Kubraviya, Kubraviylik – tasavvuf falsafasining eng muhim
yo‗nalishlaridan biri. K. tasavvuf fal.sining boshqa yo‗nalishlardan nafaqat
insonni ruhiy-ma‘naviy kamolotga olib boruvchi yo‗nalish ekanligi b-n, balki
inson ruhiy-ma‘naviy olamining shakllanishi jarayonini bilishga e‘tiborni
qaratgani b-n tubdan farq qiladi. Unda inson faqat ilohiyot sirlarini bilishga
intiluvchi, o‗zini butunlay unutib qo‗ygan mavjudot emas, balki o‗zini qayta
94
qurish uchun real imkoniyatlarga ega bo‗lgan bunyodkor sifatida talqin
qilinadi. K. tufayli tasavvuf chinakam nazariy asosi bo‗lgan fal-iy
dunyoqarashga aylandi, amaliy-axloqiy urf-odatlari, turmush tarzi, xususan
tarkidunyochilik, zohidlik doirasidan chiqib, haqiqiy inson fal.si tomon burib
yuborildi. Boshqacharoq qilib aytganimizda, tasavvufga K. inson
muammosini olib kirdi. o‗z navbatida K.da tasavvuf vahdati vujud ta‘limoti
va futuvvat g‗oyalari b-n chambarchas bog‗landi. Uning diniy-fal-iy,
xususan, inson to‗g‗risidagi qarashlarining shakllanishida musulmon
madaniy va ma‘naviy hayotida muhim ahamiyatga ega bo‗lgan sunniylik
g‗oyalarining ta‘siri sezilarli SHuningdek, K. da shialik g‗oyalariga ham
hurmat b-n qaraladi. Sunniylik va shialik orasida vujudga kelgan turli
mojarolarni bartaraf etishga harakat qilinadi. 12-13-a. K. tariqati nafaqat
Movarounnahr va Xuroson, balki Hindiston, Iroq, Kashmir mintaqalarida
ham keng tarqaldi. Keyinchalik K. tariqatidan firdavsiya (asoschisi Badriddin
Firdavsiy), nuriya (asoschisi Abdurahmon al-Isfaroiniy), rukniya (asoschisi
Rukniddin ibn Sharafiddin), hamadoniya (asoschisi Mir Sayid Ali
Hamadoniy), ig‗tishoshiya (asoschisi Ishoq al-Xuttaloniy), nurbaxshiya
(asoschisi Abdullo Nurbaxsh) kabi turli shoxobchalar ajralib chiqdi va
alohida tariqat darajasiga ko‗tarildi. K. birinchilardan bo‗lib, so‗fiylar
dunyoqarashida uzoq vaqtlar hukmronlik qilgan ilohiy haqiqatni inson faqat
foniylik, ya‘ni butkul o‗zligini yo‗qotgan bexudlik holatida, behush, devona
bo‗lgan paytidagina bilishga qodir, degan g‗oyaga qarshi chiqdi. Kubro
ilohiy qadriyatni bilishda Junayd Bag‗dodiy (vafoti 910 y.) asos solgan
―sahv‖, ya‘ni ―hushyorlik‖ yo‗lini yanada rivojlantirdi. Xuddi shuning uchun
ham butun olam, jumladan inson olami sirlarini bilish uchun ham axloqiy-
zohiriy, ham botiniy – vajdiy bilimlarni egallash zarur ekanligini ta‘kidladi.
K.dailk marta ―ofoq va anfus‖ naz-yasini tasavvuf fal.siga tatbiq etdi. Ushbu
naz-yaga ko‗ra, olam bir butun (―olami Kabir‖) bo‗lib, ilohiy olam (olami
Kubro) va inson olami (―Olami sag‗ir‖) birligidan iborat. Ilohiy olam b-n
inson olami o‗zaro dialektik aloqador. Shuning uchun ham inson ongi va
faoliyatida bo‗ladigan o‗zgarishlar, shubhasiz, butun olam (olami Kubro) b-n
chambarchas bog‗liq. K. ta‘limotiga ko‗ra, har bir inson o‗ziga xos kichik
olam (―olami sug‗ro‖) bo‗lib, unda butun olamning (olami Kubro) barcha
xususiyatlari o‗z aksini topadi. Olamni yaxlit, to‗la tasavvur qilmoq uchun,
ya‘ni ―olami Kubro‖ning turli-tuman xususiyatlari haqida aniq
ma‘lumotlarga ega bo‗lmoq uchun nafaqat ilohiy olam, balki inson olamining
ham siri sifatlarini bilmoq darkor. Inson agar u tinimsiz izlansa, ilohiy
olamning ham, inson olamining ham siru-sifatlarini bilib oladi. Olamning
birligini bilishga, eng avvalo, olami kabir, ya‘ni ilohiy olamning siru-
asrorlarini bilib olish lozim. Ilohiy sifatlarni inson kamolot pillapoyalaridan
ko‗tarilib, asta-sekin egallaydi. Lekin bunday murakkab yo‗lni bosib o‗tish
95
uchun har qanday shogirdga piru-komil, haqiqiy ustoz rahnamolik qilishi
zarur. Chunki Alloh vasli tomon intilayotgan shogird bosib o‗tishi zarur
bo‗lgan murakkab yo‗lda, ya‘ni zikru, xilvat, muroqaba va mushohada
chog‗ida uning boshida turli xayollar charx urib, qalbini har xil his-tuyg‗ular
qamrab olishi mumkin. Ana shunday paytda unga murshid rahnamolik
qilmasa, murid shayton yo‗liga kirishi hech gap emas. Inson ilohiy olam
sirlarini ko‗zi b-n ko‗ra olmaydi, qulog‗i b-n eshita olmaydi, balki ruhiyatida,
ma‘naviyatida bo‗ladigan o‗zgarishlarni o‗ta hushyorlik b-n aql-farosat
yordamida tahlil qilish orqali erishadi. K.da ilohiy olamni bilishda intuitiv
tafakkur muhim ahamiyatga ega ekanligini har tomonlama isbotlashga
harakat qilinadi. K.dagi ―latoif‖ naz-yasida insonni ruhiy holatida bo‗ladigan
o‗zgarishlar, turli his-tuyg‗ular, kechinmalar, hayajonlarning vujudga kelishi
va ularni o‗zaro almashinib turishi turli shakllar va ranglarda namoyon
bo‗ladi. Bu naz-yaga ko‗ra, inson ruhiy holatida bo‗ladigan o‗zgarishlar turli
shakllar (nuqta, dog‗, doira) hamda turli ranglarda namoyon bo‗ladi. Har bir
shakl, har bir rangda ma‘lum ma‘no yashiringan bo‗ladi. Xususan, doira-
falakni aylanib turishni ifodalasa, dog‗-dunyo timsolidir, nuqta esa,
vahdatdir. Doira o‗z o‗qi atrofida aylanib turgani uchun, nuqta tomon
uzluksiz intiladi. Shuning uchun ham nuqta mohiyatini anglash orqali inson
ilohiy olam mohiyatini idrok etadi. Doira, dog‗ va nuqta holatlarining
o‗zgarib turishi turli ranglarning almashinib turishida ham namoyon bo‗ladi.
o‗z navbatida, ranglarning almashinib turishi inson ruhiy holatini
xarakterlaydi. K.ning ta‘limotiga muvofiq, oq, sariq, zangori, yashil, ko‗k,
qizil, qora ranglar inson ruhiy kamoloti darajalarini ifodalaydi. Oq rang –
islomni, sariq rang – iymonni, zangori rang- ehsonni, yashil rang – ishonchni,
ko‗k rang – to‗liq ishonchni, qizil rang – irfonni, qora rang - hayajonni
(hayratni) anglatadi. K.ning ta‘limoticha, inson Xudo vasliga yetmog‗i uchun
nafaqat ruhan pok, balki ma‘naviy yetuk ham bo‗lmog‗i zarur. Buning uchun
esa har bir murid, har bir solik quyidagi o‗n axloqiy talabni bajarmog‗i
darkor. 1) tavba – har bir qilingan kichik xato yoki gunoh uchun darhol
Xudodan kechirim so‗rash, pushaymon qilish; 2) zuhd – taqvo, parhez
demak. Tavba qilgan kishining haromdan hazar qilishi, Ollohdan qo‗rqib,
ma‘n etilgan ishlarni qilmasligi; 3) tavakkul-kundalik amaliy faoliyatida
yolg‗iz Ollohga suyanish, o‗z ixtiyorini Xudoga topshirish. 4) qanoat-ozga
rozi bo‗lib, ko‗pdan voz kechish; 5) uzlat-boshqalardan ajralib, yakka
o‗tirish; 6) tavajjuh - butun vujud b-n Xudoga sig‗inmoq; YAratganga
yuzlanib, undan madad so‗rash, Allohga qalbdan intilish; 7) sabr – boshga
tushgan og‗ir ahvoldan nolimasdan, turli azob-iztiroblarga chidash; 8)
muroqaba – Tangri borlig‗ining dengiziga sho‗ng‗ib, ilohiy olamni
kuzatmoq, ilohiy olamga – xayolan sayr qilmoq; 9) zikr – dilda ham, tilda
ham Xudoni yod aylamoq; 10) rizo – Tangri irodasiga qarshilik
96
ko‗rsatmasdan, taqdir hukmiga bo‗ysunish. K. ta‘limotiga muvofiq, inson
ruhiy-ma‘naviy kamolotga erishuvining eng muhim shartlaridan biri – umrni
zoe ketkazmaslik, behuda ishlarga sarf qilmaslikdir. Inson umri juda tez o‗tib
ketadigan, tarix uchun arzimas bir fursatdir. SHuning uchun ham, o‗lim va
oxiratdan ko‗ra yaqinroq, orzudan ko‗ra uzoqroq, xotirjamlikdan ko‗ra
go‗zalroq narsa yo‗q. Inson ma‘naviy qiyofasini bezab turadigan eng muhim
bezak tavoze, eng xunugi baxillikdir. YAxshi xulq yaxshilik ustiga yaxshilik
olib kelsa, hasadgo‗ylik yomonlik ustiga yomonlik qo‗shadi. Doimiy sa‘y-
harakatda bo‗lgan kishi hamisha zafarlarga erishaversa, loqayd, dangasa esa,
muvaffaqiyatsizliklarga giriftor bo‗laveradi. K.ning ta‘kidlashicha, insonning
ma‘naviy etukligi o‗z nafsini tiya bilish b-n ham o‗lchanadi. o‗zini-o‗zi
tarbiyalay olgan va turli shahvatlardan o‗zini tiya olgan kishi eng qudratli
insondir. K.ta‘limoti musulmon fal.si, olam va odam to‗g‗risidagi fal-iy
fikrlar taraqqiyotiga sezilarli ta‘sir o‗tkazdi.
Do'stlaringiz bilan baham: |