O’zbekiston Respublikasi Oliy va O’rta maxsus ta’lim vazirligi Toshkent viloyati Chirchiq davlat pedagogika instituti



Download 71,83 Kb.
bet5/7
Sana13.04.2022
Hajmi71,83 Kb.
#548356
1   2   3   4   5   6   7
Bog'liq
Abdullayeva Ozoda HO\'ATdan kurs ishi

Bo’g’inning tasnifi
I.Qanday tovush bilan tugashiga ko’ra bo’g’in 2ga bo’linadi:
a)ochiq bo’g’in b)yopiq bo’g’in
2.Unli tovush bilan tugagan bo’g’in ochiq bog’indir.
M: lo-la, i-ro-da, ko’-za
3.Undosh bilan tugagan bo’g’in yopiq bo’g’indir.
M: os-mon, tok-zor
4.So’z faqat ochiq yoki faqat yopiq bo’g’inlardan iborat bo’lishi mumkin (yuqoridagi misollar).
Shuningdek, so’zda ochiq va yopiq bo’g’inlar birga kelishi mumkin.
M: xi-yo-nat, sa-do-qat
II. Tarkibiga ko’ra bo’g’in 5ga bo’linadi:
a)bir unlidan iborat bo’gin: o-i-(la), a-(ka), o-(ta)
b)bir unli va bir undoshdan iborat bo’g’in M: ma-na, ish, ol
d) bir unli va ikki undoshdan iborat bo’g’in M: men, ishq, mak-tab
e) bir unli va uch undoshdan iborat bo’g’in M: stol, to’rt, fikr, matn
f) bir unli va to’rt undoshdan iborat bo’g’in (bo’g’inning bu turi faqat ruscha o’zlashma so’zlarda uchraydi) M: sport, spirt, front, tekst
(ba’zan istisno holatlar ham uchraydi) M: spektr, sprint, sprayt


2.2.Bo'g'in ko'chirish qoidalari
Ko`chirish qoidalari
Ko`p bo`g`inli so`zning oldingi satrga sig`may qolgan qismi keyingi satrga bo`g`inlab ko`chiriladi:
to`q-son, si-fatli, sifat-li, pax-ta-kor, paxta-kor kabi.
Tutuq belgisi oldingi bo`g`inda qoldiriladi:
va’-da, ma’-rifat, mash’-al, in’-om kabi.
So`zning bosh yoki oxirgi bo`g`ini bir harfdan iborat bo`lsa, ular quyidagicha ko`chiriladi:
1) so`z boshidagi bir harfdan iborat bo`g`in yolg`iz o`zi oldingi satrda qoldirilmaydi:
a-badiy emas, aba-diy, e-shikdan emas, eshik-dan kabi;
2) so`z oxiridagi bir harfdan iborat bo`g`in yolg`iz o`zi keyingi satrga ko`chirilmaydi:
mudofa-a emas, mudo-faa, matba-a emas, mat-baa kabi.
O`zlashma so`zlarning bo`g`inlari chegarasida kelgan ikki yoki undan ortiq undosh quyidagicha ko`chiriladi:
1) ikki undosh kelsa, ular keyingi satrga birgalikda ko`chiriladi:
dia-gramma, mono-grafiya kabi;
2) uch undosh kelsa, birinchi undosh oldingi satrda qoldirilib, qolgan ikki undosh keyingi satrga ko`chiriladi: silin-drik kabi.
Bir tovushni ko`rsatuvchi harflar birikmasi (sh, ch, ng) birgalikda ko`chiriladi:
pe-shayvon, pe-shona, mai-shat, pi-choq, bi-chiq-chi, si-ngil, de-ngiz kabi.
Bosh harflardan yoki bo`g`inga teng qism va bosh harflardan iborat qisqartmalar, shuningdek, ko`p xonali raqamlar satrdan satrga bo`lib ko`chirilmaydi:
AQSH, BMT, ToshDU, 16, 245, 1994, XIX kabi.
Harfdan iborat shartli belgi o`zi tegishli raqamdan ajratib ko`chirilmaydi: 5- “A” sinf, “B” guruhi, 110 gr, 15 ga, 105 m, 25 sm, 90 mm kabi.
Atoqli ot tarkibiga kiradigan raqam nomdan ajratilgan holda keyingi satrga ko`chirilmaydi:
“Navro`z – 2015” (festival), “O`qituvchi – 91” (ko`rik tanlov), “Andijon – 9”, “Termiz – 16” (g`o`za navlari), “Boing – 767” (samolyot), “Foton -774” (televizor) kabi.
A.Jabborov, A.D.Abduvaliyev kabilarda ismning va ota ismining birinchi harfiga teng qisqartmalar familiyadan ajratib ko`chirilmaydi. Shuningdek, v.b. (va boshqalar), sh.k. (shu kabilar) singari harfiy qisqartmalar ham oldingi so`zdan ajratib ko`chirilmaydi.
1. So‘z boshidagi bir harfdan iborat bo‘g‘in yolg‘iz o‘zi oldingi satrda
qoldirilmaydi.
A-badiy emas, aba-diy,  e-shikdan emas, eshik- dan
2. So‘z oxiridagi bir harfdan iborat bo‘g‘in yolg‘iz o‘zi keyingi satrda ko‘chirilmaydi.
Mudofa-a emas, mudo- faa, matba-a emas, mat- baa
3. Tutuq belgisi oldingi bo‘g‘inda qoldiriladi.
Va’-da, ma’-rifat, mash’- al, in’-om
4. Bir tovushni ko‘rsatuvchi harflar birikmasi (sh, ch, ng) birgalikda ko‘chiriladi.
Pe-shona, mai-shat, pi- choq, si-ngil, de-ngiz
5. Bosh harfdan yoki bo‘g‘inga teng qism va boshqa harflardan iborat qisqartma,
shuningdek, ko‘p xonali raqam satrdan satrga bo‘lib ko‘chirilmaydi.
AQSH, BMT, O‘zLiDeP,
16, 245, 1994, XIX
6. Harfdan iborat shartli belgi o‘zi tegishli raqamdan ajratib ko‘chirilmaydi.
5-«A» sinf, 110-guruh, 15 ga, 10 t., 25 sm, 90 mm
7. Atoqli ot tarkibiga kiradigan raqamlar atoqli otdan ajratilgan holda keyingi satrga ko‘chirilmaydi.
«Nihol-2012»,
«Tashabbus-98»,
«Boing-767»
8. Ism va ota ismining birinchi harfiga teng qisqartmalar familiyadan va taxallus so‘zlari esa bir-biridan ajratib ko‘chirilmaydi.
I.A.Karimov, G.Saidova, Alisher Navoiy, Rauf Parpi
9. Harfiy qisqartmalar oldingi so‘zdan ajratib ko‘chirilmaydi.
Va b. (va boshqalar), sh.k. (shu kabilar)
10. Asosan o‘zlashma so‘zlarda ikki undosh qator kelsa, ular keyingi satrga birgalikda ko‘chiriladi, uchta bo‘lsa, birinchi undosh oldingi satrda qoldiriladi.
Dia-gramma, mono-
grafiya, silin-drik


Xulosa
Bo'g'in so`zning, xususan, fonetik so`zning shakllanishida «qurilish materiali» va qoliplovchi vazifalarni bajaradi. Ayrim tillarda bo`g`inning distinktiv (tafovutlash, farqlash) funktsiyasi ham bor. Masalan, koreys, v`etnam, xitoy tillarida bo`g`in ohang turiga qarab so`z ma`nosini farqlaydi, ayni shu xususiyati bo`lgan tillarda u sillabema hisoblanadi. O`zbek tilida bo`g`inning bu funktsiyasi nihoyatda kuchsizdir.
Bo`g`inning pedagogik-metodik ahamiyati ham bor, birinchi sinf O`quvchilarini to`g`ri o`qish va to`g`ri yozishga O`rgatishda, ularda to`g`ri talaffuz va imlo ko`nikmalarini shakllantirishda bo`g`inlab o`qitish va bo`g`inlab yozdirish yaxshi natija beradi.
Orfografiya qoidalarining bir qismi bo`g`in ko`chirilishiga asoslanadi.
4. Bo`g`inning she`riyatdagi turoqlarni, ohangdoshlik va musiqiylikni ta`minlovchi vosita sifatidagi roli ham katta. U she`riy misralardagi ritmni yuzaga keltiruvchi asosiy unsurlardan biri, ayni paytda vazn O`lchovi bo`lib xizmat qiladi.
BOʻGʻIN — 1) (tilshunoslikda) soʻzning alohida talaffuz qilish mumkin boʻlgan kichik boʻlagi. Fransuz tilshunosi M. Gammon 1929-yil da B. nutq artikulyatsiyasidagi muskullarning kuchlanishiga asoslangan, degan fikrni ilgari surgan. Bunda nutq oqimidagi tovush tizimining izchil holatda kuchlanishi va boʻshashishi nazarda tutiladi, yaʼni nutq qismlari kuchlanish bilan boshlanadi va yuqori nuqtasidan kuchlanish bilan tugaydi. Shu takrorlanish boʻgʻinga ajralishdir. Bu oʻzbek tilshunosi Ayub Gʻulomovning B. nutqning bir nafas toʻlqinidagi qismidir, degan qarashiga ham moye keladi. "Boshlangʻich" soʻzi 3 B. li boʻlib, har biri kuchlanish bilan boshlanadi. Unlisi baland nuqtasi hisoblanib, undoshda kuchsizlanib tugaydi. B. kuchli boshlanishi va kuchli tugashi ham mumkin; 2) (poeziyada) eng kichik oʻlchov birligi. Hijo deb ham ataladi. Sheʼr tpuzilishida muhim ahamiyatga ega. Bunda har bir soʻz alohida emas, balki ular nutq butunligi, soʻzlarning oʻzaro fonetik munosabatida qaraladi.
Bo‘g‘inning til va nutqdagi ahamiyati quyidagilardan iborat:

  1. So‘zning, xususan, fonetik so‘zning shakllanishida «qurilish materiali» va qoliplovchi vazifalarni bajaradi.-Ayrim tillarda bo‘g‘inning distinktiv (tafovutlash, farqlash) funksiyasi ham bor. Masalan, koreys, vyetnam, xitoy tillarida bo‘g‘in ohang turiga qarab so‘z ma’nosini farqlaydi, ayni shu xususiyati bo‘lgan tillarda u sillabema hisoblanadi. 0‘zbek tilida bo‘g‘inning bu funksiyasi nihoyatda kuchsizdir.

2. Bo‘g‘inning pedagogik-metodik ahamiyati ham bor: birinchi sinf o‘quvchilarini to‘g‘ri o‘qish va to‘g‘ri yozishga o‘rgatishda, ularda to‘g‘ri talaffuz va imlo ko‘nikmalarini shakllantirishda bo‘g‘inlab o‘qitish va bo‘g‘inlab yozdirish yaxshi natija beradi.
3. Orfografiya qoidalarining bir qismi bo‘g‘in ko‘chirilishiga asoslanadi.
4. Bo‘inning she’riyatda turoqlarni, ohangdoshlik va musiqiylikni ta’minlovchi vosita sifatidagi roli ham katta. U she’riy misralardagi ritmni yuzaga keltiruvchi asosiy unsurlardan biri, ayni paytda vazn o‘lchovi bo‘lib xizmat qiladi.

Quyidagi she’riy parchalami qiyoslab ko‘raylik:


Kuy avjida uzilmasin tor,
She’r yarmida sinmasin qalam.
Yashab bo‘lmay umrini zinhor,
Bu dunyodan ketmasin odam.
(E. Vohidov. «Kuy avjida uzilmasin tor»).

She’rlarim — chechagim, hayotim,


She’rlarim boylikdir, bisotim,
Yomg‘irdan namlanmas qanotim,
Oshaman bulutlar tog‘idan!
(A. Umariy. «Yomg‘irda»).

Keltirilgan bu ikki she’riy parchani bir-biriga ohang jihatdan solishtirsak, ularning to‘qqizlik turkumiga mansubligi ma’lum bo‘ladi, shunga qaramay bu ikki she’rning ritmik xususiyatlari bir xil emas. Buning sababi shuki, ularning harbirida bo‘g‘inlarturlicha guruhlanib kelmoqda.



Download 71,83 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish