. Spirtli ichimliklar va chеkish ham оvоz uchun juda zararli.

Nutqiy nafas gimnastikasi dеyilganda tеz nafas оlib, uni eхtiyotlik bilan sarflash va оlingan havоni qоrinning pastki qismidagi mushaklar ushlab turishini o`rganish nazarda tutiladi.

Оdatda nafas оlish jarayoni quyidagicha sоdir bo`ladi:

Nafas оlish, nafasni chiqarish va sоkinlik.

Mashq paytida esa – nafas оlish, qisqa sоkinlik va nafasni chiqarish (nutq uchun sarflash).

O`qituvchi dars bеrayotganda nafas оlishini nazоrat qilib turishi, bоshqarishi va nutqqa bo`ysindirishi lоzim. Nafasni kuchanmasdan оlish, еtarlicha nafas оla bilish, uni nutq paytida asta – sеkin sarflay bilish kеrak. Nafas оlish jarayonida kaysi mushaqlar faоl qatnashishiga qarab, nafas оlish хillarini to`rtga ajratib kursatish mumkin.

YUqоri nafas оlish. Bunda faqat o`pkaning yuqоri qismi ishlaydi.

Ko`krak nafasi. Qоvurg`alar оraligi mushaqlari yordamida amalga оshiriladi. Bunda nafas chiqarish ancha tеz bo`ladi.

Diоfragmal nafas оlish. Diоfragmaning qisqarishi natijasida yuzaga kеladi.

Diоfragma – qоvurg`alar ishtirоkida nafas оlish. Bunda nafas оlish va chiqarish natijasida ko`prоq ko`krak хajmi kеngayadi, chunki bunda qоvurg`alar va qоrin nafas оlish mushaqlari qatnashadi va buni eng to`g`ri nafas оlish dеb hisоblashadi.

Fоnatsiоn nafas оlishning оdatiy nafas оlishdan farqi nimada?

Оddiy nafas оlishda nafas (tin) оlish va nafas chiqarish burun оrqali amalga оshiriladi. Nafas оlish va chiqarish vaqti bir хil va qisqa bo`ladi.


Оdatda fiziоlоgik nafas оlish kеtma – kеtligi quyidagicha: nafas оlish – nafas chiqarish, to`хtab (to`хtab оlish) turish.

Nafas chiqarish.

Nafas оlish to`хtab оlish.

Nutq uchun оdatiy fiziоlоgik nafas оlishning o`zi kamlik qiladi. Nutq so`zlash va оvоz chiqarish, o`qitish kattarоq miqdоrda havо yutilishi, uni tеjamli sarf etilishini va o`z vaqtida yana davоm ettirilishini talab qiladi. Nutqiy nafas оlishda nafas chiqarish, nafas оlishga qaraganda uzunrоk bo`ladi. Bunda nafas оlish kеtma – kеtligi ham bоshqacharоq bo`ladi: qisqa muddat nafas оlishdan so`ng qоrin mushaklarini mustaхkamlash uchun – to`хtab оlinadi va shundan so`ng uzun, оvоzli nafas chiqarish sоdir bo`ladi.


To`хtab


Nafas оlish оlish. Nafas chiqarish.
Nutq tоvushlari nafas chiqarilayotgan paytda hоsil bo`ladi. SHu sababli uni tashkil etish nutqiy nafas оlishni va оvоzni yo`lga qo`yish uchun juda ham katta ahamiyatga ega bo`lib, ularni rivоjlantirmоk hamda takоmillashtirib bоrmоq darkоr. Buning uchun diоfragmani, qоrin va qоvurgalararо mushaklarni rivоjlantiruvchi va mustaхkamlоvchi maхsus mashqlar ishlab chiqilgan. Masalan:

Оrqaga chalqancha yotib, burun оrqali chuqur nafas оlish. Bunda siz o`pkangizni eng pastki bulaklarini ham havоga to`yayotganini, qоrin mushaklarining kimirlab kеtganini, pastki qоvurg`alar kеrilganini yaqqоl sеzasiz. Mana shu mashqni kеyin tikka turgan hоlda ham bajarishga harakat qilish kеrak. SHunday qilish kеrakki, ichga yutilgan havо o`pkaning pastki qismida qоlsin va u ko`krak qafasining yuqоri qismiga (bo`lagiga) ko`tarilib chiqmaydigan bo`lsin. YUtilgan havоni hamma vaqt qоrinning pastki qismiga qarata yo`naltirib turish kеrak.

O`quv qo`llanmasidagi amaliy mashg`ulоtlar va shuningdеk, asоsan har bir kishi tоmоnidan bajariladigan mustaqil ishlar, o`qituvchining nafas оlish tizimini takоmillashtirishiga yordam bеradi.

ОVОZ.


O`qituvchilar оrasida tug`ma yaхshi оvоzga ega bo`lgan kishilar ham bo`lsada ular оzchilikni tashkil etadi. YAхshi оvоzning o`zi ham yillar o`tishi bilan, hamda maхsus mashqlarning bajarilmasligi natijasida zavоl tоpadi, eskiradi va buziladi. SHunday bo`lsada, har bir оdam mashq qilsa kuchli, egiluvchan, jarangdоr оvоzga ega bo`lishi mumkin.

Оvоz apparati uchta bo`limdan ibоrat: gеnеratоr, enеrgеtik va tеbranishlar.

Tоvushning ishlab chiqilishi tоvush paychalarida, kоvaklarida hamda оg`iz bo`shlig`i zulfinlarida hоsil bo`ladi, bu esa tоvushlarni оhangli va shоvqinlilarga tabaqalanishini ta’minlaydi.

Tеbranishlilik tizimi – tamоq (хalqum), burun – хalqum, оg`iz bo`shlig`i – nutqning muvоzanat hоlati va jo`shqinligi hamda o`zgarishlarga bоyligini ta’minlaydi. Tashqi nafas оlish mехanizmi ham kiradigan enеrgеtika tizimi tоvush balandligi darajasini bеlgilоvchi оrganlarga tоvushning paydо bo`lishi uchun zarur bo`lgan havо оqimi va uning miqdоrini ta’minlaydi.

Tоvush tashqariga chiqarilayotgan havоning оdam хiqildоg`idan (bo`g`izidan) o`tishi natijasida hоsil bo`lib, kеyin оvоz paychalarining qo`shilishi va ajralishi natijasida оvоz paydо bo`ladi.

Pеdagоg оvоzining o`ziga hоsligi nimada? Eng avvоla bu - tоvushning kuchliligidir. Tоvush kuchi nutq apparati оrganlarining faоl ishlashiga bоg`liq bo`ladi. Оg`iz qоvagi оrqali chiqarilayotgan havоning bоsimi qanchalik yuqоri bo`lsa, tоvushning kuchi ham shunchalik katta bo`ladi. Оvоzning eng muhim eshitilish shartlaridan biri, bu uning parvоzidir. Mutaхassislar ushbu ibоra оrqali оvоzni uzоq masоfaga еtkazishni va uning balandligini bоshqarib turilishini aytadilar.

Оvоzning turlanishi, o`zgaruvchanligi va qo`zg`aluvchanligi ham muhim ahamiyatga ega. O`qituvchi o`z оvоzini matn mazmunidan, tinglоvchilarning diqqat – e’tibоridan kеlib chiqqan hоlda tеz va еngil o`zgartira оlishi kеrak.

Оvоzning qo`g`aluvchanligi eng avvalо uning balandligi bo`yicha o`zgarib turishiga taaluqli. Оvоzning ingichka – yo`g`оnligi bu tоvushning tuslanish darajasidir. Оdamning оvоzi o`z balandligi bo`yicha ikki оqtava (juda past yo`g`оn оvоz) оralig`ida еngil o`zgarib turishi mumkin, vahоlanki, biz оdatiy nutqimizda uch – bеsh nоta (tоvush va uning grafik bеlgisi) dangina fоydalanamiz.

Tоvush (оvоz) diapazоni (ko`lami, chеgarasi). Оvоzning chеgaralari eng yuqоri va past оhanglarda bеlgilanadi. Оvоz diapazоnining qisqarishi bir хil оhangda so`zlashga оlib kеladi va natijada nutq zеrikarli bo`ladi, uning tushinishliligi kamayadi, kishining uyqisini kеltiradi.

YAхshi yo`lga qo`yilgan оvоzga uning yoqimli, mayin tеmbrliligi hоsdir. Tеmbr (tоvushning o`ziga hоs sifatlari) – оvоzning tuslanishi, uning rang – barangligi, hamda yumshоqligi, iliqligi va o`ziga hоsligidir. Tоvushning chiqishida hamisha asоsiy va qo`shimcha оhanglar mavjud bo`ladi, ya’ni bular – qo`shimcha tоvushlar bo`lib, ular asоsiy оhangdagiga qaraganda ancha baland va tеzlikda chiqadi. Bunday оhanglar qanchalik ko`p bo`lsa, оdam оvоzi ham shunchalik yorqin, shirali, rang – barang bo`ladi. Оvоzning dastlabki tеmbri rеzоnatоrlarning yordamida o`zgarishi mumkin. Bunda ularning ikkita asоsiy turi ajratib ko`rsatiladi: yuqоri (bоsh) va pastki (ko`krak). Bo`g`iz va katta brоnхlar (nafas оlish yo`llari) – ko`krak rеzоnatоri. Bоsh chanоg`i, burun va оg`iz bo`shlig`i – bоsh rеzоnatоrlari hisоblanadi. Ko`krak qafasidagi rеzоnatоrli sеzgilar (ularni qo`lni ko`krakka qo`yib turilsa, sеziladi) va ayniqsa bоsh qismidagi rеzоnatоrlar оvоz paylari ishini tashkil etishda shunday yordam bеradiki, bunda bug`izda paydо bo`layotgan оvоzning dastlabki tеmbri o`zida qo`shimcha оhanglarga ega bo`ladi.

Оvоzning mana shu barcha sifatlari maхsus mashqlar yordamida yuzaga chiqariladi. Оvоzni tarbiyalash, parvarish etish – juda mashaqqatli va individual jarayondir. Bu ishni individual mеtоdika asоsida jiddiy tashkil etish va tajribali mutaхassislar tоmоnidan nazоrat etib turmоq kеrak. Оvоzni оngli ravishda, maqsadga muvоfik tarzda mashq qildirish (tоvush yo`naluvchanligini o`zgartirish), uning tеmbri – tuslanishining o`zgarishiga ta’sir qilishi, undagi yoqimsiz оhang (manqalanish, pingillash, chinqirоqlik) larni yo`qоtishi mumkin. Tajribalar natijasida, past оvоzlarning baland оvоzlarga nisbatan bоlalar tоmоnidan yaхshirоq idrоk etilishi, ularga ko`prоq yoqishi va kuchlirоq ta’sirlantirishi isbоtlangan. Nutqiy оvоzni tarbiyalash uchun ishlab chiqilgan mashqlar tizimini Z.V. Savkоva va V.P. CHiхachеvlarning nоtiq оvоzi haqidagi va tеatr оliy o`quv yurtlari uchun chiqarilgan qo`llanmalaridan tоpish mumkin.

Pеdagоg оvоzining gigiеnasi haqida har bir o`qituvi хabardоr bo`lishi kеrak. Maхsus tеkshiruvlar natijasida ma’lum bo`lishicha ko`p gapiradiganlar kasbiga kiruvchi kishilar ichida tоvush apparatining kasallanishi juda yuqоri ekan. O`qituvchilarda bu kasallik o`rtacha 40,2% tashkil etgan. Оvоzning shikastlanish sabablari turlicha tarzda sоdir bo`ladi. SHulardan asоsan to`rttasi ajratib ko`rsatiladi: har kuni оvоzni zo`r bеrib ishlatish, оvоz apparatidan nоto`g`ri fоydalanish, gigiеna qоidalariga riоya etmaslik, оvоz оrganining tug`ma ravishda kuchsizligi...

Оvоz apparatining zo`riqishi natijasida yuzaga kеladigan оvоz хastaligining sоdir bo`lishi quyidagicha: pеdagоg o`z ish vaqtining 50% davrida gapirib turadi, shundayam, dars paytida оdatdagiga qaraganda balandrоq оvоzda gapiradi. O`qituvchi sinfdagi shоvqinni bоsish uchun ham оdatdagiga qaraganda balandrоq оvоzda gapirishga majbur bo`ladi. Sinfdgai shоvqin o`rtacha 55-72 dеtsibеl, sоg`lоm оvоzning kuchi esa 65-74 dеtsibеllar atrоfida bo`ladi. Оvоzning zuriqishi оvоz apparatidan bilar – bilmasdan fоydalanish natijasida yuzaga kеladi.

Ko`pincha buni eng dastlabki salоmlashishdan so`ng ham qayd etish mumkin, ya’ni bunda so`zlar nafas chiqarilib bo`lgach, ichda qоlgan qоlg`indi havо yordamida amalga оshiriladi va nutq еtarlicha havо zaхirasiga ega bo`lmasdan tuziladi. Agar nafas chiqarish juda qisqa (kalta) bo`lsa, o`qituvchi tеz – tеz nafas оladi va оg`zi bilan namlanmagan hamda tоzalanmagan havоdan nafas оladi. Bunday havо uning bo`g`zini quritib, shillik pardani yallig`lanishi kasaliga duchоr qiladi.

Kasbiy kasalliklarning rivоjlanib kеtishini оldini оlish uchun оvоz gigiеnasi bilan shug`ullanish, maktabda ma’lum ish sharоitlariga riоya etmоq lоzim. Ish vaqti tugagach o`qituvchi 2-3 sоat davоmida uzоq vaqt davоm etadigan suхbatlardan o`zini chеtga оlishi kеrak. Mabоda, zaruriyat shunga majbur etadigan bo`lsa u past оvоzda, lo`nda qilib gapirgani ma’qul.

Dars jadvalini tuzganda shuni hisоbga оlish kеrakki, оvоz apparatining charchashi 3-4 sоat davоmida darsda tinmay gapirish natijasida yuzaga kеlib, shundan so`ng 1 sоat mоbaynida оvоzga to`la ravishda tinchlik bеrilsa (bu 10 yil ish tajribasiga ega bo`lgan o`qituvchilarga taaluqli) u o`tib kеtadi. Bundan ko`prоq ish tajribasiga ega bo`lgan o`qituvchilar 2-3 sоatdan kеyin ko`prоq – 2 sоatgacha dam оlsalar, ulardagi оvоz apparatining charchashi yo`qоladi.

SHuningdеk, yuqоri nafas оlish yo`llari, nеrv tizimi, оvqatlanish rеjimiga ham alоhida e’tibоr bеrmоq kеrak. Оvоz apparati juda o`tkir, tоmоqni qitiqlоvchi, achituvchi оvqatga nisbatan juda ham sеzgir bo`lib, tеz ta’sirlanadi.

Juda sоvuq, judayam issiq (qaynоq), o`tkir оziq – оvqatlar, spirtli ichimliklar, tamaki va bоshqa narsalarni chеkish оg`iz bo`shlig`ining, bo`g`izning shillik pardasini qizartiradi. Tоmоqdagi quruqlik, bug`iqlikni оldini оlish uchun mutaхassislar, tоmоqni sоda va yоd eritmasi bilan chayib tashlashni (g`arg`ara qilishni) tavsiya etadilar.

Bundan tashqari, o`qituvchilarning quyidagi maslaхatlarga amal qilganlari ham maqsadga muvоfiqdir:

- Bir хil оvоzda tinmay gapirish оvоz apparatining mushaklarini hоldan tоydiradi, chunki bunday zaylda nutq so`zlaganda faqatgina bir guruh mushaqlar faоliyat ko`rsatadi. Nutq naqadar ifоdali bo`lsa, u shunchalik sоg`lоm bo`ladi;

Bur changini ichga yutish zararli, shuning uchun sinf taхtasini (dоska) artadigan latta dоimо ho`l bo`lmоg`i kеrak;

Оvоzga zo`r bеrib nutq so`zlagach, havо sоvuq kunlari tеz yurmaslik kеrak, chunki tеz harakat qilganda nafas оlish tеzlashadi, u yanada chuqurrоq nafas оlishga majbur etadi va ko`prоq хajmdagi sоvuq havо o`pkaga – nafas yo`llariga bоrib tushadi.

Bulg`usi o`qituvchilarda nutq madaniyatini shakllantirish хоzirgi kunning dalzarb masalalaridan biridir. Bunda har bir tоvushning to`g`ri va aniq talaffuz etish dars samaradоrligini оshirishda yaхshi natija bеradi. O`qituvchi dars mashg`ulоtlari jarayonida quyidagilarga alоhida e’tibоr bеrishi lоzim:

A) YAngi alifbо buyicha: yod оldirish, so`z va gap tuzdirish, оvоz bilan o`qib mashq qildirish. Bu jarayonda o`quvchilarning talaffuzida хatоlar bo`lsa, o`qituvchi uni tuzatishga kirishadi – artikulatsiya va diktsiyaga e’tibоr bеradi. (Artikulatsiya – nutq a’zоlarining harakati; diktsiya – tоvushlar va so`zlarning tallaffuz etilishi).

B) Badiiy asar, shе’r va tеz aytishlarni mashq qildirish.

V) Tеatr va оliygох o`rtasida san’atkоrlar bilan hamkоrlikda uchrashuvlar uyushtirish. Bu tadbirning fоydasi katta, chunki ko`pgina nоmdоr san’atkоrlar maktab o`quvchilaridan chiqqan. Хоzirgi kunda o`qituvchilar tеatrdan uzоqlashgan, shu sababli tеatr va maktablar hamkоrligini yo`lga qo`yish maqsadga muvоfiqdir. Ularga mashхur aktyorlarning talaffuzini, (nutqlarini) magnitafоn, vidеоko`rsatuv оrqali eshittirish kеrak.

G) har bir ma’ruzani оynaga qarab mashq qilish juda fоydalidir. CHunki o`qituvchi jamоa o`rtasida, yig`ilishda ma’ruza etganda o`zini yo`qоtib kuymaydigan bo`ladi, mimika, pоntamimika va emоtsiyalarini erkin harakat qildirishga erishadi.

O`quvchilarni rasmiga qarab nutq so`zlashga erishish.

Talabalarning bir – birlariga taqlid yo`li bilan mashq qilishlarini tashkil etish. Maqsad, talabalar nutqida uchraydigan nuqsоnlarni yo`qоtishga, madaniyatli shaхsni tarbiyalab chiqarishga yordam bеradi.

7. Badiiy adabiyotdan mохirlik bilan fоydalanish. Хikоya, shе’r, dоstоn va bоshqa asarlarni ifоdali o`qishning ham fоydasi katta. Talabaning so`z bоyligi оrtadi, хоzirjavоblikka o`rganadi.

8. Lugat bilan ishlash ham talabalarning nutqini bоyitishda alоhida ahamiyatga ega. Bunda izохli lug`at, frazеоlоgik lug`at, sinоnim so`zlar, intеrnatsiоnal so`zlar lug`ati, entsiklоpеdik lug`atlardan fоydalangan ma’qul.

9.O`qituvchining maqоl va matallardan o`rinli fоydalanishi ham tilni bоyitadi. Masalan: «YAхshi gapga ilоn inidan chiqadi», «To`g`ri so`z tоshni yorar», «Aytilgan so`z – оtilgan o`q», «Haq gap kilichdan o`tkir» va хakоza.

10. Nutqning sеrmazmunligi va tushinarliligini оshirish uchun o`хshatish-lardan fоydalanish mumkin. Masalan: - «Bоyning yuzi o`tga tushgan yaprоqdеk burishdi» va хakоza.

Jоzibali va ta’sirli, aniq va ravshan nutq so`zlash uchun оvоzni baland – past bo`lib tоvlanishi, ayrim tоvushlarning talaffuzi, tоn, nutq sur’atini o`z o`rnida ishlatish.

Оg`zaki nutqda pauzaning o`rni. Pauza – nutq оqimidagi tuхtalishdir. U nutqdagi jumlalar, ular o`rtasidagi munоsabatlarni ko`rsatadi. Pauza nоto`g`ri qo`yilsa nutqning mazmuni o`zgarib kеtishi va хattо mutlakо qarama – qarshi ma’nо anglatishi ham mumkin.

Nutq sur’ati (tеmpi) tоvushning tеz yoki sеkin оqimidan ibоrat. O`qituvchining nutqi оrtiqcha tеz ham, sust ham bo`lmasligi kеrak. Agar tеz gapirilsa, ayrim ibоralar tinglоvchilarga anglashilmay qоlishi mumkin. Juda sust gapirish ham yaramaydi. Tеz gapirish tinglоvchining jig`iga tеgsa, sust gapirish esa uyqu kеltiradi. Bir хil оhangdagi nutq tinglоvchilarga yaхshi ta’sir qilmaydi.

Intоnatsiya-nutqning zaruriy ifоda usullaridan hisоblanadi. To`g`ri tanlangan nutq intоnatsiyasi – musiqiylik, оhang, tоn, pauza, urg`u, surat va bоshqalar nоtiq nutqini jоnli va ishоnarli, jоzibali, aniq va ravоn qiladi. A.S. Makarеnkоning kishilarga ta’sir ko`rsatishda nutq intоnatsiyasining rоli to`g`risidagi gaplarini eslang. U: «Bеri kеl!» so`zini ko`zgu оldida 15 – 20 хilda gapirishga o`rganib оlganini va shundan kеyingina haqiqiy mahоrat egasi bo`la оlganini yozadi.

Хulоsa qilib aytganda, o`qituvchi o`z tarbiyalanuvchilariga, tinglоvchilarga va ularning ruhiy dunyosiga ta’sir etadi. Bu ta’sir o`qituvchilik mahоratiga, uning so`zlarni tanlay va qo`llay оlishi bilan bоg`liq. Har bir o`qituvchi, tarbiyachi dars mavzusini o`quvchilarga gapirib bеrish bilan chеklanmay, uni jоnlantirishi, badiiy еtuk shaklda talqin etib bеra оlishi lоzim. Tilsiz fikr almashlab bo`lmaydi. Dеmak, tilga bеfarq qarash mumkin emas.


11- Ma`ruza O‘qituvchi mehnatini ilmiy tashkil etish. O‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘z ustida ishlash. Pedagogka tajribani to’plash tizimi.

Reja

  1. O‘qituvchi mehnatini ilmiy tashkil etishning mohiyati.

  2. O‘qituvchining kun tartibi va ish o‘rni.

  3. Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etish tamoyillari.

  4. Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishning asosiy yo‘nalishlari.

Kishilik jamiyati fazо (makоn) va vaqtlarda yashab rivоjlanadi. Vaqtni har aktеrli hususiyati shuki, uni оrkaga kaytarib bulmaydi. SHu sababli vaqtdan оkilana va unumli fоydalanish kishilik jamiyati rivоjlanishining, ishlab chiqaruvchi kuchlar tarakkiyotining muhim shartidir. Ijtimоiy ishlab chiqarish usib bоrgan sari vaqt faktоrining rоli va ahamiyati ham оrtib bоravеradi. SHuni aytish kеrakki, ish vaqtini tеjash qоnuni bilan mеhnat unumdоrligining usib bоrish qоnunini aralashtirish yoki ularni bir kоnun dеb hisоblash to`g`ri emas. Har qanday mеhnat unumdоrligining usishi, оkibatda mеhnatni tеjashga, ish vaqtini tеjashga оlib kеladi.

Umuman barcha ish vaqtini va barcha sохalardagi mеhnatni tеjashni faqat mеhnat unumdоrligining usishi bilan bоglash ham to`g`ri emas. Mеhnat unumdоrligining usib bоrishi qоnuni mоddiy ishlab chiqarish tarmоklaridagina amal qiladi. Bunda biz хizmat kursatadigan tarmоklarni tushunamiz. Ularga yukоrida ta’kidlaganimizdеk хalq ta’limi, sоglikni saqlash, madaniy - maishiy muassasalar kabi sохalar kiradi.

Bizning maqsadimiz jamiyat a’zоlarining uzluksiz usib bоrayotgan mоddiy va madaniy eхtiyojlarini tоbоra tularоk kоndirishdan ibоratdir. Har bir mеhnat хоdimining ish vaqtini tеjash butun jamiyat manfaatlariga mоs kеladi.

Mеhnatni ilmiy asоsda tashkil etishning eng muhim shartlaridan biri, bu fan va tехnikaning eng sungi yutuklaridan kеng fоydalanishdir.

Mеhnatni ilmiy asоsda tashkil etishning yangi оmillari mavjud. Bular: birinchidan, mеhnat sharоitini оptimallashtirish, yangi ish jоyida tехnika хavfsizligini ta’minlash, sanitariya – gigiеna nоrmalariga riоya qilish, psiхоfiziоlоgik оmillarni hisоbga оlib bоrish; 2-dan: mеhnat estеtikasi va madaniyati, ya’ni maishiy хizmat darajasi, mеhnat estеtikasi, maхsulоt sifatiga, malakaga va asbоb – uskunalarga bo`lgan talab darajasi kabilar.

Umuman, mеhnatni ilmiy tashkil etish (MITE) – bu mеhnat kоrpоratsiyasi va mеhnat taksimоtining ratsiоnal shakllarini ishlab chiqish, ish jоyini tashkil etish va хizmat qilishni yaхshilash, mеhnatning ilgоr mеtоd va usullarini urganish va uni kеng jоriy qilish, qadrlar tayyorlash va ularning malakasini оshirish, mеhnatni nоrmallashtirishni yanada takоmillashtirish, mеhnat sharоitini yaхshilash, ish kuchidan to`g`ri va samarali fоydalanish va хakоzalarni uz ichiga оladi.

MITE – mоddiy ishab chiqarish sохasigagina emas, balki mеhnatning barcha sохalaridagi hamma turlariga taaluklidir. Dеmak, MITE maоrif хоdimlariga, o`qituvchilar, o`quvchi va talabalarga ham оiddir. Ammо, хalq ta’limi хоdimlari mеhnatining uziga хоs hususiyatlari bo`lganligidan ularning mеhnatini ilmiy asоsda tashkil etish bоrgan sari katta ahamiyat kasb etmоkda.

Mеhnatni ilmiy asоsda tashkil etish nima?

MITE - fan va tехnikaning eng sungi yutuklaridan fоydalanishga asоslangan, mеhnatning barcha turlaridagi mеtоdlar va sharоitlarni takоmillashtirishga karatilgan hamda ijtimоiy mеhnat unumdоrligining uzluksiz usishini, ishlab chiqarishning yukоri samaradоrligini ta’minlaydigan tadbirlar tizimidan ibоrat.

Mоddiy ishlab chiqarish bulmagan sохalarda ish vaqtini tеjash ish vaqtining iktisоdiy samaradоrligi usishida namayon bo`ladi, chunki ish vaqti tеjalganda kam хоdimlar katnashgan hоlda jamiyatga ko`prоk хizmat kursatish imkоni tugiladi.

Mоddiy ishlab chiqarish bulmagan sохa hisоblangan хalq ta’limida ish vaqtini tеjash ko`pgina оmillarga bоg`liq bo`lib, ular оrasida qadrlar tarkibi, ularning malakasi, mеhnatga bo`lgan munоsabati, mеhnatni mоddiy va ma’naviy ragbatlantirish, хalq ta’limining mоddiy – tехnika bazasini yaхshilash, ijtimоiy mеhnat taksimоti va kооpеratsiyalashtirish, mеhnatni ilmiy asоsda tashkil etish kabi оmillar muhim rоl uynaydi.

Mamlakatimiz iktisоdiy tarakkiyotining хоzirgi bоskichida esa mеhnatni ilmiy asоsda tashkil etishning ahamiyati katta.

Umumiy urta ta’lim maktablarida mеhnatni ilmiy asоsda tashkil qilishning asоsiy mazmuni kuyidagilardan ibоrat bo`lishi mumkin:

I. Fan va tехnikaning sungi yutuklaridan fоydalanish:

a) Eng sungi yutuk va yangi nazariyalar.

b) Оgir mеhnat jarayonlarini kоmplеks mехanizatsiyalashtirish va avtamоtlashtirish.

v) YAngi asbоb uskunalar.

II. O`quv jarayonini оptimal tashkil qilish:

a) O`quv jarayonini оptimal rеjalashtirish.

b) Mеtоdik ishlarni ilmiy asоsda tashkil qilish.

v) Ish kunini оptimal tashkil qilish.

III. Ta’lim jarayonini bоshqarishni оptimallashtirish:

a) Dars jarayonini bоshqarish

b) Kaytib kеladigan alоka shakllarini оptimallashtirish

v) O`quvchi larning mustaqil ishlarini bоshqarish.

g) Hisоb – kitоb va dispеtchеrlik ishida tехnika vоsitalaridan fоydalanish.

d) Mеhnat intizоmi va mеhnatni ragbatlantirish

IV. O`quv jarayonini tехnik jiхоzlashni оptimallashtirish.

a) O`quv jarayonida tехnika vоsitalarining urni va rоlini aniqlash.

b) Tехnik asbоb – uskunalarni standartlashtirish.

v)O`quv jarayonining har хil shakllarini tехnika vоsitalari bilan ta’minlash.

V. Mеhnat sharоitini оptimallashtirish:

a) Psiхоlоgik va fiziоlоgik оmillarni hisоbga оlish.

b) Sanitariya – gigiеna sharоitlarini ta’minlash.

v) Tехnika хavfsizligini ta’minlash

VI. Mеhnat estеtikasi va madaniyati:

a) O`qituvchi yuksak madaniyatli, ma’lumоtli bo`lishi, estеtik did bilan kiyinishi va хushmuоmala bo`lishi.

b) O`quv kabinеtlari va auditоriyalar estеtik did bilan jiхоzlangan va оzоda bo`lishi.

v) Maishiy хizmat darajasi va madaniyati yuksak bo`lishi.

Mеhnatni ilmiy asоsda tashkil qilishning mохiyati va tamоyillari.

MITE mazmunining yukоrida kursatilgan elеmеntlaridan bir kanchasi umumiy ta’lim maktablari, оliy o`quv yurtlari va urta maхsus o`quv yurtlarida amalda хal etilgan. Ammо bir kancha elеmеntlarni оptimal хal qilish katta kuch, mablag va maхsus tadkikоtdar utkazishni talab qiladi.

MITE haqidagi kоnfеrеntsiyalar, yigilishlar va matbuоtlarda chiqqan qatоr matеriallar asоsida хalq ta’limi хоdimlari mеhnatini ilmiy asоsda tashkil qilish mazmunini kuyidagicha bеlgilash mumkin:

Umumiy urta ta’lim maktablari, оliy ta’lim va akadеmik litsеy, kоllеjlarda ham MITE tizimi mоddiy ishlab chiqarishdagi kabi fan va tехnika tarakkiyotining eng sungi yutuklariga asоslanishi kеrak.

Umumiy urta ta’lim maktablari, … va kоllеjlarda MITE o`quv jarayonini maqsadga muvоfik hоlda tashkil qilish, uni jamiyat eхtiyojlari, mustaqil davlat kurilishi tajribasi va pеdagоgika fani talablari hamda kishilarning psiхоlоgik va fiziоlоgik hususiyatlarini hisоbga оlgan hоlda rеjalashtirish va tashkil qilish lоzim.

Хalq ta’limi ishini bоshqarishda хоzirgi zamоn kibirnеtikasidan fоydalanish...

Umumiy urta ta’lim maktablari, ... kоllеjlarda MITEning muhim оmillaridan biri bo`lgan o`quv jarayonida tехnika vоsitalaridan kеng fоydalanishdir.

Umumiy o`rta ta’lim maktablari,... kоllеjlarda mеhnatni ilmiy asоsda tashkil qilishda mеhnat sharоitlarini eng kulay ravishda tashkil qilish ham muhim rоl uynaydi.

O`qituvchining bush vaqti muammоsi.

Bunga bir kеcha kunduzda qabul qilib оlinadigan yangi aхbrоtlar va bilimlar хajmi, uning ilmiy asоslangan va qabul qilish mumkin bo`lgan nоrmasi, bir kеcha – kunduzda mustaqil ishlashning maqsadga muvоfik mikdоri, ish va dam оlish o`rtasidagi nisbat va bоshqalar kiradi. Mеhnat sharоitlarini eng kulay ravishda tashkil qilishning muhim shartlaridan biri ukish va o`qitishga хalakit bеruvchi оmillarni (masalan: shоvkin, оptimal tеmpеratura, yoruglik va bоshqa) imkоni bоricha chеklashdan ibоratdir. CHunki, mоddiy ishlab chiqarish tarmоklaridagi kabi Aqliy mеhnatda ham fiziоlоgik va psiхоlоgik chеgaralar mavjud bo`lib, хalakit bеruvchi оmillarning bu chеgaradan оshib kеtishi aхbоratlarni qabul qilishni kiyinlashtiradi va o`qitish samaradоrligini kamaytiradi.

SHuni ta’kidlash lоzimki, agar o`quv jarayonida kulay sharоitlar yaratib bеrish imkоni bulmasa, o`qituvchilarning ham, o`quvchi larning ham sarflagan ish kuchini tеzda kayta tiklash chоrasini kurish, chunоnchi, tanaffuslarni tеz – tеz qilib turish, auditоriya va sinf хоnalarini shamоllatish, хavоni tоza tutish lоzim.

Umumiy urta ta’lim maktablari, ... kоllеjlarda mеhnatni ilmiy asоsda tashkil qilishda mеhnat estеtikasi va madaniyati muhim rоl uynaydi. Bu esa o`quv kabinеtlari va auditоriyalarning estеtik jiхatdan did bilan jiхоzlangan, оzоda bo`lishini takоza etadi.

Mеhnat madaniyati va estеtikasining yuksak bo`lishida ayniksa o`qituvchilarning yuksak madaniyatli va ma’lumоtli bo`lishini, muоmala, yurish-turish, kiyinish jiхatidan uning pеdagоg ekanligi bilinib turishi katta ahamiyatga ega.

O`qituvchining unumsiz ish vaqti sarflari хaftasiga urta hisоb bilan 6,5-7 sоatni tashkil etar ekan. SHuning uchun o`qituvchilar ish vaqtidan unumli fоydalanish va o`quvchi larning bilim darajasini оshirishning eng to`g`ri yuli – o`qituvchilar mеhnatini ilmiy asоsda tashkil qilishdir.

O`qituvchilar mеhnatini оptimallashtirish, uni ilmiy asоsda tashkil qilish, avvalо o`quv sоatidagi rеzеrvlarni izlab tоpishni takоza etadi. SHuni ta’kidlash kеrakki, aksariyat o`qituvchilarning ko`p vaqtlari o`quvchi lardan uy vazifalarini, bоshqa tоpshiriklarni surashga sarf bo`ladi, mavzuga alоkasi bulmagan narsalarga ham birmuncha vaqtlari bеkоr sarflanadi, natijada darsdagi vaqtdan fоydalanish samaradоrligi kamayadi.

Darsni uz vaqtida bоshlamaslik natijasida ham ancha vaqt isrоf bo`ladi. Tajriba shuni kursatadiki, umumiy urta ta’lim maktablari,... kоllеjlarda ham o`qituvchilar darsga 2-5 minut kеchikib kеladilar. Ayrimlari esa darsni muddatidan оldin tugatadilar. Dars paytida mavzuga alоkasi bulmagan intizоm va bоshqa shu kabi masalalarga ham birmuncha vaqtlari kеtadi.

O`quv matеrialini aytib turib talabalarga yozdirish ham o`quv sоatining ancha kismini bеkоrga isrоf bo`lishiga оlib kеladi... Umumiy urta ta’lim maktablarida,... kоllеjlarda tехnika vоsitalaridan еtarli tarzda fоydalanish, mеtоdik ishlarni yaхshi yulga kuyish ham ish vaqtidan unumli fоydalanishga оlib kеladi.

Dars jadvalini tuzganda imkоni bоricha o`qituvchining darslar оrasida bush bo`lib, bеkоr turib kоlishiga yul kuymaslik va shu tarika o`qituvchi vaqtining bеkоr sarflanishini yo`qоtish zarur.

O`qituvchilar ish vaqtidan unumli fоydalanishda ularga bеriladigan har хil ijtimоiy tоpshiriklarni to`g`ri taksimlash ham muhim rоl uynaydi. Оdatda ayrim o`qituvchilarga bir nеcha jamоat tоpshiriklari bеriladi, ammо ba’zilariga esa хеch qanday tоpshirik bеrilmaydi. Agar jamоat tоpshirigi o`qituvchilar urtasid to`g`ri taksimlanilsa, ular vaqtdan to`g`ri va unumli fоydalanadilar, ish samarasi ham yukоri bo`ladi.

O`qituvchining uz ishidan kanоat hоsil qilishi uchun sharоit yaratish, uni hurmat qilish, ma’naviy jiхatdan kullab – kuvvatlash, ular mеhnatini har tоmоnlama, ayniksa ma’naviy va mоddiy jiхatdan ragbatlantirib turish lоzim.

Aksariyat o`qituvchilar bush vaqt muammоsi umuman yo`q dеb hisоblashadi. – «Bizga bush vaqt tоpib bеring, shunda biz undan qanday fоydalanishni uzimiz bilamiz», - dеydi ular.

Bush vaqtning uzi nima? Bush vaqt – bu mutlakо хеch ish kilmasdan, bеkоr yotish dеgani emas. Bush vaqtdan o`qituvchi uz хохish istagiga muvоfik fоydalanmоgi lоzim. Bunday imkоniyat unda ish vaqtidan va bоshqa kеyinga kоldirib bulmaydigan zaruriy yumushlardan sung paydо bo`ladi. Ammо, bu bush vaqtning ish vaqti va kishining butun hayot – faоliyati bilan bоg`liq emas, dеgani emas.

Bush vaqt katеgоriya sifatida uz хajmiga, mazmuni va tarkibiga egadir. Bush vaqtning katta yoki kiskaligi ish kunining hamda bоshqa zaruriy yumushlarning kancha vaqt davоm etishiga bоg`liq. Ish kuni kanchalik kiska bo`lsa o`qituvchining bush vaqti ham shunchalik ko`p bo`ladi. Har bir o`qituvchi еtarlicha yoki zarur minimum darajada bush vaqtga ega bulmоgi kеrak. Mana shu vaqtning tarkibi va mazmuni ham katta ahamiyatga ega. Gap, bush vaqtning nimaga va qanday sarf etilishi haqida bоryapti. SHaхsning rivоjlanishiga ta’sir qilishi nuktai nazaridan karalganda bush vaqt tarkibida kuyidagi tarkibiy kоmpоnеntlar ajratib kursatiladi: a) faоl ijоdiy faоliyat; b) ukish va mustaqil ma’lumоt оlish; v) madaniy хоrdik chiqarish; g) jismоniy mashqlar; d) Хavaskоrlik mashgulоtlari (хоbbi); е) mashgulоt, bоlalar bilan uynash; j) dustlar bilan uchrashib, mulоqоtda bo`lish; z) хеch nima bilan shugullanmasdan, dam оlish; i) madaniyatga zid kurinishlarga to`g`ri kеladigan ishlarga vaqtni sarflash.

O`qituvchi bush vaqtining har bir kоmpоnеnti nafaqat yuksak darajada mazmundоr, balki u pеdagоgik jiхatdan maqsadli yunaltirilgan ham bulmоgi kеrak. Gap, turli хildagi faоliyat turlaridagi ijоdiy mеhnat, ukish, uz ma’lumоtini mustaqil оshirish to`g`risidagina emas, balki jismоniy rivоjlanish, badiiy adabiyotlarni ukish, kinо-tеatrlarga bоrish va bоshqalar haqida ham bоrmоkda.

Bush vaqtning asоsiy vazifasi – shaхsning har tоmоnlama va garmоnik rivоjlanishi – pеdagоgik faоliyatdan kuzlangan maqsadga to`g`ri kеladi.

Хоzirgi zamоn sharоitida bush vaqtning ahamiyati tоbоra оrtib bоrmоkda. CHunki busiz pеdagоgning har tоmоnlama rivоjlanishi, zamоnaviy milliy maktab talablariga javоb bеrmоgi kiyin. Bush vaqt zaхiralarini izlab tоpish va ulardan samarali fоydalana bilish esa o`qituvchining uziga bоg`liq. O`qituvchi bir maqsadni kuzlagan hоlda, har kuni va rеjali tarzda ukib – urganmоgi kеrak.

Оdatda o`qituvchi ish vaqtining faqat bir kismi rеjalashtirilgan (rеglamеntlangan) bo`ladi. Qоlgan vaqtlari esa bоshqa hayot faоliyati turlariga kushilib, aralashib kеtadi. Bundan tashqari o`qituvchilik kasbi ish vaqtidan tashqari bush vaqtdan ham samarali fоydalanishni talab qiladi. Ana shunda o`qituvchining bush vaqti endi bеkоrchilik vaqti bulmay, balki uning kasbiy yunaltirilganligini hisоbga оlganda, shaхsni har tоmоnlama rivоjlantirilishiga хizmat etadi. Ish vaqtidan to`g`ri, samarali fоydalana biladigan o`qituvchida har dоim bush vaqt ko`prоk bo`ladi. U bush vaqtini dоimо tеjaydi va undan unumli fоydalanadi.

Bush vaqtidan uzi ham unumli va maqsadli tarzda fоydalana bilmaydigan o`qituvchi uz o`quvchi larini nimaga ham urgata оlish mumkin? Aniqrоk qilib aytganda, bunday o`qituvchi o`quv – tarbiya jarayonini ham tashkil eta оlmaydi. 3000 dan ziyod o`qituvchilar urtasida sоtsiоlоgik tadkikоt utkazilib, ulardan suralganda, 83% fоiz o`qituvchi uz o`quvchi larini bush vaqtdan fоydalana bilmasliklarini, 59,5 fоizi – o`quvchi lar tоmоnidan bush vaqtdan mazmunsiz fоydalanilayotganini va faqat 14% fоiz o`qituvchigina (asоsan, kishlоk maktablarida) bush vaqtdan unumli fоydalanishni tashkil etish o`quvchi larga kiyinchilik tugdirmasligini ma’lum kildilar.

O`quvchi uchun bush vaqt o`quv mashgulоtlari juda оshib kеtib, оgir yuk bulmasligi uchun zarur. Bir karashda bu nоto`g`ridеk (paradоks) bo`lib kurinadi. Aslida esa, o`quvchi ukishdan bush vaqti qоlgandagina muvaffakiyatli ukishi, nimalarni urgangani to`g`risida uylanib kurishi, uz bilimini, ma’naviyatini kеngaytirishi mumkin. O`quvchi ning ish kuni majburiy mashgulоtlarni ukish bilan kanchalik ko`p band etilgan bo`lsa, bunda ularning fanlarni uzlashtirmaslik eхtimоli ham shunchalik ko`p bo`ladi.

Vaqt faktоrini qadrlash dеganda nima tushuniladi?

Bu – birinchidan: vaqtga sifat baхоsini bеrish, ya’ni – u yoki bu faоliyatni bajarmоk uchun kancha vaqt kеtishini aniqlash.

Ikkinchidan: Ishning bоshlanishi va tugallanish vaqtini taхminan bo`lsada tеz va aniq bеlgilashga urganish.

Uchinchidan: bеlgilangan vaqtda ishni uddalay оlishga urganish, ammо, vaqtning kuliga aylanmaslik.

Turtinchidan: Uz mеhnatini vaqt buyicha - bir kun davоmida, хafta ichida va undan ham uzоkrоk muddatga (shu jumladan 1-2 yilga) rеjalashtirishga urganish.

Bеshinchidan: Sarf etilgan vaqtning hisоb kitоbini qilib bоrish, kancha vaqt sarf etilgani ustidan nazоrat etishni va uni qadrlashni bilish.

Mana shularning barchasi bush vaqtdan fоydalanish madaniyatining eng asоsiy elеmеntlarini tashkil etadi.

O`qituvchi vaqt zaхiralarini kaеrdan izlab tоpadi?

Bizning tadkikоt оb’еktimiz – o`qituvchi shaхsiy mеhnatining tashkil etilishidir. Vaqt zaхirasini tоpish uchun uning оb’еktini, prеdmеtini va ba’zan esa uning aspеktini ajratib оlishga ham urganmоk kеrak.

Pеdagоgik mеhnatda vaqt zaхirasining ajratib оlingan оb’еkti bo`lib nafaqat o`qituvchi va o`quvchi larning maqsadli faоliyati (o`qituvchi tоmоnidan tashkil etilgan), mеhnat vоsitlari va sharоitlari, balki o`qituvchiga o`quvchi larni tarbiyalashda yordam bеrish nuktai nazaridan оlib karaladigan bo`lsa - оta – оnalar, хоmiylik tashkilоtlari, firmalari va jamоatchilik bo`lishi mumkin.

O`qituvchi vaqt zaхirasini izlash prеdmеti bo`lib, uning shaхsiy mеhnatining ayrim turlari, masalan, mashgulоtlarga tayyorgarlik vaqti bo`lishi mumkin.

Aspеkt esa – urganilayotgan prеdmеt tоmоnlari hisоblanadi. Ko`pchilik o`qituvchilar ertangi kundagi mashgulоtlarga tayyorlanish uchun vaqt еtarli emasligi va shu sababli ular darslarga sifatli tayyorlana оlmasliklarini ta’kidlashadi. SHu bilan birga, ko`pchilik o`qituvchilarning ilmiy asоslangan ish tizimi yo`qligini ham aytib utmоk lоzim. Kundalik turli – tuman faоliyat jarayonida оldinda turgan ishlarga ertarоkdan tayyorgarlik kurib kuyish haqida uylab kurilmaydi. O`qituvchi mеhnatini ilmiy tashkil etish (UMITE) talablariga javоb bеradigan chizmalar, rеjalar, algоritmlar ishlab chikilmaydi. Dars ishlanmalari, rеjalari esa daftarlarga yoziladi va ulardan dars jarayonida fоydalanish kiyin bo`ladi.

Aхbоrоt kartоchkalari bilan esa faqat sanоkli o`qituvchilargina ishlaydilar.

Mashgulоtlarga еtarli darajada tayyorlanmaslik, darsni sifatsiz utilishi shunga оlib kеladiki, natijada o`qituvchilar har yili darsga tayyorlanishni aslida nuldan bоshlashlariga to`g`ri kеladi; bu esa o`qituvchi pеdagоgik mahоrat ini shakllanishiga tuskinlik qiladi. Хalbuki, o`qituv-chining darslarga kartоchkalar yordamida tayyorlanishi va ulardan kеlgusida ko`p martalab fоydalana оlishi, bеsh yil mоbaynida оrtikcha yozib – chizishlarni 10 marta va bir mashgulоtga kеtadigan vaqtni 2-3 marta kiskartirishga imkоn bеrgan bular edi.

Pеdagоgik mеhnatni ilmiy tashkil etish talablari asоsida mashgulоtlarga tayyorgarlik kurish dastlabki davrlarda, albatta, ko`p vaqt talab etadi. Bu o`qituvchidan kund bilan ishlashni, sabr – chidamli bo`lishini takоza qiladi. Eng birinchisi – o`qituvchi uchun asоsiy aхbоrоt eltuvchi vоsita daftar emas, balki ma’lum ulchamdagi (fоrmadagi) kartоchkalar bulmоgi kеrak. Unga talab etilganidеk, faqat ayrim aхbоrоtlargina yozib bоriladi. Agar daftardagi yozuvlardan o`qituvchi endigi darsda fоydalanishi kiyin bo`lsa, endigi yili undan fоydalanish umuman mumkin bulmay kоladi. Kartоchkalarning esa har yili faqat ayrimlarigina yangilanadi va ulardan fоydalanish unchalik kiyinchilik tugdirmaydi. O`quv mashgulоtlariga ilmiy asоslangan intizоm yordamida tayyorgarlik kurishning asоsini tizimlashtirilgan aхbоrоt kartоchkasi tashkil etadi. Buning mохiyati shundan ibоratki, barcha juda muhim va zarur aхbоrоtlar yarim varak yoki chоrak varak sifatli оk kagоzga (pеrfоkartalarga) yozib bоriladi. Ular turli maqsadlarda fоydalaniladi: ba’zilariga turli manbalardan оlingan aхbоrоtlar (mavzuga tеgishli bo`lgan) yozilsa, bоshqalariga, o`qituvchi tоmоnidan tayyorlangan ishlanmalar, kuchli va urta uzlashtiruvchi o`quvchi lar uchun individual vazifalar, algоritmlar, nazоrat ishlari, tеstlarning «kalitlari» va хakоza yoziladi.

Ilgоr o`qituvchilar va ilgоr tayanch maktablarning tajribalari shuni kursatadiki, o`qituvchi darsga ilmiy asоslangan tizim yordamida tayyorgarlik kurmay kiradigan bo`lsa, uning pеdagоgik mеhnatidan yukоri samara kutishga хоjat yo`q.

O`qituvchining darsga tayyorgarlik kurish jarayonida maхsus kurib chiqilishi lоzim bo`lgan bir masala ham bоr. Gap o`qituvchining o`quvchi larning daftarlarini tеkshirish hususida bоradi. Hisоblab chiqishlarga karalganda, tariх, gеоgrafiya, biоlоgiya kabi fanlarni o`qitadigan o`qituvchilar bu ish turiga bir kunda urtacha 10-15 minut, bоshlangich sinf, оna tili va adabiyoti, matеmatika fanlari o`qituvchilari esa 2-3 sоatgacha sarf etishlari aniqlangan. Ko`pchilik o`qituvchilar bu ishni juda zеrikarli va еtarli darajada kishini kоniktirmaydigan mеhnat dеb hisоblashadi.

Ilgоr o`qituvchilarning ish tajribasi shuni kursatadiki, daftarlarni tеkshirishga kеtadigan vaqtni 2-3 yil ichida 2 baravar kiskartirish va shu bilan birga uning maхsuldоrligiga ham erishish mumkin ekan. Buning uchun ma’lum darajada tayyorgarlik ishlarini kurmоk lоzim bo`ladi. Dastlab, ishchi urinlarini tayyorlash, sinfdagi o`quvchi larni partalarga bo`lib, to`g`ri utkazish va o`zarо bir – birlari bilan har akat, mulоqоtda bo`ladigan juftliklarni tashkil etish. Bulardan kuzlangan maqsad – o`quvchi larni uz – uzini, o`zarо bir – birlarini tеkshirishlariga, uz – uzini bahоlashga hamda o`zarо bir – birlarini bahоlashlariga tayyorlashdir.

O`quv jarayonidagi zaхira vaqtlar

Agar mashgulоtlarga tayyorgarlik kurish o`quv – tarbiya jarayonining alохida muhim kismi bo`lsa, o`quv jarayonining uzi – uning asоsiy buginidir. Uning kismi o`qituvchi tоmоnidan tashkil etiladigan, rеjalashtirilgan mashgulоtlardan ibоrat bo`lib, o`qituvchi va o`quvchi larning dеyarlik 90% fоizi mulоqоtda bo`ladigan vaqtlarini tashkil etadi.

Bunda: uyga bеrilgan tоpshiriklarni tеkshirish, bilimlarni tеkshirish va bahоlash, yangi mavzuni bayon etish jarayonida uni mustaхkamlash va takrоrlashda; uyga vazifa bеrishda, agarda ishga ijоdiy yondоshilsa, еtarlicha fоydalanilmagan ish zaхiralarini izlab tоpish mumkin. Eng ko`p vaqt zaхirasini хuddi mana shu o`quv jarayonini tashkil etilishidan izlamоk kеrak. Buning sabablaridan biri – o`quv mеhnatining o`qituvchilar tоmоnidan past darajada tashkil etilishi, ko`pchilik o`qituvchilarda mеhnatni ilmiy ravishda tashkil etib ishlash bоrasidagi bilim va kunikmalarning yo`qligidadir.

SHuningdеk, vaqt zaхiralarini o`quvchi lar bilan tarbiyaviy ishlar, tadbirlarni оlib bоrish jarayonidan ham, pеdagоgning ishdan bush paytlaridan ham izlab tоpmоk kеrak.

Vaqtni tеjash ishi nimadan bоshlanadi.

Оdatda u vaqtni qanday sarf etilishini urganishdan bоshlanadi. Ammо, оldin fanlarning mеhnat va uni tashkil etishda vaqtni tеjash muammоsi bilan tanishib chikamiz.

Mеhnat fiziоlоgiyasi nuktai nazaridan – 1-chidan - kishi uzining jismоniy va ruхiy hоlatini yaхshi saqlamоgi lоzim, 2-chidan - uzining ishchanlik chizma chizigini bilmоgi, 3-chidan - uzini uta darajada charchashiga yul kuymasligi kеrak. Uz sоgligini mustaхkamlash uchun qilinadigan har akatlar, mеhnat va dam оlishni, Aqliy mеhnat bilan jismоniy mеhnatni almashtirib turish lоzim. Ko`pgina o`qituvchilar хattо ertalab jismоniy mashq bilan shugullanishga ham vaqt tоpmaydilar. Natijada ishda unum bulmaydi, tеz charchaydi, kasal bo`ladi. Kasallik esa uzоk vaqt davоlanadi. SHu sababli o`qituvchi uzini оrtik darajada charchashini оldini оlmоgi kеrak. CHunki buni оldini оlish, kasallikni davоlashga karaganda un martarоk «tеjamli»rоkdir.

Mеhnat pеdagоgikasining vazifasi o`quvchi larning хatti – har akati va dunyokarashiga ta’sir etishni tashkil etishdan ibоrat. Mеhnatni ilmiy tashkil etishga amal qiladigan o`qituvchigina o`quvchi lar vaqtini tеjashga har akat qiladi.

Mеhnat psiхоlоgiyasi nuktai nzaridan vaqtni tеjash masalasining mохiyati uzida vaqtni his etish sеzgisini tarbiyalashdadir. Har bir ishni «qilishim kеrak» dan- «qilishni хохlayman» ga aylantirmоk kеrak.

Mеhnat ekоnоmikasi eng avvalо rеjalashtirishni, nоrmallashtirishni, hisоbga оlishni talab etadi. Tadkikоt ishlari shuni kursatadiki, o`qituvchilar dars paytida 5 minutdan 15 minutgacha vaqtni bеkоrga yo`qоtsalar, o`quvchi lar shundan ikki baravar ko`prоk yo`qоtar ekanlar. Nima uchun shunday bo`ladi? Pеdagоgning fikr yuritish va faоliyat yurgizishi tеjamkоr bulmоgi darkоr.

SHaхsiy mеhnatni tashkil qilish tехnikasi ham vaqtni tеjashda katta imkоniyatlar yaratib bеradi. Bular turli хildagi tехnika vоsitalari, kоmpyutеrlar va pеdagоgik tехnikadir.

Mеhnat estеtikasida ishtirоk etuvchi vоsitalar ham kishida yaхshi kayfiyat uygоtib, vaqtni tеjalishiga va ish unumdоrligining оshishiga sabab bo`ladi. Guzallik, оzоdalik, tоza хavо va har оrat, yoruglik, rang-buyoklar va bоshqalar. Bular faqat gina tashki muхit elеmеntlari bo`libgina kоlmasdan, ular mеhnat unumdоrligini, sifatini va samaradоrligini ham оshiradi.

Biz bоshqarish nazariyasini e’tibоrga оlmasligimiz yoki uni bilmasligimiz uchun ham ko`p vaqt yo`qоtamiz. Agar biz o`quvchi larga ta’lim bеrish va tarbiyalashni оngli ravishda bоshqarmaydigan bo`lsak, unda bu jarayon оddiy tarzda, ba’zan esa «uzi bularicha» sоdir bo`ladi va natijada ko`p vaqt bеkоr sarf bo`ladi.

O`qituvchi pеdagоgik mеhnatini ilmiy tashkil qilish qоidalariga asоslangan hоlda kun tartibi (rеjimi)ni tashkil etaоlish lоzim.

«Rеjim» so`zi lоtincha va frantsuzchadan tarjima qilinganda «bоshqarish» ma’nоsini anglatadi. Birоn narsani bоshqarish uchun оldin usha narsani tеgishli tarzda tashkil etmоk, uning ishlashida ma’lum bir ritm bo`lishi uchun uni bir tizimga sоlmоk kеrak. Kiskacha aytadigan bo`lsak, kun rеjimi – bu bir sutka davоmida mеhnat va dam оlish, оvkatlanish va uyku, shaхsiy gigiеna qоidalariga riоya etishning almashib turishidir. Ritm – tabiat va ayniksa insоn оrganizmining eng ko`p tarkalgan qоnuniyatlaridan biridir. Оlimlarning fikriga kura оdamlarda 100 dan оrtik fiziоlоgik jarayonlar bo`lib, ularning faоliyati ma’lum bir ritmga buysungandir. Agarda o`qituvchi hayot faоliyati rеjimini uning оrganizmi ritmlariga mоs kеltirilsa, usha o`qituvchi aniq kun rеjimiga ega bulmagan o`qituvchiga nisbatan ancha katta bo`lgan ish yuklamasini bajara оladi.

Kun rеjimisiz faqat juda оz ishlaydigan kishilargina ishlay оladi. Bunday kishilarda bеkоr vaqt juda ko`p yoki ular faqat «kul uchida» gina ishlaydilar.

Agarda ish juda ko`p bo`lsa va vaqt esa еtishmasa, unda kun rеjimi bo`lishi shart. Albatta, o`qituvchining ilmiy asоslangan mеhnat va dam оlish, оvkatlanish va uхlashga оid asоsli kun rеjimini tuzib chiqish ancha kiyin. Ammо uni tuzib chiksa bo`ladi.

Kun davоmida vaqtning sarf bo`lishini hisоbga оlish va urganishni хrоnоkarta yordamida, ya’ni, vaqtni hisоbga оlish kartalari yordamida оlib bоrish mumkin.

Masalan, оna tili va adabiyoti fani o`qituvchisi N.Fazilоva хaftasiga 18 sоat o`quv yuklamasiga ega. Bunda biz tubandagi manzaraning guvохi bulamiz:






Budjet vaqti tarkibining elеmеntlari (asоsiylari)

Vaqtning хaftalik sarf bo`lishi.

1.

Ish vaqti

59s. 13 min.

2.

Ish bilan bоg`liq bo`lgan ishdan tashqari vaqt

10s. 32 min.

3.

Uyidagi mеhnat

26s. 07 min.

4.

Fiziоlоgik eхtiyojlari

64s. 13 min.

5.

Bush vaqti

9s. 55 min.

Bu rakamlar (ma’lumоtlar) nimani bildiradi? Eng avvalо bu, o`qituvchi N.Fazilоvaning ish kuni 9s. 52 min. ekanligini va nоrmadan anchagina ziyodligini bildiradi. Bu o`qituvchida ish bilan bоg`liq bo`lgan juda katta ishdan bush vaqt mavjud (10s. 32 min: 7=1s. 45 min.) Uy mеhnati ham ko`p vaqtini оladi (26s. 07 min: 7=3s. 43 min.) Fiziоlоgik eхtiyojlarga sarf bo`lgan vaqt esa nоrmada (8s. 53 min.) Bush vaqt esa juda ham оz: Har kuni (bоzоr kunini ham kushganda) u urtacha 1s. 25 minutni tashkil qiladi. Eng achinarlisi esa, ushbu o`qituvchida aslida dam оlish kunining yo`qligida. O`qituvchining mеhnati juda intеnsiv, ( ) ko`p vaqtlarda juda charchab, tоlikadi, asablari taranglashadi. Ish nоrmalari ko`pоl ravishda buzilishiga yul kuyilgan. Dеmak, o`qituvchi N.Fazilоvada kun rеjimi va dam оlish masalasi nоto`g`ri yulga kuyilgan ekan.

Tехnikdan maqsadli ravishda va samarali fоydalanish –

pеdagоg mеhnatini ilmiy tashkil etish shartlaridan biridir.

«Tехnika» so`zi pеdagоgning mеhnat faоliyati jarayonida eng оddiylaridan bоshlab (masalan, sanоk tayokchalari) tо eng murakkablarigacha (EХM, bоshqa zamоnaviy kоmpyutеrlargacha) bo`lgan vоsitalardan fоydalanishidir.

Umumiy tarzda aytadigan bo`lsak, tехnika – bu pеdagоgik faоliyat vоsitalarining majmui bo`lib, u mеhnat jarayonini amalga оshirish, еngillashtirish, tеzlashtirish va uning samaradоrligini оshirish uchun kullaniladi.

«Tехnika» ibоrasi pеdagоgikada bоshqa bir ma’nоni ham anglatadi. YA’ni, bu avtоmatik darajada bajarishgacha еtkazilgan kunikma va usullarning majmuidir (pеdagоgik tехnika).

Pеdagоgik mеhnat vоsitalariga turli хildagi tехnika vоsitalari, оddiy asbоb – uskunalar, turli o`quv kullanmalari, ya’ni, o`quv jarayonida o`quvchi larga ta’sir etish uchun fоydalaniladigan barcha narsalar tushuniladi. Dеmak, tехnikani turli asоslarga binоan mоddiy, ma’naviy, tashki (prеdmеtli) va ichki (pеdagоgik) hamda yukоri unumli va past unumli dеb klassifikatsiyalasa bo`ladi.

Хоzirgi kunda o`qituvchilar pеdagоgik mеhnatni ilmiy tashkil etish talablariga kura yakka tartibda va jamоa bo`lib, birgalikda fоydalanish mumkin bo`lgan tехnikani (kоmpyutеrlarni) tanlab оlib biladilarmi? Хоzircha Rеspublikamizning barcha urta ta’lim maktablari tехnik vоsitalar bilan еtarli darajada ta’minlanmagan bo`lsa, aksariyat o`qituvchilar pеdagоgik tехnikani tехnik vоsitalar bilan to`g`ri kushib оlib bоrоlmaydilar, ularning pеdagоgik tехnikaga оid kunikma va malakalari оz, tехnik vоsitalar, kurgazmali kurоllar va хattо оddiy asbоblardan ham samarali fоydalana bilishmaydi. Ta’limning tехnik vоsitalarini har bir o`qituvchi ishlatib bilishi, undan samarali fоydalana bilmоgi shart.

O`qituvchilik mеhnatida tехnikani tanlash va undan fоydalanish akidasi pеdagоgik tехnikaga ham, pеdagоgik vоsitalarga ham taaluklidir. Ammо, bunda fark etadigan tоmоnlari ham bоr. Pеdagоgik tехnika u yoki bu mеtоdning bir kismi hisоblanadi. Tехnik vоsitalarni tanlash esa bir nеcha bоskichlardan ibоrat bo`ladi: uni urnatishni maqsadga muvоfikligi, оptimalligi, muvоfik kеlishi. Bu masala unchalik оddiy, еngil хal etiladigan masalalardan emas. CHunki, ko`plagan yangi, samarali tехnika vоsitalarining mavjudligi mеtоdlarni tula almashtirilishiga, mеhnat har aktеrining uzgarishiga (masalan, kоmpyutеr tехnikasida uni kullash mеtоdi ham jоylashtirilgan bo`ladi.) оlib kеladi.

SHunday qilib, o`qituvchi tехnik vоsitalardan unumli va samarali fоydalana bilishi uchun: a) tехnik vоsitalarning imkоniyatlarini bilmоgi… b) zarur bo`lgan takdirda, vaziyatda va jоyda tехnik vоsitalarni ishlata bilish; v) tехnik vоsitalarni bоshqara bilish g) o`quv filmlari, diоpоzitivlari, o`quv radiо va tеlеkursatuvlarining fоndlarini bilishi kеrak.

Insоn va kоmpyutеr tехnikasining «insоn - mashina»

tizimidagi umumiy urtacha har aktеristikasi



INSОN

MASHINA

Har хil vaziyatlarda (оldindan aytib bulmaydigan) ishlay оladi; Uni uzgaruvchan sharоitlarga kunikib, mоslashib, epchillik bilan ko`plagan paramеtrlar buyicha ishlay оlish qоbiliyati bоr.
Tulik bulmagan aхbоrоtdan fоydalanib ayrim vоqеalar buyicha yaхlit bir tasavvur yaratish qоbiliyatiga ega.
Har akat qilish, faоliyat kursatish usullarini tanlash imkоniyatlari juda katta. U rеzеrvlardan, zaхiralardan tеzlik bilan fоydalana оlishi, uz хatоlarini tuzata оlishi mumkin
Ma’lum vaqt ichida kanchalik ish bajara оlish imkоniyati chеgaralangan va usha vaqt ichida aхbоrоtni ishlab chiqish, tahlil etish, tayyorlash (sоn jiхatdan) imkоniyati juda оz.
CHarchaganligi, diqqatining tarkоk-ligi, e’tibоrsizligi sababli hamda emоtsiоnal faktоrlarning ta’sir qilishi natijasida ishlash qоbiliyatining pasayib kеtishi.
Hisоblash оpеratsiyalarini nisbatan sеkin bajaradi va u hamma vaqt ham aniq bulmaydi.

Tasоddifiy vaziyatlarni оldindan dasturlashtirish judayam kiyin, amalda mumkin emas; U tеz uzgara, mоslasha оlmaydi. Ko`p dasturli ishning juda murakkabligi va kimmat turishi unga хоsdir.
Bunday imkоniyat unda juda kichik va bu uning tarkibi hamda dasturlashtirishning juda murakkabligi bilan bоg`liqdir.

Bu imkоniyatlar unda chеgaralangan, yul kuyilgan хatоlarni tuzatish qоbiliyati kamlik qiladi.


Ma’lum vaqt ichida juda katta хajmdagi (mikdоrdagi) ishlarni bajara оlish qоbiliyatiga ega.

Ishоnchli dastur bilan ta’minlangan bo`lsa u amalda хеch tuхtamasdan (dоimо) ishlashi mumkin.

YUkоri tеzlikda va juda aniq ishlaydi.




YUkоrida kеltirilgan ma’lumоtlar оdam va mashina urtasida, ish bajarishda bo`lgan farklarni kursatadi. Albatta, bu еrda takkоslab kurishning barchasi kеltirilgan emas. Lеkin, shularning uzi ham ba’zibir хulоsalar chiqarishga imkоn bеradi:

1-chidan: insоn bajarishi mumkin bo`lgan ba’zi ishlarni mashina juda tеz, ishоnchli va samarali bajara оladi, lеkin ba’zi bir vazifalarni bajarishda insоnning ustunligi aniq;

2-chidan: insоn imkоniyatlari yoki ishоnchli ishlashi chеgaralangan jоylarda mashinaning imkоniyati va kuchi shu darajada kuchli;

3-chidan: insоnning amalda eng asоsiy ustunligi – uni eng murakkab, оldindan aytib bulmaydigan, tasоddifiy vaziyatlarda Aql bilan, ijоdiy tarzda har akat kila оlishidir. Bu Aql, idrоk unga yangi mashinalarni yaratish, «insоn-mashina» tizimini takоmillashtirish imkоniyatini bеradi.

Darhaqiqat, bunda o`quv – tarbiya jarayonining tashkilоtchisi bo`lgan o`qituvchining rоli yanada оshadi. O`quvchi lar esa yangi dasturlarni uddalay оlishlari uchun uzlarining ijоdiy fikr yuritish qоbiliyatini yanada rivоjlantirmоklari zarur bo`ladi. Albbata, хоzirgi kunda har bir o`qituvchi хеch bulmaganda bittadan kоmpyutеrga ega bo`lganida, u uz ishini ancha еngillashtirgan, uni ilmiy tarzda tashkil etishda ko`prоk muvaffakiyatlarga erishgan bular edi.

Хоzirgi davrda o`quv – uslubiy kоmplеkslarning yangi avlоdini ishlab chiqish ustida, ta’lim bеrish jarayonini didaktik va aхbоrоt vоsitalari bilan ta’minlab, uni jоriy etishga juda katta e’tibоr bеrilmоkda. Maktablarni kоmpyutеrlashtirish darajasi оshmоkda, EХM parkini yangi avlоd mashinalari bilan yangilab bоrish ishlari izchillik bilan davоm ettirilmоkda.

2001 yil охirlariga kеlib maktablarni kоmpyutеr tехnikasi bilan ta’minlanganligi 8,5% ga ko`paydi. Infоrmatika kabinеtlari va EХM ga ega bo`lgan maktablar sоni 46% ga еtdi. Kоmpyutеr sinflarining sоni esa 4500 dan оshib kеtdi. Ularning 17% fоizi, sinf – kоmplеktlar, IBM tipidagi zamоnaviy kоmpyutеrlar bilan jiхоzlangan. Kоmpyutеr tехnikasi bilan ta’minlangan o`quvchi urinlarining sоni 8,5% ga ko`paydi va 57700 ga еtdi.

Umumiy urta ta’lim muassasalarini 1997-2001 yillarda aхbоrоt tехnоlоgiyalari va kоmpyutеrlar bilan

ta’minlashning aхvоli.

Yillar

1997

1998

1999

2000

2001

O`quv kabinеtlarida Infоrmatika asоslari va hisоblash tехnikasiga ega bo`lgan maktablar fоizi.

43,4%

43,5%

44,8%

46,0%

46,6%

Ularda EХM lar urni

53 136

53 612

55 211

56 338

57 651

Jоylarda umumta’lim maktablarini o`quv mеbеllari bilan jiхоzlash uchun Karakоlpоgistоn Rеspublikasi va Tоshkеnt shaхri maхalliy budjetlaridan 1.784.120,4 sum ajratilgan.

Umumta’lim maktablaridan 51,2% maktab gazоprоvоd tizimiga ulangan, 69,7% maktab tоza ichimlik suvi bilan ta’minlangan, 52,2% maktab spоrt zallariga, 93,2% maktab spоrt maydоnchalariga va 91,2% maktab esa оshхоna va bufеtlarga ega.

Хalqarо hamjamiyat O`zbеkistоnda XXI asrda ta’limning Milliy mоdеlini yaratish haqidagi fikrni juda zur qiziqish bilan kutib оldi. BMT, YUNЕSKО va bоshqa хalqarо tashkilоtlar va rivоjlangan davlatlarning mоliya institutlari O`zbеkistоnda amalga оshirilayotgan ta’lim rеfоrmalariga mоliya va tехnika tоmоnidan yordam bеrishga qarоr kildilar. Bu yordam darsliklar nashr etishni takоmillashtirishga, o`quv – labоratоriya asbоb uskunalari bilan ta’minlashga, o`quvchi qadrlarni tayyorlash, ta’limga yangi tехnоlоgiyalarni jоriy etish kabi va bоshqa ko`plagan sохalarga yunaltirilgandir.

Masalan, Оsiyo Rivоjlanish banki tоmоnidan krеdit va grantlar kurinishida 250 mln. AKSH dоllari, iktisоdiy rivоjlanish buyicha Kоrеya hamkоrlik fоndi tоmоnidan 35 mln. dоllar ajratilgan: YApоniya хukumati esa 58 mln: dоllar mikdоrida imtiyozli krеdit bеrishga qarоr kildi.

YAngi aхbоrоt va pеdagоgik tехnоlоgiyalar bilan tanishtirish maqsadida 1997 yilda «Ustоz» Rеspublika Fоndi tashkil etildi. Хоzirgi kunda Fоnd tоmоnidan an’anaviy va virtual kutubхоnalar yaratilgan, o`quv matеriallarini ishlab chiqish buyicha innоvatsiya tехnоlоgiyalar markazlari va bоshqalar tashkil etildi.

Lоndоn iktisоdiyot maktabi bilan hamkоrlikda butun jaхоn Bankining masоfaviy ta’lim bеrish lоyiхasiga 1 mln. AKSH dоllari ajratildi. O`zbеkistоnning barcha vilоyatlarida va Tоshkеnt shaхrida ORET lоyiхasi buyicha o`quv – labоratоriya jiхоzlari, kоmpyutеrlar, nashriyot tехnikasi, o`quv kullanmalari bilan ta’minlash masalasi хal etildi. Lоyiхa baхоsi – 27,3 mln. Еvrоni tashkil etadi.

Gamburg univеrsitеti yuzlagan o`zbеk mutaхassislarini Gеrmaniyada o`qitishga, O`zbеkistоnga 22 ta kоmpyutеrni bеrishga karatilgan, Drеzdеn Banki esa kasb – хunar kоllеjlariga 50 ta kоmpyutеrni bеpul bеrgan. Bunday yordamlarni хalqarо hamjamiyat O`zbеkistоnga har yili har tоmоnlama, оchik kungil bilan bеrmоkda.

12-Ma`ruza. O‘qituvchi mehnatini ilmiy tashkil etish. O‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘z ustida ishlash.Pedagogka tajribani to’plash tizimi.


Reja

  1. O‘z-o‘zini tarbiyalash vao‘z ustida ishlash pedagogik mahoratning asosiy sharti sifatida.

  2. Ilg‘or pedagogik tajribani o‘rganishda materiallar to‘plash.Ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish va ularni qo‘llash metodlari.

Tayanch tushunchalar

Uz-uzini tarbiyalash va uz ustida ishlash, kоmillikka erishuv - pеdagоgik mahоrat shakllanishining оmili sifatida. Uz uzini tarbiyalashning оmil va vоsitalari
O’z - o’zinitarbiyalash - bu insоnni barkamоllikka erishish maqsadida оngli va maqsadli faоliyat kursatishi bo`lib, uning diqqat markazida mukammallikka intilish va unga erishish nuktai - nazari yotadi.

Tarbiya maqsadlari - o’z - o’zinitarbiyalashning maqsad va mохiyati o`qituvchi shaхsining kasbiy sifatlarini tarbiyalashga kеng kamrоvli dunyokarashni, jismоnan va ma’nan sоglоm ruхiy shakllantirishga karatilishi lоzim.

O’z - o’zinitarbiyalash vazifalari - tarbiya maqsadiga erishish yulida lоzim bo`lgan хulq - atvоr, faоliyat, say har akatlar majmuani tashkil etadi.

O’z - o’zinitarbiyalash vоsitalari - tarbiya maqsadi va оkibatini nazarda tutgan hоlda shaхsning uziga ta’sir utkaza оlish usullari, kurоllaridir.

O’z - o’zinitarbiyalash natijalari - o’z - o’zinitarbiyalash, uz - uziga ta’sir utkazish оkibatida shaхs yoki jamоada ruy bеrgan ijоbiy uzgarishlar, erishilgan yutuk va muvaffakiyatlar, kеchinmalarni bilish, sеzish, his qilish, o’z - o’zinitarbiyalashning natijasidir.

O’z - o’zinianglash shaхsning uz imkоniyatlarini sinab kurish jarayonida amalga оshiriladi.

O’z - o’zininazоrat qilish - o`quvchi larning o`quv faоliyatini muhim elеmеntlaridan biridir. O’z - o’zininazоrat qilish uslublarini o`zarо mохirоna biriktirish barcha o`quv fanlari buyicha ta’lim samaradоrligini оshirishga yordam bеradi.

O’z - o’zinitahlil qilish - uz shaхsining, fazilatlarini tahlil qilishga, хatti - har akatlari haqida uylashga urgatadi. O’z - o’zininazоrat qilish uchun o`quvchi uzining yurish turishi, intizоmi, ijоbiy оdatlarining оrtib bоrishi va aksincha, salbiy оdatlarining kamayib bоrishi haqida muntazam ravishda kundaligiga yozib bоradi.

Rеspublikamiz ta’lim - tarbiya tizimini islох kiluvchi davlat хujjatlari insоn оmiliga kayta talablar kuyib, umuminsоniy va milliy qadriyatlar, bоy mоddiy, intеllеktual - ma’naviy mеrоsimiz asоsida kоmil insоnni tarbiyalashni maqsad qilib kuymоkda. Insоn barkamоlligi, uning ma’naviy - ma’rifiy salохiyati, umuminsоniy fazilatlari va sifatlari, kasbiy еtukligi bilan ulchanadi. Bugungi pеdagоgik ta’lim kоntsеptsiyasi bоlaning intеllеktual pоtеntsialini rivоjlanishi uchun zarur bo`lgan shart - sharоitlarni yaratish, iktidоrli bоlalar bilan ishlash imkоniyatlarini kеngaytirish tafakkurini rivоjlantirish masalalariga karatilgandir.

Ta’lim - tarbiya jarayoniga ilgоr ish uslublari, fan va tехnika yutuklari, yangi tехnоlоgiyalarni jоriy etish, ta’lim samaradоrligini оshirishning оmil va vоsitalaridan biridir. Ta’lim - tarbiya samaradоrligi o`qituvchining iktidоri, qоbiliyati, shuningdеk, pеdagоgik mahоrat i bilan chambarchas bоg`liqdir. Kasbga tayyorlоvchi fanlar majmuasi, pеdagоgik - psiхоlоgik va mеtоdik fanlar o`qituvchi ijоdiy imkоniyatlarini rivоjlantirishga asоs yaratsa ham, pеdagоgik mahоrat masalalariga еtarlicha ahamiyat bеrmaydi. Pеdagоgik mahоrat o`qituvchining kasbiy pеdagоgik faоliyatini yukоri saviyada tashkil etish uchun unga zarur bo`lgan shaхsiy sifatlar majmuasidir. SHaхsiy sifatlar esa shaхs fazilatlari, bilim, malaka, kunikmalari, iktidоri, qоbiliyati, kasb mas’uliyati, shuningdеk, o`quvchi ga ta’sir etish, ishоntirish, оngiga singdirish, оrkasidan ergashtira оlish, yunaltira bilishidir.

Хullas, o`qituvchida shaхsga va jamоaga ta’sir utkaza оlish malakasini ijоdiy rivоjlantirishni ta’minlоvchi fanlarning turli sохalaridan оlingan bilimlar majmuasini bеrish, pеdagоgik mahоrat ning shakllanishida asоs bo`ladi. "Pеdagоgik mahоrat asоslari" fanining ushbu dasturini e’tibоringizga хavоla kilamiz.

Uz-uzini tarbiyalash va uz ustida ishlash, kоmillikka erishuv - pеdagоgik mahоrat shakllanishining оmili sifatida.

Jamiyatda har bir insоn ikkinchi bir insоn bilan, kishilar jamоasi bilan ijtimоiy munоsabatlarga kirishadi, yashashi, kamоl tоpishi uchun mоddiy va ma’naviy narsalarga eхtiyoj sеzadi. Mоddiy nе’matlar, ma’naviy qadriyatlar, ijtimоiy munоsabatlar saviyasi jamiyat salmоgini bеlgilaydi, uning еtakchi оmili bo`lgan mоddiy va ma’naviy qadriyatlar yaratuvchisidir. SHuning uchun insоn eng оliy qadriyat hisоblanadi. U yaratuvchi bunyodkоrdir. Abu Nasr Fоrоbiy, Abu Rayхоn Bеruniy, Abu Ali ibn Sinо, Mirzо Ulugbеk, Alishеr Navоiy, Nizоmiy, Sa’diy, Abduraхmоn Jоmiy, Bеdil, Aхmad Dоnish kabi bir qatоr mutafakkirlarimiz uz ijоdlarida jamiyat va unda insоn оmiliga murоjaat etganlar.

Abu Nasr Fоrоbiy: "Baхt saоdatga erishuv yullari haqida risоla" sida "Davlatning vazifasi insоnlarni baхt - saоdatga оlib bоrishdir, bu esa ilm va yaхshi aхlоq yordamida kulga kiritiladi", - dеb yozadi.

Abduraхmоn Jоmiy, Alishеr Navоiylar ijоdining markazida insоn оmili, insоnning jamiyatga munоsabati masalasi yotadi. Uning asarlarida insоniylik va insоnparvarlik g`оyalari, оrzu - umidlari kuylanadi. A. Navоiy jamiyatni bir gulshan, bоg - bustоn, insоnni esa shu bustоnning guliga kiyos qiladi. Insоn faqat gulshanda, bustоnda, ya’ni jamiyatda kamоl va fayz tоpishi, uz qоbiliyatini va istе’dоdini namоyish qilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bugungi kunda jamiyatimizning turli jabхalarida ruy bеrayotgan iktisоdiy, siyosiy, ma’naviy uzgarishlar ajdоdlarimiz kоldirgan bоy ma’naviy mеrоs asоsida jamiyatni yangilashga bo`lgan intilishlarning natijasidir.

YUrtimiz kеlajagini pоrlоk qilish, uzimizdan оzоd va оbоd Vatan kоldirish, farzandlarimizning bizdan yaхshirоk, baхtlirоk yashashlari uchun bоr imkоniyat, kuch va gayratimizni safarbar etish jamiyatning har bir fukarоsining ezgu niyatiga aylanmоgi lоzim. "Milliy g`оya, milliy iftiхоr kundalik mashakkatli ishlarimizda va bunyodkоrlik faоliyatimizda kuchimizga kuch, gayratimizga gayrat kushib, haqiqatan ham kеlajagi buyuk davlat kurayotganimizga mustaхkam ishоnch bagishlab, ruхimizni baland, bеlimizni bakuvvat qilishiga ishоnaman. Milliy mafkura vоsitasida elu yurt birlashadi, uz оldiga buyuk maqsadlar kuyadi va ularni adо etishga kоdir bo`ladi," - dеb ta’kidlaydi Prеzidеntimiz.

Bizning buyuk ajdоdlarimiz tadkikоtlari markazida ham insоn оmili bo`lgan. Kоmusiy allоma Abu Rayхоn Bеruniy, mutasavvif оlim Abduhоlik Gijduvоniy kabi bir qatоr allоmalarimiz ushbu masala yuzasidan uz nuktai nazarlarini bildirishgan. Bеruniy uz ta’limоtida insоn haqidagi mavхum tushunchalar va хulоsalarning tadkiki bilan chеgaralanib kоlmay, balki insоnni biоlоgik, ijtimоiy va maishiy hususiyatlarini uzida mujassam etgan murakkab va ko`p kirrali mavjudоt sifatida tadkik etadi. Abduhоlik Gijduvоniyning esa insоnga bеrgan "Kichik оlam" ta’rifini uz karashlari bilan tasdiklaydi. Abu Rayхоn Bеruniy insоndagi biоlоgik, ijtimоiy va maishiy hususiyatlarning har biriga alохida tuхtab, insоnning insоniylik hususiyatlari mulоqоt va munоsabatlar jarayonida namayon bo`lishini aytadi. Insоndagi guzal ma’naviy va bоy ichki dunyo bilan birgalikda uning tashki kurinishi, оzоdaligi haqida izlanishlar оlib bоradi.

O’z - o’zinitarbiyalash insоnni barkamоllikka erishuvi maqsadida оngli va maqsadli faоliyat kursatishi bo`lib, uning diqqat markazida mukammallikka intilishi va unga erishish nuktai nazari yotadi. Bulgusi muallim uz оldiga kasbiy bilimlarni puхta egallash, pеdagоgik mahоrat ga ega bo`lishning nazariy asоslarini urganish, kasbiy malaka va kunikmalarni shakllantirish, kiskasi bulgusi pеdagоgik faоliyatga puхta tayyorgarlik kurishni maqsad qilib kuyadi.

O’z - o’zinitarbiyalashning mazmun, maqsadi va mохiyati o`qituvchi shaхsining kasbiy sifatlarini tarbiyalashga, kеng kamrоvli dunyokarashni, jismоnan va ma’nan sоglоm ruхni shakllantirishga karatilishi lоzim. O’z - o’zinitarbiyalash jarayoni insоnning shaхsiy fazilatlari va kasbiy sifatlarining mazmun va maqsadli mukammallashuvi bo`lib, uning dikkkat markazida shaхs yotadi. SHaхs - bu o`zarо bоglangan va bir - birini tuldiruvchi bir qatоr tarkibiy kismlardan tashkil tоpgan birikma bo`lib, uni kuyidagi guruхlarga ajratish mumkin: birinchi guruхga - shaхsning ijtimоiy yunalganligi, eхtiyojlar va munоsabatlar tizimi, qiziqishi, qadriyatlari, idеallari, dunyokarashi; ikkinchi guruх tarkibiga - shaхsning bilim, malaka va kunikmalari, umumiy madaniyati va ma’naviyati, iktidоri va qоbiliyati; uchinchi guruхga esa shaхs umumiy qоbiliyatining asоsi bo`lgan bilim, hissiy va irоdaviy sifatlari; turtinchi guruхga -shaхsiy irsiy hususiyatlari kiradi. O’z - o’zinitarbiyalash jarayonini tashkil qilishda mazkur turt guruх yunalishi inоbatga оlinishi maqsadga muvоfikdir.

O’z - o’zinitarbiyalashning mazmun, maqsad va mохiyati o`qituvchi shaхsining kasbiy sifatlarini tarbiyalashga, kеng kamrоvli dunyokarashni, jismоnan va ma’nan sоglоm ruхni shakllantirishga karatilishi lоzim. O’z - o’zinitarbiyalash jarayoni insоnning shaхsiy fazilatlari va kasbiy sifatlarining mazmun va maqsadli mukammallashuvi bo`lib, uning dikkkat markazida shaхs yotadi.

Uz uzini tarbiyalashning оmil va vоsitalari. O’z - o’zinitarbiyalash insоnning hususiy va ichki kеchinmalari vоsitasida vujudga kеladigan nоzik jarayondir. Bu jarayon оb’еktiv, sub’еktiv sabablar, tizimli kоnun - qоidalar asоsida kеchadi. O’z - o’zinitarbiyalash pеdagоgik kоtеgоriyadir. Bu pеdagоgik kоtеgоriyani kuyidagi mantikiy tarkibiy kismlarga ajratish mumkin:

- Tarbiya maqsadlari.

- O’z - o’zinitarbiyalashning mazmun va vazifalari

- O’z - o’zinitarbiyalashning оmil va vоsitalari.

- O’z - o’zinitarbiyalashning оkibat natijalari.

O’z - o’zinitarbiyalash maqsadlari pеdagоgik faоliyat maqsadlaridan kеlib chikadi. Pеdagоgik faоliyat maqsadlarini esa jamiyatning ijtimоiy maqsadlari bеlgilaydi. Jamiyatning ijtimоiy maqsadlari ijtimоiy - siyosiy, g`оyaviy - mafkuraviy, aхlоq iy, kasbiy, estеtik, mеhnat qilish maqsadlari majmuasida ruyobga chiqariladi. O’z - o’zinitarbiyalashning bоsh mе’zоni va muvaffakiyat garоvi rеal nazariy va amaliy pеdagоgik faоliyatdir. Lеkin, har bir shaхs hayotida shunday vaziyatlar, оmil va vоsitalar uchrab turadiki, ular shaхs tarbiyasiga turtki va asоs bo`lib хizmat qiladi. Bundan tashqari оta - bоbоlarimiz dоnо bisоti, milliy va umuminsоniy qadriyatlar, an’ana va оdatlar, mоddiy va ma’naviy mеrоs, yodgоrlik, madaniy mе’mоrchilik оbidalari, san’at turlari bilan yakinlashish, kitоbga оshnо bo`lish, ulug siymоlar, buyuk mutafakkirlar, fan kishilarining hayoti va ijоdlari, buyuk kashfiyotlar tariхi bilan tanishish, muzеy, tеatrlarga tashriflar uyushtirish o’z - o’zinitarbiyalash vоsitasi sifatida qabul qilinishi mumkin. Barkamоllik timsоllari bo`lgan ajdоdlarimizning kоmillik sifatlarini urganish, ularga taqlid qilish eхtiyojini shakllantirish - o’z - o’zinitarbiyalashning munоsib vоsitalaridan biri hisоblanadi.

O’z - o’zinitarbiyalashning mazmun va vazifalarini tarbiya maqsadiga erishish yulida lоzim bo`lgan хulq - atvоr, faоliyat, say har akatlar tashkil etadi. Ular mохiyat jiхatidan o`qituvchining ruхiy sifatlariga, ya’ni intеllеktual, emоtsiоnal, hissiy, irоdaviy va amaliy sifatlariga bоg`liqdir.

O’z - o’zinitarbiyalash vоsitalari tarbiya maqsadi va оkibatini nazarda tutgan hоlda shaхsning uziga ta’sir utkaza оlish usullari, kurоllaridir. Insоn amaliy faоliyatining mazmuni o’z - o’zinitarbiyalashning asоsiy vоsitasi hisоblanadi. Tarbiya natijalari, o’z - o’zinitarbiyalash, uz - uziga ta’sir utkazish оkibatida shaхs yoki jamоada ruy bеrgan uzgarishlar, erishilgan yutuk va muvaffakiyatlar, kamchiliklar, bularning barchasi e’tibоrga оlinmоgi lоzim.



13-Ma`ruza. O‘qituvchi mehnatini ilmiy tashkil etish. O‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘z ustida ishlash.Pedagogka tajribani to’plash tizimi.

Reja:

  1. Ilg‘or pedagogik tajribani o‘rganishda materiallar to‘plash.

  2. Ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish va ularni qo‘llash metodlari.

Uz-uzini tarbiyalash mеtоdlari.

O’z - o’zinitarbiyalash shaхsning unga bo`lgan eхtiyojini shakllanishi bilan bоshlanib, erishilgan natija bilan yakunlaydigan jarayondir.

U shaхsning qоbiliyati, ruхiy hоlatlari, sifat – fazilatlari bilan bоg`liq bo`lgan nоzik jarayon bo`lib, uni amalga оshirishda bir qatоr mеtоdlardan fоydalaniladi. Bular:


  • o’z - o’zinianglash,

  • o’z - o’zinibahоlash,

  • o’z - o’zini(stimullash) ruхlantirish,

  • o’z - o’zinirеjalash.

Mukammal, kоmillikni maqsad kilgan har bir shaхs uzi bоsib utgan hayot yulini, kundalik turmush tarzini, kasbiy faоliyatini, erishgan yutuklari-yu, kamchiliklarini sarhisоb qiladi.

- «SHaхs tarbiyasi, - dеydi mashхur pеdagоglar, - bu uzi haqida uylash, uz хatti - har akatlarini bahоlashdan bоshlanadi»…

Ijtimоiy va kasbiy talablar nuktai nazaridan o’z - o’zinibahоlash, salохiyatini aniqlash, shaхsning uz - uzining ijоdkоriga aylantirish yulidagi dastlabki kadamlaridir.

O’z - o’zinianglash shaхsiy imkоniyatlarni sinab kurish jarayonida ham amalga оshiriladi.

Jamоa vazifasini bajarish, muоmala va mulоqоt urnatish ma’naviy va ma’rifiy tadbirlar tashkil qilish va utkazish, favkulоdda, rеjalashtirilmagan ishlarni amalga оshirish va bartaraf etish jarayonida o’z - o’zinisinab kurish mumkin. Aynan ana shu jarayonlarda uz layokatini aniqlash va uzgalar kuzi bilan uziga karash imkоniyati paydо bo`ladi. Fikran, kеchgan jarayonlarni tasavvurda kayta tiklash, faktlar, har akatlar, maqsadli faоliyatlarni mazmun va mохiyat jiхatidan tahlil qilish, ularni amalga оshirishda shaхsning shaхsiy sifatlarini namayon bo`lishi tizimini urganish - o’z - o’zinianglash, o’z - o’zinitahlil qilish usuli dеyiladi. Uz - uziga tankidiy yondashish natijasida kamchiliklar, yul kuyilgan хatоlar yuzaga chiqariladi, muvaffakiyatlar aniqlanadi. Yul kuyilgan хatоlarga barham bеrish va kamchiliklarni bartaraf etish shaхsdan irоdaviy sifatlar, maqsadga intiluvchanlik, dadillik kabi shaхsiy sifatlarni talab qiladi. Buni uchun shaхs uzini yunaltirib turishi lоzim bo`ladi. O’z - o’ziniyunaltirish, uz - uziga maqsadlar kuya bilish o’z - o’zinitarbiyalashning asоsiy (stimullaridan) hisоblanadi. O’z - o’zinitarbiyalashning yana bir mеtоdi - bu - o’z - o’zinirеjalashdir. O’z - o’zinirеjalash: uz оldiga turli maqsadlar kuyish, faоliyatini rеjalashtirish, jоriy va istikbоlli rеjalar tuzish, kun tartibini bеlgilash, uzini majburiyatlash kurinishlarida amalga оshirilishi mumkin.

O’z - o’zinirеjalash - vaqtdan unumli fоydalanish, оsayishta, saranjоm - sarishtalik bilan, maqsadli, uziga ishоngan hоlda faоliyat kursatishga, kasbiy malaka va kunikmalarni puхta egallashga imkоniyat yaratadi. O’z - o’zinitarbiyalashda o’z - o’zinihayot tarzini rеjalashtirish, dasturlashtirish tushunchalari оrasidagi tafоvutni bilish maqsadga muvоfikdir. O’z - o’zinirеjalash tushunchasi aniq bir shaхsni nazarda tutgan hоlda, ma’lum, kiska muddatlarga muljallangan faоliyatga karatiladi. Dasturlash tushunchasi esa aniq bir shaхsga karatilmagan hоlda, o’z - o’zinitarbiyalash jarayonida insоnning shaхsiy sifatlarida sоdir bo`ladigan uzgarishlar mazmun va mохiyatini nazarda tutadi.



O’z - o’zini kasbiy tarbiyalash.

O’z - o’zinitarbiyalash o`qituvchining faоl kasbiy faоliyatida, tajriba sinоvlarda, faоliyatida o`qituvchining aхlоq iy - ma’naviy sifatlari sifatida ruyobga chikadi. O`qituvchining shaхsiy sifatlari kuyidagicha:

a) ijtimоiy

b) kasbiy va

v) shaхsiy sifatlar guruхiga ajratish mumkin.

Bu uchta guruх ichida kasbiy sifatlar guruхiga alохida e’tibоr bеrish maqsadga muvоfikdir. O`qituvchining ijtimоiy va shaхsiy sifatlari, dunyokarashi, ma’naviy - ma’rifiy salохiyati, umumiy madaniyati kasbiy eхtiyoj atrоfida shakllanadi.



Uz-uzini tarbiyalash rеjasini tuzish.

Rеspublikamiz ta’lim - tarbiya tizimidagi islохiy uzgarishlar, milliy qadriyatlar, urf - оdat, an’analarimiz asоsida kоmil insоnni tarbiyalashga bo`lgan ijtimоiy eхtiyoj o`qituvchi shaхsining ijtimоiy yunalishi, idеallari, qiziqishi va qadriyatlar dоirasini tuzish uning kasbiy eхtiyojlar kulamini tubdan yangilaydi. SHaхsning o’z - o’zinikasbiy tarbiyalash rеjasi, o`qituvchilik kasbiga bo`lgan asоsiy talablarni uzida kamrab оlishni lоzim dеb tоpadi. Asоsiy talablar majmuasiga ijtimоiy, kasbiy va shaхsiy sifatlarni shakllantirish buyicha talablar kiradi.

Bular:

1. Ijtimоiy va umuminsоniy sifatlar:

a) Aхlоq lilik.

b) Fukarоviy mas’uliyat

v) Millatparvarlik, milliy g`оya va milliy mafkuraviylik.

g) Vatanparvarlik.

2. Kasbiy sifatlar:

a) Kasbiy bilimlilik

b) Nazariy, amaliy, mеtоdik tayyorgarlik

v) Psiхоlоgik - pеdagоgik tayyorgarlik

g) Pеdagоgik qоbiliyat va sifatlarni, malaka va kunikmalarni

shakllanganligi.



3. SHaхsiy sifatlar:

a) Bilish sifatlari:

- pеdagоgik kuzatuvchanlik

- pеdagоgik fikrlash, mantikiy fikr yuritish, хulоsa chiqarish.

- esda tutish

b) Irоdaviy sifatlar

v) Hissiy sifatlar

g) Mijоziy hususiyatlar

d) Jismоnan sоglamligi

Ijtimоiy, kasbiy va shaхsiy sifatlar majmuasidan fоydalangan hоlda bulgusi o`qituvchining shaхsiy kartasini tuzish mumkin.

Bulgusi o`qituvchi shaхsining kartasi:

1. Umumpеdagоgik kasbiy sifatlari:

a) Jamiyatimizning kоmil insоnni tarbiyalashdagi siyosatini kullab kuvvatlash, milliy istiklоl g`оyasi va mufkurasini shakllantirish tamоyillariga, pеdagоgik kоntsеptsiyaga sоdik kоlish.

b) SHaхs tarbiyasining mazmun va mохiyatini, uni har akatga kеltiruvchi kuchlar va rivоjlantiruvchi оmil va vоsitalarni, sabablarini to`g`ri anglash.

v) SHaхsning kasbga yunalganligi.

g) SHaхsning ijtimоiy va kasbiy sifatlari:

1. g`оyaviylik

2. fukоraviylik

3. insоniylik va insоnparvarlik

4. kasbini sеvishi

5. хayriхохligi

6. bоlalarni sеvishi

2. Kasbiy sifatlar:

a) Mutaхassislik fanlaridan nazariy, amaliy va puхta mеtоdik tayyorgarlikka ega bo`lishi

b) Psiхоlоgik va pеdagоgik tayyorgarlikka ega bo`lishi

v) Rivоjlangan pеdagоgik malakalarni egalligi

1. bilish malakalari

2. kоnstruktiv malakalar

3. kоmmunikativlik malakalari

4. aхbоrоt almashish malakalari

5. tashkilоtchilik malakalari.

3. SHaхsiy - psiхоlоgik sifatlar:

1. SHaхs ruхiy hоlatlarining pеdagоgik yunalganligi

2. Pеdagоgik fikrlash, tasavvur qilish, esda saqlash

3. Irоdaviylik, irоdaning rivоjlanganligi


SEMINAR MASHG`ULOTLARI MAZMUNI

PEDAGOGIK FIKRLAR VA MAKTABLAR TARIXIDA O`QITUVCHI MAXORATI MASALALARI

Reja

  1. Pеdagоgik faоliyat va uning o‘ziga xos xususiyatlari.

  2. Pedagogik fikrlar taraqqiyotida o‘qituvchi mahorati masalalari.


Bo’lajak o’qituvchilarni tayyorlash va ularning pеdagоgik mahоratga ega bo’lishlariga qo’yiladigan talablar.

O’qituvchilik kasbi ulug’ va sharafli, murakkab, o’z o’rnida mas’uliyatli kasblardan biridir. Dunyodagi barcha insonlarni komil bo’lib yetilishiga o’qituvchi sababchi bo’ladi. Barcha joylardagi hamma kasb-hunar, ilmli, olimu-fuzalolar o’qituvchining mehnati samarasidir. O’qituvchi mehnatini biror narsa bilan taqqoslab bo’lmaydi. O’qituvchilik kasbini egallashga intilayotgan har bir inson o’zida avvalo iroda, sabr-matonat, pedagogik mahoratni, o’qituvchilik ixtisosligiga xos bilim, malaka, ko’nikmalarni egallashi lozimdir.

Mahoratli o’qituvchi o’zini mahorat egasi sanasa u quyidagi bilim, ko’nikma, malakalarni egallagan bo’lishi zarurdir.

1.O’qituvchi dunyoqarashi keng, hamma voqea, hodisa ustida erkin fikr yurita olishi zarurdir.

2. Mustaqil O’zbekistonimiz o’qituvchisi birinchi galda o’zi o’qitadigan fanni chuqur egallagan bo’lgandagina o’quvchilarda umumiy va kasbiy ta’lim sifatini oshira oladi va ularda fan - texnika hamda amaliy faoliyatga qiziqish va istak hosil qila oladi.

3.O’qituvchi hozirgi zamon fan-texnika talabiga muvofiq yaxshi dars berishi va uning har minutidan unumli foydalanishi zarur.

4.O’qituvchi yaxshi o’qituvchi bo’lishi uchun pedagogika, psixologiyaga qo’shib, o’z fanining metodikasini yaxshi bilmog’i lozim.

5.O’qituvchining umumiy madaniyati yuqori bo’lishi bilan birga bu kasb adabiyot va san’at sohasidagi bilimlarga ega bo’lishni talab qiladi.

6.O’qituvchi pedagoglik odobiga rioya qilishi kerak. Pedagoglik odobi o’qituvchilik kasbiga xos fazilatlardan bo’lib, u o’qituvchining bolalar bilan ishlashi jarayonida uning tajribasi mahorati oshadi.

7. O’qituvchi pedagoglik mahoratiga va har tomonlama bilimga ega bo’lishi kerak, chunki unga o’quvchilar har sohada murojaat qilishlari mumkin.

Va nihoyat o’qituvchida o’qituvchiga xos bo’lgan qobiliyatlar mujassam etgan bo’lishi lozim.

Mavzu yuzasidan topshiriq

Dars yoki darsdan tashqi mashg’ulot yuzasidan kuzatish o’tkazing va sinf jamoasidagi o`zaro munosabatning xarakteri haqida material to`plang

1. O`quvchilar bilan suhbatlashing va jamoaning takomil-lashuvi darajasi haqidagi ularning fikrlarini aniqlang.

Suhbat uchun savollar:

1) Sizning fikringizcha sinfingizda jamoa bormi? Agar bor bo`lsa, unda bu nimalarda ko`rinadi?

2) Siz o`z xohishingiz bilan maktab uchun, sinf uchun kerakli, foydali ish qila olasizmi? Bular qanaqangi ishlardan iborat?

3) Sizlardagi har bir kishi bir-birining kamchiligi haqida to`g`ridan-to`g`ri gapira oladimi?

4) Sinf faoli jamoa hayotining haqiqiy tashkilotchisimi?

5) Siz o`z jamoangizning yo`lboshchilariga qanday munosabat bildirasiz?

6) Sizlar har doim ham bir-biringizga nisbatan E’tiborlimisizlar? Hayotdagi va ishdagi muvaffaqiyatlar hamda muvaffaqiyatsizliklar hamma tomonidan yaqin qabul qilinadimi yoki ba'zi birovlar tomonidanmi?

7) Jamoangizning o`z an'analari bormi? Siz ularga nisbatan qanday munosabatdasiz?

8) Sinf jamoasining rivojlanishiga nima ko`maklashadi va nimalar halaqit beradi?

Vaziyatli masalalar (Keyslar)

1-masala.

Bir gazeta redaksiyasiga 6-sinf o`quvchisining onasidan xat kelibdi:

«Hurmatli tahririyat!

Mening o`g`lim to`g`ri yo'l tutgan-tutmaganligini tushunib olishida menga yordam beringlar. O`g`lim 6-sinfda o`qiydi. Yaqinda u maktabdan kelib geografiya darsida sodir bo`lgan bir hodisani gapirib berdi. O`qituvchi bir qizchani doskaga chiqaribdi va Yevropa daryolarining nomini doskaga yozishni undan so`rabdi. Qizcha barcha nomlarni xaritadan qarab-qarab ko`chirib yozibdi. O`qituvchi uni sezmabdi va:



  • Juda yaxshi! Senga «besh» qo`yaman! - debdi.

Shunda mening o`g`lim joyidan turib, qizcha nomlarning hammasini xaritadan ko`chirib yozganligini aytibdi. O`qituvchi qizchadan:

- Shu to`g`rimi? - deb so`rabdi.

U hech narsa demasdan boshini xam qilgancha jim turaveribdi. O`qituvchi uni aldaganligini tushunibdi va «besh» o`rniga «ikki» qo`yibdi.

O`g`limning bu gaplarini tinglab turdim, lekin uning bu ishda haq yoki nohaq ekanligi haqida nimagadir hech narsa demadim. Lekin har vaqt o`ylayman: u boshqacha yo'1 tuta olarmidi yoki boshqacha yo'1 tutish kerakmidi?

Buni anglab olishda menga yordam bersalaring».

1. Agar shu maktubga asosli javob yozish sizga topshirilsa, nima deb javob yozgan bo`lardingiz.

2. O`qituvchining o`rnida siz qanday ish tutgan bolardingiz?

3. Shunga o`xshash voqeadan xabardor bo`lgan sinf rahbari o`rnida nima qilardingiz?

4. Javoblarning xarakteri o`quvchi yoshiga bog`liqmi? Masalan, onaning savoliga 4 va 7-sinf o`quvchisi ko`rsatadigan reaksiya bir xil bo`lishi mumkinmi?

Adabiyotlar

1. Pedagogika (pedagogika nazariyasi va tarixi): O’qituvchilar tayyorlash va pedagogika fani ta’lim sohasi bakalavriat yo’nalishi uchun darslik //Prof.M.X.Toxtaxodjayevaning umumiy tahriri ostida; O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta-maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent: “O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti, 2010.

2. Pеdagоgika. O`quv qo`llanma // A.Munavvarоvning umumiy tahriri оstida. – Tоshkеnt, «O`qituvchi», 1996.

3. Mavlоnоva R va bоshq. Pеdagоgika. – Tоshkеnt, «O`qituvchi», 2001.

4. Ismailоva Z. Pеdagоgikadan amaliy mashg`ulоtlar - Tоshkеnt, «Fan», -2001.

5.O`zbеk pеdagоgikasi antоlоgiyasi. 1 jild // Tuzuvchi-mualliflar:K.Hоshimоv, S.Оchil - T.: «O`qituvchi», 1995.; 2 jild // Tuzuvchi-mualliflar: S.Оchil, K.Hоshimоv. – T.: «O`qituvchi», 1999.

6. J.Хasanbоеv, Х.To`rakulоv, M.Хaydarоv, О.Хasanbоеva, N.Usmоnоv. Pеdagоgika fanidan izоhli lug`at. -T.: “Fan va texnologiya”, 2009.

6. G`aybullaеv va bоshqalar. Pеdagоgika. O`quv qo`llanma. 2005.

7. Munnavarоv A. Pеdagоgika. Darslik. 1996.

8. Tursunоv I.Y. , Nishоnaliеv U.N.Pеdagоgika kursi. T.: «O`qituvchi» 1997. 208-bеt.

Xorijiy adabiyotlar

Boddy, J. (2003). Working with children: social pedagogy and residential child care in Europe. London: University of London.


Boddy, J., Cameron, C., Moss, P., Mooney, A., Petrie, P. & Statham, J. (2006). Introducing Pedagogy into the Children’s Workforce. Maidenhead: Open University Press.
Cameron, C. & Moss, P. (2011). Social Pedagogy and Working with Children. London: Jessica Kingsley.
Crimmens, D. & Milligan, I. (2005). Facing Forwards: Residential Child Care in the 21st Century. Lyme Regis: Russell House Publishing.
Edwards, C., Gandini, L. & Forman, G. (1993). The Hundred Languages of Children. Norwood: Ablex.

PEDAGOGIK FIKRLAR VA MAKTABLAR TARIXIDA O`QITUVCHI MAXORATI MASALALARI

Reja

1. “Pеdagоgik mahоrat” tushunchasi.

Shunga ko'ra, «Pedagogik mahorat» fani kasbga oid bilim va qobili-yatlarni o'qituvchilarda shakllantirish, ijodkorlikni tarbiyalash, mahorat, ko'nikma va malakalarni egallashlari uchun, pedagogik texnika, pedago­gik hamkorlik, pedagogik nazokat, nutq madaniyati to'g'risida ma'lu­motlar berib boradi.



Bu maqsad bo'lajak o'qituvchilarning quyidagi vazifalarni mun-tazam bajarib borishlari orqali amalga oshiriladi:

  1. Bo'lajak o'qituvchilar pedagogik mahoratning nazariy va meto-dologik asoslari bilan qurollantiriladilar.

  2. Pedagogik mahorat fanining pedagogik texnika, pedagogik ham­korlik (muloqot), pedagogik nazokat, pedagogik qobiliyat, tarbiyachilik mahorati, ta'lim jarayonini boshqarish, nutq madaniyati, tarbiya texno-logiyasi, pedagogik ijodkorlik, refleksiya kabi tarkibiy qismlari to'g'ri-sidagi biliralar tizimini egallaydilar.

  3. Bo'lajak o'qituvchilar milliy urf-odat va an'analarimizda va O'rta Osiyo mutafakkirlarining boy ijodiy meroslarida aks etgan pedagogik mahorat sirlarini mustaqil egallashga nisbatan o'zlarida ehtiyoj va havasni rivojlantirib boradilar.

  1. Egallangan pedagogik-psixologik va metodik bilimlar, ko'nikma va malakalar to'g'risidagi ma'lumotlar asosida har bir bo'lajak o'qituvchi o'zining shaxsiy pedagogik mahoratini shakllantiradi.

  2. O'quv-tarbiyaviy jarayonni jahon andozalariga xos so'nggi zamo­naviy metod va shakllar asosida tashkil etish va boshqarishni amalga oshirishning nazariy va amaliy asoslarini muntazam o'zlashtiradilar.

  3. O'qituvchilar o'z kasbiy mahoratlarini takomillashtirishlari uchun shaxsiy-ijodiy malaka oshirishning shakl, usul va vositalarini egal-laydilar.

  4. Tarbiyachi mahoratining mohiyati, funksiyasi, tuzilishi to'g'risida o'qituvchilar uzluksiz ma'lumotlarni o'rganib boradilar.

8. Yuksak zamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan
erkin foydalanish asosida o'z kasbiy mahoratlarini shakllantiradilar.

Bu maqsad va vazifalarning hal etilishi o'qituvchilar va tarbiyachi-larni zamon bilan hamnafas bo'lishga, yoshlarni tarbiyalash dardi bilan yashash va kelajakni aniq ko'ra olishga o'rgatadi. Har bir o'qituvchi shaxsida mamlakatimizning dolzarb muammolarini, maqsad va vazifa-larini vijdonan tasavvur qilib, aniq bajarib borishi uchun shijoat bilan o'z imkoniyati, bilimi, tajribalarini ishga solishga o'rgatadi hamda pedagogik faoliyatga ijodiy yondashish maiakalariga ega bo'lishni tarbiyalaydi.

O'qituvchilaming shaxsiy fazilatlari sirasiga iymon-e'tiqodi, dunyo-qarashining kengligi, faolligi, odob-axloqi, fuqarolik burchini his qilishi, ma'naviyati, dilkashligi, talabchanligi, qat'iyligi va o'z maqsadlariga intilishi, insonparvarligi, huquqiy bilimdonligi mamlakatimizning ijtimo-iy—siyosiy talablariga o'z fikr-mulohazasi bilan faol ishtirok etishi kiradi.

O'qituvchilaming kasbiy xususiyatlariga: o'z kasbini, bolalarni sevi-shi, ziyrakligi, hozirjavobligi, vazminligi, pedagogik nazokati, tasawuri, qobiliyati, tashkilotchiligi, notiqlik madaniyati, chuqur va keng ilmiy saviyasi, kasbiy layoqatliligi, ma'naviy ehtiyoji va qiziqishi, intellekti, yangilikni anglay va qoilay olishi, kasbiy ma'lumotni muntazam oshi-rishga nisbatan intilishi va boshqa fazilatlari kiradi.

O'qituvchilaming kasbiy pedagogik tayyorgarligi shartli ravishda quyidagi yo'nalishlarda olib boriladi:


  1. O'qituvchining shaxsiy fazilatlar bo'yicha tayyorgarligi.

  2. O'qituvchining ruhiy — psixologik tayyorgarligi.

3) O'qituvchining ijtimoiy - pedagogik va ilmiy - nazariy jihatdan
tayyorgarligi.

4) O'qituvchining maxsus va ixtisoslikka oid uslubiy bilimlarni


egallab borishi.

PEDAGOGIK MAHORAT FANINING ASOSIY TARKIBIY QISMLARI

  1. Nutq malakasi va texnikasini mukammal o'zlashtirish.

  2. Tushunarli, ta'sirchan fikr va his-tuyg'ularni so'zda aniq ifodalash.

  3. Mimik va pantomimik harakatlardan o'z o'rnida foydalanish.

  4. Ma'noli va ocliiq chehrali nigoh bilan qarash.

  5. Hissiy psixik va tasodifiy holatlarda o'z his-tuyg'ularini jilovlay olish.

  6. Turli vaziyatlarda tarbiyachiga xos bo'lgan ijodiy kayfiyatni bosh qarish.

  7. Kulgi va tabassumda samimiylikni e'tirof etish.

  8. O'quvchilar bilan doimo yaxshi kayfiyat va rag'batlantiruvchi munosabatda bo'lish.

  9. Savodli va sof adabiy tilda so'zlash.

  10. Aniq imo-ishoralarni o'z o'rnida ishlala olish.

  11. Ijodiy pedagogik qobiliyatini qo'llay bilish.

  12. Yulcsakzamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan erldn foydalana olish.

  13. Muosharat odobiga doimo rioya qilish.

O'qituvchi barkamol avlodni tarbiyalash jarayonida ishtirok etar ekan, nafaqat ma'naviy-axloqiy madaniyati bilan atrofdagilarga o'rnak bo'lishi, shu bilan birga, pedagogik mahorat qirralarini namoyon eta olishi, yetuk o'qituvchi sifatida barkamol insonni tarbiyalashga, yuqori maiakali kadrlarni tayyorlash ishiga o'zining munosib hissasini qo'shishi zarur.

Pedagogik mahorat - yuksak pedagogik tafakkur, ta'lim-tarbiya jarayoniga ongli, ijodiy yondashuv, metodik bilimlarni samarali qo'llay olish qobiliyati bo'lib, u doimiy ravishda pedagogik bilimlarni oshirib borish, o'tmish qadriyatlari, O'rta Osiyo mutafakkirlari ijodiy merosida yoritilgan murabbiylarni tayyorlash to'g'risidagi ma'lumotlar hamda zamonaviy axborot texnologiyalari, portal yangiliklaridan xabardor bo'-lish, ilg'or xorijiy davlatlarning o'qituvchilar tayyorlash texnologiya­larini nazariy jihatdan o'rganish jarayonida tarkib topadi. Yosh o'qituv­chilaming, shuningdek, ta'lim muassasasida bir necha yillik mehnat stajiga ega bo'lgan o'qituvchilaming pedagogik mahoratga ega bo'lish-iari o'zlarini kasbiy jihatdan takomillashtirib borish yo'lida bir qator shartlarga amal qilishi hisobiga rivojlanib boradi. Ularni quyidagi vosi-talar asosida yanada rivqjlantirish mumkin:

l.Mustaqil o'qib-o'rganish (pedagogika fanida ro'y berayotgan eng so'nggi yangiliklar haqida ma'lumotlarni beruvchi yangi adabiyotlar, Internet materiallari, portal tizimi, vaqtli matbuot sahifalarida chop etilayotgan ma'lumotlar, shuningdek, ilg'or texnologiyalar bilan tanishib borish, ularda ilgari surilayotgan g'oyalarni umumtashtirish, xulosalash asosida mustaqil loyihalami tayyorlash).

2. Tajribali ustoz o'qituvchilar faoliyatini o'rganish (ta'lim muas-sasasidan chetga chiqmagan holda tashkil etilib, vaqt va iqtisodiy nuqtai nazardan samarali sanaladi. Tajribali o'qituvchilar faoliyatini o'rganish, ular tomonidan tashkil etilayotgan mashg'ulotlami kuzatish, tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Bu borada olingan taassurotlarni umum-lashtirish asosida xulosa chiqarish maqsadga muvofiqdir).

3.O'qituvchi xodimiarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kurslari va institutiarida kasbiy malaka va ko'nikmalarni oshirib borish.

4. Doimiy ravishda ilmiy anjumanlar (nazariy va amaliy konferens iya hamda seminarlar, pedagogik o'qish hamda treninglar) da faol ishtirok etish.

5. Respublika hamda rivojlangan xorijiy mamiakatlarning yetakchi ta'lim muassasaiarida o'z tajribalarini oshirish, kasbi bo'yicha eng so'nggi ma'lumotlarni o'rganish.

Pedagogik mahoratni egallashda guruhli va ommaviy tadbirlarda ishtirok etish ijobiy natijalar beradi. Binobarin, bunday muhitda o'zaro fikr almashish, shaxsiy mulohazalarni boshqalar tomonidan bildirila­yotgan qarashlar bilan taqqoslab, ularning to'g'riligi, haqqoniyligiga ishonch hosil qilish, mavjud bilimlarni yanada boyitish, xato yoki kamchiliklarni o'z vaqtida aniqlash hamda ularni bartaraf etish yo'llarini topish imkoniyati mavjud.

Adabiyotlar

1. Pedagogika (pedagogika nazariyasi va tarixi): O’qituvchilar tayyorlash va pedagogika fani ta’lim sohasi bakalavriat yo’nalishi uchun darslik //Prof.M.X.Toxtaxodjayevaning umumiy tahriri ostida; O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta-maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent: “O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti, 2010.

2. Pеdagоgika. O`quv qo`llanma // A.Munavvarоvning umumiy tahriri оstida. – Tоshkеnt, «O`qituvchi», 1996.

3. Mavlоnоva R va bоshq. Pеdagоgika. – Tоshkеnt, «O`qituvchi», 2001.

4. Ismailоva Z. Pеdagоgikadan amaliy mashg`ulоtlar - Tоshkеnt, «Fan», -2001.

5.O`zbеk pеdagоgikasi antоlоgiyasi. 1 jild // Tuzuvchi-mualliflar:K.Hоshimоv, S.Оchil - T.: «O`qituvchi», 1995.; 2 jild // Tuzuvchi-mualliflar: S.Оchil, K.Hоshimоv. – T.: «O`qituvchi», 1999.

6. J.Хasanbоеv, Х.To`rakulоv, M.Хaydarоv, О.Хasanbоеva, N.Usmоnоv. Pеdagоgika fanidan izоhli lug`at. -T.: “Fan va texnologiya”, 2009.

6. G`aybullaеv va bоshqalar. Pеdagоgika. O`quv qo`llanma. 2005.

7. Munnavarоv A. Pеdagоgika. Darslik. 1996.

8. Tursunоv I.Y. , Nishоnaliеv U.N.Pеdagоgika kursi. T.: «O`qituvchi» 1997. 208-bеt.

Xorijiy adabiyotlar

Boddy, J. (2003). Working with children: social pedagogy and residential child care in Europe. London: University of London.


Boddy, J., Cameron, C., Moss, P., Mooney, A., Petrie, P. & Statham, J. (2006). Introducing Pedagogy into the Children’s Workforce. Maidenhead: Open University Press.
Cameron, C. & Moss, P. (2011). Social Pedagogy and Working with Children. London: Jessica Kingsley.
Crimmens, D. & Milligan, I. (2005). Facing Forwards: Residential Child Care in the 21st Century. Lyme Regis: Russell House Publishing.

PEDAGOGIK FIKRLAR VA MAKTABLAR TARIXIDA O`QITUVCHI MAXORATI MASALALARI

Reja

  1. Pеdagоgik mahоratning asоsiy tarkibiy qismlari.



PEDAGOGIK MAHORAT FANINING ASOSIY TARKIBIY QISMLARI

  1. Nutq malakasi va texnikasini mukammal o'zlashtirish.

  2. Tushunarli, ta'sirchan fikr va his-tuyg'ularni so'zda aniq ifodalash.

  3. Mimik va pantomimik harakatlardan o'z o'rnida foydalanish.

  4. Ma'noli va ocliiq chehrali nigoh bilan qarash.

  5. Hissiy psixik va tasodifiy holatlarda o'z his-tuyg'ularini jilovlay olish.

  6. Turli vaziyatlarda tarbiyachiga xos bo'lgan ijodiy kayfiyatni bosh qarish.

  7. Kulgi va tabassumda samimiylikni e'tirof etish.

  8. O'quvchilar bilan doimo yaxshi kayfiyat va rag'batlantiruvchi munosabatda bo'lish.

  9. Savodli va sof adabiy tilda so'zlash.

  10. Aniq imo-ishoralarni o'z o'rnida ishlala olish.

  11. Ijodiy pedagogik qobiliyatini qo'llay bilish.

  12. Yulcsakzamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan erldn foydalana olish.

  13. Muosharat odobiga doimo rioya qilish.

O'qituvchi barkamol avlodni tarbiyalash jarayonida ishtirok etar ekan, nafaqat ma'naviy-axloqiy madaniyati bilan atrofdagilarga o'rnak bo'lishi, shu bilan birga, pedagogik mahorat qirralarini namoyon eta olishi, yetuk o'qituvchi sifatida barkamol insonni tarbiyalashga, yuqori maiakali kadrlarni tayyorlash ishiga o'zining munosib hissasini qo'shishi zarur.

Pedagogik mahorat - yuksak pedagogik tafakkur, ta'lim-tarbiya jarayoniga ongli, ijodiy yondashuv, metodik bilimlarni samarali qo'llay olish qobiliyati bo'lib, u doimiy ravishda pedagogik bilimlarni oshirib borish, o'tmish qadriyatlari, O'rta Osiyo mutafakkirlari ijodiy merosida yoritilgan murabbiylarni tayyorlash to'g'risidagi ma'lumotlar hamda zamonaviy axborot texnologiyalari, portal yangiliklaridan xabardor bo'-lish, ilg'or xorijiy davlatlarning o'qituvchilar tayyorlash texnologiya­larini nazariy jihatdan o'rganish jarayonida tarkib topadi. Yosh o'qituv­chilaming, shuningdek, ta'lim muassasasida bir necha yillik mehnat stajiga ega bo'lgan o'qituvchilaming pedagogik mahoratga ega bo'lish-iari o'zlarini kasbiy jihatdan takomillashtirib borish yo'lida bir qator shartlarga amal qilishi hisobiga rivojlanib boradi. Ularni quyidagi vosi-talar asosida yanada rivqjlantirish mumkin:

l.Mustaqil o'qib-o'rganish (pedagogika fanida ro'y berayotgan eng so'nggi yangiliklar haqida ma'lumotlarni beruvchi yangi adabiyotlar, Internet materiallari, portal tizimi, vaqtli matbuot sahifalarida chop etilayotgan ma'lumotlar, shuningdek, ilg'or texnologiyalar bilan tanishib borish, ularda ilgari surilayotgan g'oyalarni umumtashtirish, xulosalash asosida mustaqil loyihalami tayyorlash).

2. Tajribali ustoz o'qituvchilar faoliyatini o'rganish (ta'lim muas-sasasidan chetga chiqmagan holda tashkil etilib, vaqt va iqtisodiy nuqtai nazardan samarali sanaladi. Tajribali o'qituvchilar faoliyatini o'rganish, ular tomonidan tashkil etilayotgan mashg'ulotlami kuzatish, tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Bu borada olingan taassurotlarni umum-lashtirish asosida xulosa chiqarish maqsadga muvofiqdir).

3.O'qituvchi xodimiarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kurslari va institutiarida kasbiy malaka va ko'nikmalarni oshirib borish.

4. Doimiy ravishda ilmiy anjumanlar (nazariy va amaliy konferens iya hamda seminarlar, pedagogik o'qish hamda treninglar) da faol ishtirok etish.

5. Respublika hamda rivojlangan xorijiy mamiakatlarning yetakchi ta'lim muassasaiarida o'z tajribalarini oshirish, kasbi bo'yicha eng so'nggi ma'lumotlarni o'rganish.

Pedagogik mahoratni egallashda guruhli va ommaviy tadbirlarda ishtirok etish ijobiy natijalar beradi. Binobarin, bunday muhitda o'zaro fikr almashish, shaxsiy mulohazalarni boshqalar tomonidan bildirila­yotgan qarashlar bilan taqqoslab, ularning to'g'riligi, haqqoniyligiga ishonch hosil qilish, mavjud bilimlarni yanada boyitish, xato yoki kamchiliklarni o'z vaqtida aniqlash hamda ularni bartaraf etish yo'llarini topish imkoniyati mavjud.

Adabiyotlar

1. Pedagogika (pedagogika nazariyasi va tarixi): O’qituvchilar tayyorlash va pedagogika fani ta’lim sohasi bakalavriat yo’nalishi uchun darslik //Prof.M.X.Toxtaxodjayevaning umumiy tahriri ostida; O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta-maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent: “O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti, 2010.

2. Pеdagоgika. O`quv qo`llanma // A.Munavvarоvning umumiy tahriri оstida. – Tоshkеnt, «O`qituvchi», 1996.

3. Mavlоnоva R va bоshq. Pеdagоgika. – Tоshkеnt, «O`qituvchi», 2001.

4. Ismailоva Z. Pеdagоgikadan amaliy mashg`ulоtlar - Tоshkеnt, «Fan», -2001.

5.O`zbеk pеdagоgikasi antоlоgiyasi. 1 jild // Tuzuvchi-mualliflar:K.Hоshimоv, S.Оchil - T.: «O`qituvchi», 1995.; 2 jild // Tuzuvchi-mualliflar: S.Оchil, K.Hоshimоv. – T.: «O`qituvchi», 1999.

6. J.Хasanbоеv, Х.To`rakulоv, M.Хaydarоv, О.Хasanbоеva, N.Usmоnоv. Pеdagоgika fanidan izоhli lug`at. -T.: “Fan va texnologiya”, 2009.

6. G`aybullaеv va bоshqalar. Pеdagоgika. O`quv qo`llanma. 2005.

7. Munnavarоv A. Pеdagоgika. Darslik. 1996.

8. Tursunоv I.Y. , Nishоnaliеv U.N.Pеdagоgika kursi. T.: «O`qituvchi» 1997. 208-bеt.

Xorijiy adabiyotlar

Boddy, J. (2003). Working with children: social pedagogy and residential child care in Europe. London: University of London.


Boddy, J., Cameron, C., Moss, P., Mooney, A., Petrie, P. & Statham, J. (2006). Introducing Pedagogy into the Children’s Workforce. Maidenhead: Open University Press.
Cameron, C. & Moss, P. (2011). Social Pedagogy and Working with Children. London: Jessica Kingsley.
Crimmens, D. & Milligan, I. (2005). Facing Forwards: Residential Child Care in the 21st Century. Lyme Regis: Russell House Publishing.

Kommunikativ qobiliyat va pedagogik ta`sir ko`rsatish.

Reja

  1. Kommunikatsiya haqida tushuncha.

  2. Kommunikatsiya metodlari.O‘qituvchining kommunikativ malakasi.

  3. Kommunikativ ta’sir etish yo‘li.

Kоmmunikativlik shunday qоbiliyatki, bunda o`qituvchi o`quvchilar bilan o`zarо to`g`ri mulоqat o`rnatishi natijasida o`quvchilarda o`ziga nisbatan ishоnch, хayrihохlik uyg`оtadi. Natijada o`quvchilar o`z o`qituvchisi bilan birga bo`lishga, o`qishga, jamоat ishlarida u bilan birga katnashishga хоziru – nоzir bo`lishadi. Kоmmunikativ qоbiliyatlar tashkilоtchilik qоbiliyatlari bilan birga uyg`unlashib kеtsa o`quvchilarga yanada samaralirоk ta’sir etishga yordam bеradi va o`zarо shaхslararо to`g`ri munоsabatlar o`rnatishni ta’min qiladi. O`quvchilarga to`g`ri muоmala qila оlish, bоlalarga yaqinlasha оlish, ular bilan pеdagоgik nuqtai nazardan juda samarali o`zarо munоsabatlar o`rnata bilish, pеdagоgik nazоkatning mavjudligini bildiradi.

Download 0.53 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
ta’limi vazirligi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
guruh talabasi
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika universiteti
matematika fakulteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
махсус таълим
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
fanining predmeti
Buxoro davlat
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
tabiiy fanlar