O’zbekisтon respublikasi oliy va o’rтa maхsus тa’lim vazirligi o’zbekisтon respublikasi davlaт soliq qo’miтasi soliq akademiyasi



Download 3.05 Mb.
bet17/41
Sana11.01.2017
Hajmi3.05 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   41

Bosh daftar

№13 – ASK jurnal - order


0110-0199, 0210-0299, 0310, 8310, 8320, 8330 schetlar

bo’yicha oborot vedomostlar


Asosiy vositalar inventar ro’yxati AV-7 shakl) (yoki daftari)
Asosiy vositalarni saqlash joylari bo’yicha inventar ro’yxati (AV-9) (yoki daftari)
Asosiy vositalar kartotekasi

(AV-6 va boshqa shakllar)


Asosiy vositalarni qabul qilish-topshirish dalolatnomasi

(AV-1, AV-2 shakllar)


Asosiy vositalarni hisobdan chiqarish dalolatnomasi (AV-3, AV-4 shakllar)
1

15

14



13

12

11



10

9

5



2

3

4



6

8

7



- yozuvlar yozilishi

- yozuvlarni tekshirish.


Audit o’tkazish ketma-ketligining bayoni

(jurnal-order shakli bo’yicha)





Тekshiruv bosqichlari

1

2



Inventar ro’yxat (AV-7 shakl) (yoki daftar)dagi barcha ob’ektlar dastlabki qiymat summalarini balansning 012 sat-ri bilan (yil boshiga va oxiriga) va hisoblangan eskirish summasini 011 satri bilan (yil boshi va oxiriga) solishtirish.



Amortizatsiya hisoblash usulining to’g’ri tanlanishi, koef-fitsiyentlar va hisob-kitoblar to’g’riligini tekshirish; asosiy vositalarning qayta baholanishini tekshirish.



«Asosiy vositalar inventar ro’yxati» (AV-7 shakl) (yoki daf-tari) va «Asosiy vositalarni qabul qilishtopshirish dalolatnomalari (AV-1, AV-2 shakllar)da aks ettirilgan summalar tengligini solishtirish yo’li bilan tekshirish.



«Asosiy vositalarni qabul qilishtopshirish dalolatnoma» larining (AV-1, AV-2) to’g’ri rasmiylashtirilishini tekshi-rish.



«Asosiy vositalarni hisobga oladigan inventar kartoch-kalar» (AV-6 va b. )da aks ettirilgan inventar qiymatga tengligini tekshirish.



Asosiy vositalar kartotekasini yuritish va inventar kartoch-kalar to’lgazilishining to’g’riligini tekshirish.



Тugatilgan (hisobdan chiqarilgan) asosiy vositaning «Asosiy vositalar inventar ro’yxati» (AV-7 shakl) (yoki daftari)da aks ettirilgan qiymati va «Asosiy vositalarni hisob-dan chiqarish dalolatnomalari» (AV-3, AV-4 shakllar) da aks ettirilgan qiymati tengligini tekshirish.



«Asosiy vositalarni hisobdan chiqarish dalolatnomalari» (AV-3, AV-4 va b. ) to’g’ri rasmiylashtirilishini tekshirish.



Тekshiruv uchun tanlangan asosiy vositalar guruhi (turkumi) bo’yicha summalarning «asosiy vositalar inventar ro’yxati» (AV-7 shakl) (yoki daftari)dan 0110-0190 schetlar bo’yicha obo-rot vedomostiga o’tkazilishining to’g’riligini tekshirish.



0110-0199 schetlar bo’yicha hisobot davri oxiriga chiqarilgan qoldiqlar to’g’riligini tekshirish. 0110-0199 schetlar bo’yicha tegishli hisobot davri oxiriga chiqarilgan qoldiqlarning, oborot vedomostlardagi aynan shu hisobot davri oxiriga chi-qarilgan qoldiqlarga mosligini tekshirish.



№13-ASK Jurnal-order «hammasi» degan satridagi 0110-0199 schetlarning kredit oborotlarini tegishli hisobot dav-ri uchun oborot vedomostlaridagi aynan shu schetlar bo’yicha kredit oborotlari bilan solishtirish.



№13-ASK Jurnal-orderining «hammasi» degan satridagi summa va 0110-0199 schetlarning krediti bo’yicha yozuvlar yoziladigan tomonidagi 1-27 satrlar summalar tengligini tekshirish. №13 – ASK jurnal-orderning 0210-0299 schetlar krediti bo’yicha yozuvlar yoziladigan qismidagi «hammasi» de-gan satr summasi va 1-6 satrlar summalari tengligini tekshirish.



Тegishli oy bo’yicha: Bosh daftarning 18 grafasidagi sum-maning №13-Jurnal-orderdagi 0110-0199 schetlar krediti bo’yicha «hammasi» degan yozuvga tengligini tekshirish.



0110-0199 schetlar bo’yicha debet oborotlarini jamlashning to’g’riligini tekshirish.



Bosh daftarning: 19-grafasidagi 0110-0199 schetlar bo’yicha debet qoldiqlarning Balans 012 satridagi summaga; 20-gra-fasidagi 0210-0299 schetlar bo’yicha hisobot davri oxiriga kredit qoldiqlarning Balans 011 satridagi summaga teng-ligini tekshirish.


Asosiy vositalar auditida foydalaniladigan ma’lumot manbalari.

Asosiy vositalarni auditorlik tekshiruvdan o’tkazishda foydalaniladigan manbalar buxgalterlik hisobning korxonada qabul qilingan tashkiliy shakliga ham bog’liq. Bular hisobni qo’lda yuritish sharoitida: jurnal-orderlar, vedomostlar, kartochkalar: avtomatlashtirilgan hisob sharoitida esa kompyuter dasturlari, mashinagrammlaridir. Lekin shuni unutmaslik kerak-ki, hisob-ning har qanday shakli sharoitida ham asosiy vositalarning hara-katiga oid muomalalar (kirimi, chiqimi, xo’jalik ichidagi siljishi, ta’mirlanishi) me’yoriy hujjatlar va dastlabki hujjatlashtirishning unifikatsiyalangan idoralararo shakllari bilan rasmiylashtirilishi lozim. Ular qatoriga quyidagilar kiradi:



  1. asosiy vositalar buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish ma-salalarini tartibga soladigan asosiy me’yoriy hujjatlar;

  2. korxonaning hisob siyosati to’g’risidagi buyrugi;

  3. asosiy vositalarni hisobga olishda korxonada qo’llaniladigan analitik va sintetik hisob registrlari;

  4. buxgalteriya hisobotlari;

  5. asosiy vositalarni qabul qilishtopshirish (ichki siljish) dalolatnomasi (naqladnoyi) (AV-1 shakl);

  6. ta’mirlangan, qayta jihozlangan va zamonaviylashtirilgan ob’ektlarni qabul qilishtopshirish dalolatnomasi (AV-2 shakl);

  7. asosiy vositalarni hisobdan chiqarish dalolatnomasi (AV-Z shakl);

  8. avtotransport vositalarini hisobdan chiqarish dalolatnomasi (AV-4 shakl);

  9. asosiy vositalarni hisobga oladigan inventar kartochka (AV-6 shakl);

  10. asosiy vositalarni hisobga oladigan inventar kartochkalar ro’yxati (AV-7 shakl);

  11. asosiy vositalar harakatini hisobga oladigan kartochka (AV-8 shakl);

  12. asosiy vositalarning inventar ro’yxati (ishlatish joylari bo’yicha) (AV-9 shakl).

Auditor ushbu me’yoriy hujjatlar, hisob registrlari va dastlabki hujjatlarda asosiy vositalar harakatini rasmiylashtirish uchun javobgar shaxslar imzolarining mavjudligi va haqqo-niyligiga e’tibor qaratib, barcha rekvizitlarning to’g’ri to’lg’azilganligini aniqlaydi.

Auditor korxonaning hisob siyosati to’g’risidagi buyruqda bayon qilingan - asosiy vositalarni hisobga olish uslubiyoti bilan tanishib chiqishi lozim. Bunda xususan quyidagilarni aniqlash zarur:



  1. ob’ektlarni asosiy vositalar va aylanma mablag’lar qato-riga olib borish uchun ular qiymatining belgilangan chegaralari;

  2. qiymatidan qat’iy nazar asosiy vositalar qatoriga olib boriladigan ob’ektlar ro’yxati;

  3. asosiy vositalar bo’yicha amortizatsiya hisoblash usullari;

  4. asosiy vositalarni ta’mirlash uchun qilingan xarajatlarni aks ettirish tartibi;

  5. hisobot yilining 1 yanvar holatiga asosiy vositalarni qayta baholash ko’zda tutilganligi;

  6. asosiy vositalarni inventarizatsiya qilish muddatlari;

  7. asosiy vositalar mavjudligi va harakatiga doir muomalalarni hisobga olish uchun ishchi schyotlar rejasida belgilangan schyotlar ro’yxati.

Asosiy vositalar mavjudligi va harakatiga doir muomalalarni hisobga olishda qo’llaniladigan va tekshiruvda auditor tomo-nidan jalb qilinadigan, sintetik va analitik hisob registrlari buxgalteriya hisobining korxonada qo’llanilayotgan shakliga bog’liq. Ularga 0110-0199, 0211-0299, 0310 schyotlar bo’yicha sintetik hisob registrlari, sintetik va analitik hisob bo’yicha oborot vedo-mostlari, saldo vedomostlari kiradi.

Asosiy vositalar harakatiga doir muomalalar, odatda, dastlabki hujjatlarning unifikatsiyalangan (yagona shaklga keltirilgan) shakllari bilan, ayrim hollarda esa korxonada ishlab chiqilgan va hisob siyosati to’g’risidagi buyruq bilan tasdiqlangan dastlabki hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi.

Auditor tekshiruv chog’ida moliyaviy hisobotning quyidagi shakllaridan foydalanadi:


  1. buxgalteriya balansi (1-shakl);

  2. moliyaviy natijalar to’g’risida hisobot (2-shakl);

  3. pul oqimlari to’g’risidagi hisobot (4-shakl);

  4. xususiy kapital to’g’risida hisobot (5-shakl);

  5. izohlar, hisob-kitoblar, tushuntirishlar.

Buxgalteriya balansi (1-shakl)da korxonaga mulkiy huquq asosida, tezkor boshqaruv va xo’jalik yuritish uchun taalluqli bo’lgan asosiy vositalar I - «Uzoq muddatli aktivlar» bo’limidagi «Asosiy vositalar» moddasida boshlang’ich qiymati, eskirish va qoldiq qiymatlari bo’yicha batafsil beriladi. Asosiy vositalar balansda HETTO bahosi ya’ni qoldiq qiymati bo’yicha aks etti-riladi (belgilangan tartibga muvofiq qiymati qoplanmaydigan (amortizatsiya hisoblanmaydigan) asosiy vositalar ob’ektlaridan tashqari).

«Asosiy vositalar harakati to’g’risida hisobot» (3-shakl) bo’-yicha quyidagilar to’g’risidagi ma’lumotlar o’rganiladi:



  1. asosiy vositalar alohida turlarining hisobot davri boshi va oxiriga mavjudligi hamda hisobot davri davomidagi harakati (kirimi, chiqimi). Asosiy vositalar dastlabki qiymati (tiklash qiymati) bo’yicha ko’rsatiladi;

  2. barcha asosiy vositalar, shuningdek ularning ayrim guruh-lari: binolar va inshootlar, mashinalar, qurilmalar, transport vositalari va boshqalar;

  3. butunligicha yoki ayrim turlari (binolar, inshootlar va hokazo) bo’yicha ijaraga berilgan asosiy vositalarning hisobot davri boshiga va oxiriga mavjudligi;

  4. konservatsiyaga qo’yilgan asosiy vositalarning hisobot davri boshi va oxiriga mavjudligi.

Moliyaviy hisobotga tushuntirish va izohlarda №1 «Hisob siyosati va moliyaviy hisobot» nomli buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS) dagi qoidalardan kelib chiqib, quyidagilar to’g’risidagi axborotlar bayon qilinadi (ochib beriladi):

  1. asosiy vositalar buxgalteriya hisobiga qabul qilingandagi qiymatining o’zgarishi (qo’shimcha qurish, qo’shimcha jihozlash, qayta jihozlash va qisman tugatish hollari ham qo’shilib);

  2. korxonada asosiy vositalarning foydali xizmat qilish muddatlarini belgilash (asosiy guruhlari bo’yicha);

  3. qiymati qoplanmaydigan (amortizatsiya qilinmaydigan) asosiy vositalar;

Aniqlangan xatolar auditorlik hisobotida tafsilotlari bilan aks ettirilishi lozim. Zarur hollarda auditor qaramaqarshi tekshiruv o’tkazishi ham mumkin.

Amaliyotda asosiy vositalar harakatiga oid muomalalarini ixtiyoriy shakldagi (o’zboshimcha tuzilgan) hujjatlar bilan rasmiylashtirish kabi qonunbuzarlik hollari ham ko’plab uchraydi.



Asosiy vositalarning mavjudligi va saqlanishini tekshirish.

Asosiy vositalar mavjudligi va saqlanishini auditorlik tekshiruvidan o’tkazishdan maqsad buxgalteriya hisoboti moddalarining haqqoniyligini ta’minlashdan iborat.

Bunda auditor quyidagilarni tekshirishi lozim: qiymati korxonada belgilab qo’yilgan chegaradan past bo’lgan ob’ektlar yoki qiymatidan qat’iy nazar xizmat muddati 12 oydan kam bo’lgan ob’ektlar asosiy vositalar qatoriga o’tib qolmaganligi; korxonada asosiy vositalar inventar va xo’jalik ashyolari qatoriga va aksincha o’tkazilmaganligi; bunda shuni nazarda tutish zarurki, ob’ekt qiymatining chegarasi ob’ektni sotib olish (foydalanishga topshirish) sanasiga aniqlanadi. Asosiy vositalarni inventar va xo’jalik ashyolari qatoriga asossiz o’tkazish auditorlik tekshiruvi chog’ida aniqlanadigan xatolardan biridir. Ko’p hollarda bunday o’tkazishning sababi korxonaning amortizatsiya hisoblash ishlarini kamaytirishga intilishi hisoblanadi.

Auditorlik tekshiruvi chog’ida korxonaning asosiy vositalar ob’ektlariga mulkiy huquqining talab darajasida rasmiylashtirilganligini isbotlash zarur.

Auditorga asosiy vositalar ob’ektlarini yaratish, sotib olish, berish shartnomalari, zarur hollarda esa - qonunchilikka muvofiq oldisottini ro’yxatga olish guvohnomasi taqdim qilinadi.

Asosiy vositalarning to’g’ri baholanganligini aniqlash asosiy vositalar mavjudligi va harakatini tekshirish chog’idagi muhim masalalardan biri hisoblanadi. CHunki, mulk solig’i bo’yicha byudjet bilan hisob-kitoblar, shuningdek korxona faoliyatining moliyaviy natijalarini aks ettirish va hisobot tuzish shunga bog’liq.

Auditor tekshiruv o’tkazishda asosiy vositalarni hisobga qabul qilish uchun asos bo’lgan dastlabki hujjatlarni (AV-1, AV-6 va boshqa shakllar) jalb qiladi.

Asosiy vositalarni baholashning to’g’riligini tekshirish yoppasiga (ob’ektlar soni unchalik katta bo’lmaganda) yoki tanlab o’tkaziladi.

Asosiy vositalarni baholash va dastlabki qiymatini aniqlash amaldagi qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi hamda asosiy vositalar ob’ektlarini sotib olish usuliga bog’liq.

Auditor O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga muvofiq asosiy vositalar oldisotdi shartnomalarining mavjudligi va rasmiylashtirilishini, ayrim xarajatlarni asosiy vositalar qiymatiga qo’shishning qonuniyligini; tugallangan qurilish ob’ektlari inventar qiymatining to’g’ri aniqlanganligi; qo’shimcha qurilganidan va qo’shimcha jihozlanganidan, qayta jihozlanganidan, zamonaviylashtirilganidan yoki qisman tugatilganidan so’ng ob’ekt qiymati to’g’ri aniqlanganligini tekshiradi.

Bunda auditor №21 BHMS ga muvofiq kiritilgan o’zgartishlarga alohida e’tibor qaratishi zarur. Хususan, asosiy vositalarni sotib olish va qurish bilan bog’liq, ammo belgilangan tartibga ko’ra asosiy vositalarning dastlabki qiymatiga qo’shilmaydigan xarajatlar 01. 01. 2002 dan ob’ektlarning dastlabki qiymatiga qo’shilmasdan, 9439 schyot debetiga olib borilganligiga e’tibor berishi kerak.

Auditor baholarni kelishish bayonnomasi va ta’sis hujjatlarida asosiy vositalar baholanishining aks ettirilishi; boshqa xarajatlarni asosiy vositalar dastlabki qiymatiga qo’shishning qonuniyligi; bozor baholarini qo’llashning ishonchliligini tekshiradi.

Asosiy vositalar bozor bahosini aniqlash uchun aynan shularga o’xshash mahsulotlar baholari to’g’risida tayyorlovchi - tashkilotlarning yozma ravishda bergan ma’lumotlaridan; ommaviy axborot vositalari va maxsus adabiyotlarda e’lon qilingan baholar to’g’risidagi ma’lumotlardan; ayrim asosiy vositalar ob’ektlarining qiymati to’g’risida ekspert xulosalaridan foydalanish mumkin. Bunday asosiy vositalarni tashib keltirish bo’yicha korxona tomonidan qilingan xarajatlar ham ob’ekt qiymatiga qo’shiladi.

CHet el valyutalari hisobiga sotib olingan asosiy vositalarni baholash chet el valyutasini O’zbekiston Respublikasi Markaziy Banki tomonidan belgilangan, asosiy vositalar ob’ektini sotib olish sanasiga amal qilayotgan valyuta kursi bo’yicha so’mga hisoblab o’tkazish yo’li bilan amalga oshiriladi.

Auditor kontrakt shartlariga muvofiq mulkka egalik huquqining o’tish vaqti to’g’ri aniqlanganligi; asosiy vositalarni sotib olish bilan bog’liq bojxona to’lovlari va boshqa chiqimlarning sotib olingan asosiy vositalar qiymatiga qo’shilganligini tekshirishi lozim.

Auditor asosiy vositalarni baholashning to’g’riligini tekshirish chog’ida asosiy vositalar dastlabki qiymatining o’zgarish hollari bo’lganligiga, qanday sabablar (qo’shimcha qurish, qo’shimcha jihozlash, qayta jihozlash, qisman tugatish) o’zgarishga olib kelganligiga, kapital qo’yilmalarga doir xarajatlar 0810, 0820, 0840, 0850, 0860 va 0890 schyotlarda aks ettirilganligiga e’tibor qaratishi lozim.

So’ngi yillarda asosiy vositalarni qayta baholashni tekshirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. 21-BHMSga muvofiq korxonalarda asosiy vositalar ob’ektlarini qayta baholash summalari 8530–«Mulklarni qayta baholash bo’yicha tuzatishlar» schyotida aks ettiriladi. Bunday tekshiruv qayta baholash natijalari rasmiylashtirilgan hujjatlar asosida amalga oshiriladi.

Bunda auditor quyidagilarni tekshirishi lozim: barcha asosiy vositalar to’lig’iga yoki ularning bir qismi qayta baholanganligi; asosiy vositalar tarkibida hisobda turgan yer uchastkalari va tabiiy foydalanish ob’ektlari qayta baholanganligi; qayta baholash qanday usullar yordamida o’tkazilganligi (indeksatsiya qilish yoki hujjat bilan tasdiqlangan bozor baholari bo’yicha to’g’ridan-to’g’ri hisoblab o’tkazilishi va h. k. ); bozor baholarini tasdiqlaydigan hujjatlarning mavjudligi; hisob-kitoblar to’g’riligini tanlab tekshirish; qayta baholashdan so’ng eskirganlik darajasi o’zgarganligi, qayta baholash natijalarining inventar kartochkalarida aks ettirilganligi, qayta baholash natijalarining buxgalteriya hisobi schyotlarida to’g’ri aks ettirilganligi, qayta baholash natijalarining hisobot tuzishda hisobga olinganligi va shunga o’xshashlar.

Asosiy vositalar mavjudligini tekshirish uchun analitik hisobni tashkil etish o’rganiladi. (bu haqda keyingi mavzuda batafsil ma’lumot beriladi). shuningdek, auditor asosiy vositalar qanday saqlanayotganligini va ularni inventarizatsiya qilish natijalarini ham tekshirishi lozim.

Asosiy vositalarni inventarizatsiya qilishni tekshirishda auditor dastlabki hujjatlar - iventarizatsiya ro’yxatlari (inv-1, inv-10, inv-18 shakllar), inventarizatsiya komissiyasi majlis bayonnomalarini, inventarizatsiya natijalari bo’yicha korxona rahbariyatining qarorini o’rganadi.

Inventarizatsiya materiallarini tekshirish auditorga auditorlik risklari va auditorlik amallarini tuzatish uchun, ichki nazorat natijalariga qanchalik tayanish mumkinligiga ishonch hosil qilishi uchun zarur.

Bunda u inventarizatsiya o’tkazishda №19 – «Inventarizatsiyani tashkil etish va o’tkazish» nomli BHMS umumiy qoidalariga, xususan 24-29 bandlariga rioya qilinganligini aniqlaydi. SHu bilan birga auditor inventarizatsiya natijasida oshiqcha va kam chiqqan asosiy vositalarni buxgalteriya hisobi schetlarida aks ettirilishi va soliqqa tortilishining to’g’riligini ham tekshiradi. Bunda auditor O’zbekiston Respublika Adliya Vazirligi tomonidan 23 iyun 2001 yilda 1054-raqam bilan ro’yxatga olingan «Inventarizatsiyada aniqlangan mulklar kamomadi va oshiqcha chiqishini buxgalteriya hisobida aks ettirish va soliqqa tortish to’g’risidagi qaror»ga rioya qilinganini tekshiradi.

Ushbu hujjatga muvofiq inventarizatsiyada aniqlangan asosiy vositalar kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi:

a) Kam chiqqan asosiy vositalar ob’ektining dastlabki (tiklash) qiymatini hisobdan o’chirishda

Debet 9210-«Asosiy vositalarning chiqimi» scheti

Kredit 0100-«Asosiy vositalarni hisobga oladigan schetlar» (0110-0199)

b) Kam chiqqan asosiy vositalar ob’ekti bo’yicha hisoblangan amortizatsiya summasini hisobdan o’chirish.

Debet 0200-«Asosiy vositalar eskirishini hisobga oladigan schetlar» (0211-0299).

Kredit 9210-«Asosiy vositalarning chiqimi» scheti

v) Kam chiqqan asosiy vositalar ob’ektining qoldiq qiymatiga

Debet 9430-«Boshqa operatsion xarajatlar» scheti

Kredit 9210-«Asosiy vositalarning sotilish va turli chiqimi» scheti

Agar baholash natijasida ob’ektning bozor qiymati (undiriladigan summa) kam chiqqan ob’ekt qoldiq qiymatidan yuqori bo’lsa, olingan daromad summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

Debet 4730 –«Moddiy zararni qoplash bo’yicha xodimlarning qarzlari» scheti aybdor yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim

Kredit 9430 – «Boshqa operatsion xarajatlar» scheti aybdor yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim

Kredit 9310 – «Asosiy vositalarning chiqimidan olingan foyda» scheti aybdor shaxs yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo’lgan bozor qiymati va qoldiq qiymati o’rtasidagi farq summaga (olingan daromad)

Olingan daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi. Agar baholash natijasida ob’ektning bozor bahosi (undiriladigan summa) kam chiqqan ob’ektning qoldiq qiymatidan past bo’lsa, ko’rilgan zarar summasi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) Debet 4730-«Moddiy zararni qoplash bo’yicha xodimlarning qarzlari» scheti aybdor yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo’lgan bozor qiymatiga.

Debet 9430-«Boshqa operatsion xarajatlar» scheti tegishli analitik scheti – aybdor yoki moddiy javobgar shaxsdan undirilishi lozim bo’lgan bozor qiymati va qoldiq qiymati o’rtasidagi farq summaga (ko’rilgan zarar summasiga)

Kredit 9430 - «Boshqa operatsion xarajatlar» schetining «Moddiy boyliklarning kamomadi va buzulishi bo’yicha zararlar» analitik scheti kam chiqqan asosiy vosita ob’ektining qoldiq qiymatiga.

Ko’rilgan zarar summasi daromad (foyda) solig’ini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladigan bazaga qo’shiladi.

Kamomadning aniq aybdor topilmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoni bo’lmagan hollarda kam chiqqan asosiy vositalarni hisobdan o’chirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi.



a) Kam chiqqan asosiy vositalarning dastlabki (tiklash) qiymatini hisobdan o’chirish.

Debet 9210 – «Asosiy vositalarning chiqimi»

Kredit 0100 – «Asosiy vositalarni hisobga oladigan schetlar» (0110-0199)

b) amortizatsiya summasini hisobdan o’chirish

Debet 0200 – «Asosiy vositalar eskirishini hisobga oladigan schetlar» (0211-0299)

Kredit 9210-«Asosiy vositalarning chiqimi» scheti.

v) Ko’rilgan zarar summasini hisobdan o’chirish.

Debet 9430–«Boshqa operatsion xarajatlar» schetining «Asosiy vositalar realizatsiyasi va turli chiqimi bo’yicha zararlar» analitik scheti

Kredit 9210 – «Asosiy vositalarning chiqimi» scheti.

Ko’rilgan zarar summasi daromad (foyda) solig’ini hisoblashda umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladigan bazaga qo’shiladi.

Inventarizatsiyada aniqlangan hisobga olinmay qolgan asosiy vositalar ob’ektlari shularga o’xshash ob’ektlarning oshiqcha chiqish aniqlangan sanadagi bozor qiymati bo’yicha ularning haqiqiy ahvolini hisobga olgan holda baholanadi (oshiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi) va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) Hisobga olinmay qolgan asosiy vositalarni bozor bahosi bo’yicha kirimga olish.

Debet 0100 – Asosiy vositalarni hisobga oladigan schetlar» (0111-0199)

Kredit 9310 – «Asosiy vositalarning chiqimidan olingan foyda.

Olingan daromad summasi umumiy belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

Hisobga olinmay qolgan asosiy vositalar bo’yicha amortizatsiya ular asosiy vositalar tarkibiga qo’shilgan paytdan boshlab umumiy belgilangan tartibda hisoblanadi.

Kuzatib chiqish amallari yordamida asosiy vositalarga doir quyidagi ma’lumot manbalarining o’zaro mosligini tekshirish amalga oshiriladi:


  1. moliyaviy hisobot shakllarining asosiy vositalarga doir ko’rsatkichlari;

  2. moliyaviy hisobot shakllari va bosh daftar ko’rsatkichlari;

  3. Bosh daftar, sintetik va analitik hisob registrlari ko’rsatkichlari.

Moliyaviy hisobotning asosiy vositalarga doir shakllari ko’rsatkichlarini o’zaro taqqoslash natijalari jadvalda ko’rsatilgan shakl bo’yicha ishchi hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi mumkin.
Moliyaviy hisobotning asosiy vositalarga doir hisobot shakllari ko’rsatkichlarining o’zaro mosligini tekshirish.



Ko’rsatkichlar



m. s.


Ko’rsatkichlar



m. s.

Farqi

ming so’m

%

1

Asosiy vositalarning boshlang’ich qiymati:

a)yil boshiga (010-satr, 3-ustun)

b)yil oxiriga (010-satr, 4-ustun)


143261, 0


149118, 0

3

Asosiy vositalarning boshlang’ich qiymati:

a)yil boshiga (130-satr, 3-ustun)

b)yil oxiriga (130-satr, 4-ustun)


143261, 0


149118, 0

-

-

1

Asosiy vositalarning eskirishi:

a) yil boshiga (011-satr, 3-ustun)

b)yil oxiriga (011-satr, 4-ustun)


17776, 0
26009, 0




3

Asosiy vositalarning eskirishi:

a)yil boshiga (130-satr, 7-ustun)

b)yil oxiriga (130-satr, 10-ustun)


17776, 0
26009, 0



-

-


1

Asosiy vositalarning qiymati:

a) yil boshiga (012-satr, 3-ustun)

b)yil oxiriga (012-satr, 4-ustun)

125485, 0


123109, 0

3

Asosiy vositalarning qiymati:

a) yil boshiga (130-satr, 11-ustun)

b)yil oxiriga (130-satr, 12-ustun)

125485, 0


123109, 0

-


-

Buxgalteriya hisoboti va Bosh daftar (yoki tegishli hisob registrlari) ko’rsatkichlarining mosligini tekshirishda №3 shakldan foydalaniladi.

Ushbu amallarni bajarish natijalari quyidagi tarzda rasmiylashtiriladi.


Moliyaviy hisobotning asosiy vositalar bo’limi bo’yicha ko’rsatkichlarni

Bosh daftar bilan taqqoslash.


Hisobot

Bosh daftar



Satr nomi

so’m.

Schyot shifri

Schyot nomi

So’m

Farqi



















So’m

%

3

Jami asosiy vositalar yil boshiga boshlang’ich qiymati (130-satr, 3-ustun)

143261, 0

0110-0190

Schyotning hisobot yilining 01. 01. ga qoldigi

143261, 0

-

-

3

Jami asosiy vositalar yil oxiriga

boshlang’ich qiymati (130-satr, 6-ustun)



149118, 0

0110-0190

Schyotning hisobot yili 31. 12 ga qoldigi

149118, 0

-

-

3

Asosiy vositalar eskirishi, yil boshiga

(130-satr, 7-ustun)



17776, 0

0210-0290

Schyotning hisobot yili 01. 01. ga qoldigi

17776, 0

-

-

3

Asosiy vositalar eskirishi yil oxiriga (130-satr, 10-ustun)

26009, 0

0210-0290

Schyotning hisobot yili 31. 12 ga qoldigi

26009, 0

-

-

3

Asosiy vositalar kirimi (ishga tushirilishi) (130-satr, 4 ustun)

12730, 0

0110-0190

Schyotlarning hisobot davridagi debet oborotlari summasi

12730, 0

-

-

3

Asosiy vositalar chiqimi (130-satr, 5-ustun)

6873, 0

0110-0190

Schyotlarning hisobot davridagi debet oborotlari summasi

6873, 0

-

-



- tegishli schetlar qoldiqlarining yig’indisi olinadi.
Keyinchalik Bosh daftar ma’lumotlarini sintetik va analitik hisob registrlari ko’rsatkichlari bilan solishtirish natijalari bo’yicha tekshiruv davom ettiriladi. Asosiy vositalar analitik hisobining inventar kartochkalari ma’lumotlari bilan taqqoslanadi. Auditor asosiy vositalar guruhlari bo’yicha harakat ko’rsatkichlarini inventar kartochkalar bo’yicha analitik hisob ma’lumotlari bilan mosligini tekshirishi mumkin. Auditor tekshiruvning mazkur bosqichida kuzatib chiqish amallari yordamida dastlabki hujjatlar ma’lumotlarining analitik va sintetik hisob registrlarida aks ettirilishini, Bosh daftar yozuvlarini tekshiradi. Natijada u asosiy vositalar harakatiga doir muomalalar buxgalteriya hisobi schyotlarida to’g’ri aks ettirilganligiga ishonch hosil qiladi.

Asosiy vositalar analitik hisobini tashkil etish auditi. Dastavval, auditor moddiy javobgar shaxslarni va ular bilan tuzilgan to’liq moddiy javobgarlik to’g’risidagi shartnomalar mavjudligini aniqlashi zarur. Agar shartnomalar bo’lmasa, u holda auditor ularni tuzishni tavsiya qilishi lozim.

Amaldagi tartibga ko’ra asosiy vositalarning analitik hisobi ularning tasnifiy guruhlari va inventar ob’ektlari bo’yicha, shuningdek ob’ektlarning moddiy javobgar shaxslarda turish joyi (bo’linmalar, brigadalar, sexlar, uchastkalar va boshqalar) bo’yicha yuritiladi.

Korxonaga kelib tushgan asosiy vositalarni tekshirishda har bir ob’ekt bo’yicha alohida tuzilgan qabul qilish - topshirish dalolatnomasi (naqladnoyi) (AV-1 shakl) ning rasmiylashtirilishiga e’tibor qaratish zarur. Bunda dalolatnomadagi ob’ektning tavsifi, turgan joyi, sotib olingan manbai, chiqarilgan yoki qurilgan yili, ishga tushirilgan vaqti, ob’ektning sinov natijalari, uning texnik talablarga muvofiqligi va boshqa ma’lumotlar tekshiriladi.

Ayrim hollarda bir turdagi va narxi bir xil xo’jalik inventarlari, asboblar, stanoklar olinganda «Asosiy vositalarni qabul qilishtopshirish umumiy dalolatnomasi» tuzilishi mumkin.

Bunda ushbu dalolatnoma ma’lumotlari, unga ilova qilingan pasportlar, ishlatish tartibi, yo’riqnomalar ham tekshirilishi zarur.

Hisobga qabul qilingan har bir asosiy vosita ob’ektiga inventar raqam berilgan bo’lishi lozim. Masalan, 001 dan 099 gacha inventar raqamlar binolarga, 100 dan 199 gacha inshootlarga, 200 dan 299 gacha bo’lgan raqamlar o’zatish qurilmalariga beriladi va haqazo. Berilgan inventar raqami asosiy vositalar ob’ektiga metall jeton bilan qoqib qo’yilishi, o’chmaydigan buyoq bilan yozib yoki boshqa usullarda belgilab qo’yilishi lozim. Bu belgilar ob’ekt foydalanishda bo’lgan jami davr ichida saqlanib, buxgalteriya hisobining barcha tegishli dastlabki hujjatlarida va hisob registrlarida ko’rsatiladi. Ob’ekt hisobdan chiqarilganidan so’ng uning inventar raqami yangi kirim qilingan asosiy vositalarga berilmaydi.

Asosiy vositalarni qabul qilishtopshirish dalolatnomasi (ilova qilingan hujjatlar bilan birga) buxgalteriyaga o’z vaqtida topshirilgan bo’lishi lozim. Korxona buxgalteriyasida asosiy vositalarning analitik hisobi, ularning har bir turi bo’yicha ochiladigan AV-6 shakldagi inventar kartochkalarda yuritiladi. Bu kartochkada ob’ekt haqidagi barcha ma’lumotlar (dastlabki yoki tiklanish qiymati, amortizatsiya ajratmalari me’yori, kirim qilingan paytdagi eskirish darajasi) qayd etilgan bo’lishi kerak.

So’ngra inventar kartochkalar ma’lumotlarining «Asosiy vositalarni hisobga olish bo’yicha inventar kartochkalar ro’yxati (AV-7 shakl) ga asosiy vositalarning tasnifiy guruhlari bo’yicha o’tkazilganligi tekshiriladi.

Ro’yxatga olingan kartochkalar asosiy vositalar kartotekasida tarmoq tasnifiy guruhlariga, guruh ichida esa turgan joyi, foydalanish joyi va turlari bo’yicha guruhlangan bo’lishi kerak.

Ishlatilmayotgan asosiy vositalarning inventar kartochkalari alohida guruhlangan bo’lishi kerak.

Asosiy vositalar hisobdan chiqarilganida dalolatnoma tuzilab, uning ma’lumotlari tegishli inventar kartochkalarda kayd qilinadi va so’ngra bu inventar kartochkalar kartotekadan olib qo’yiladi.

Ayni vaqtda auditor asosiy vositalar ob’ektlari qiymatini baholash va qayta baholash natijalarini inventar kartochkalarida, ham buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirishning to’g’riligini tekshirishi maqsadga muvofiqdir. Bunda u O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (№129), Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi (№4) va Davlat Soliq qo’mitasi (№2002-86) tomonidan tasdiqlangan «1 yanvar holati bo’yicha asosiy fondlarni har yili qayta baholashni o’tkazish to’grisida Nizom»da belgilangan qayta baholash usullarining qo’llanilishini tekshiradi. Хususan, qayta hisoblash koeffitsentlarining qo’llanilishi va hisob-kitoblar to’g’riligiga alohida e’tibor berishi lozim.

SHu bilan birga qayta baholash natijasida narxlar oshgan yoki kamaygan summalarining buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirilishi ham tekshiriladi. Qayta baholanib oshgan summa 0100-«Asosiy vositalarni hisobga oladigan schetlar» (0110-0190) debeti va 8510-«Mulklarni qayta baholash bo’yicha tuzatishlar» schyotining kreditiga yoziladi.

Qayta baholangan asosiy vositalar ob’ektlari bo’yicha tiklanish qiymati bo’yicha inventar kartochkaning «Rekonstruksiyalash, modernizatsiyalash» bo’limida qayd etilgan bo’lishi lozim. SHu bilan birga qayta baholangan eskirish summasi ham inventar kartochkaning tegishli bo’limida aks ettirilgan bo’lishi kerak. Har bir moddiy javobgar shaxs asosiy vositalar ob’ektlarining analitik hisobini AV-9 shakldagi vedomostda yuritishi kerak. shuning uchun auditor tekshirilayotgan korxonada ushbu qoidaga rioya qilinayotganligiga ham ishonch hosil qilishi lozim. Bunda hamma moddiy javobgar shaxslar bilan belgilangan shaklda va ikki nusxada to’la moddiy javobgarlik to’g’risida shartnomalar tuzilganligi, shartnomalarning bir nusxasi moddiy javobgar shaxslarning hujjatlar to’plami (shaxsiy delosi) da, ikkinchi nusxasi esa shu xodimlarning o’zlarida saqlanayotganligi tanlab tekshirilishi lozim.

Bulardan tashqari, auditor barcha moddiy javobgar shaxslar asosiy vositalarni o’z javobgarligiga olganligini tasdiqlab inventarizatsiya vedomostlarida imzo qo’yganliklari hamda asosiy vositalarning keyingi kirimlari esa ularning dastlabki hujjatlardagi imzolari bilan tasdiqlanganini tekshiradi.

Amaliyotda eng ko’p uchraydigan kamchiliklardan biri - korxonalar bunday kartochkalarni yuritishni ortiqcha ish deb hisoblaydilar (korxona buxgalteriyasida inventar ro’yxatlarning borligini nazarda tutib), inventar kartochkalarni yuritadigan korxonalar esa hamma vaqt ham bu kartochkalarning rekvizitlarini to’liq to’lg’azishga rioya qilmaydilar.

Bulardan tashqari, asosiy vositalar kirimga olingan, hisobdan chiqarilgan va korxona ichida joyi (moddiy javobgar shaxslar) o’zgartirilganda, ularning inventar kartochkalariga bu haqda tegishli yozuvlar yozilganidan keyin, oy oxirigacha joy-joyiga qo’yilmasdan alohida saqlanganligi aniqlanadi. So’ngra shu kartochkalar asosida har oyda asosiy vositalar amortizatsiyasi (eskirishi) ni hisob-kitobi tuzilib, ularning har bir turi bo’yicha jamlangan kirim, chiqim oborotlari va shu asosda tuzilgan «Asosiy vositalar harakatini hisobga olish kartochkasi» (AV-8 shakl) ma’lumotlar ham tekshiriladi.

Asosiy vositalar harakatini hisobga olish kartochkasi (AV-8 shakl) joriy yilning 1 yanvariga ochilib, unda asosiy vositalarning mavjud qoldiqlari turlari bo’yicha ko’rsatilishi lozim. Undagi oylik oborotlar va oy oxiriga, ya’ni keyingi oyning 1-sanasiga chiqarilgan qoldiqlari tekshiriladi. So’ngra uning ma’lumotlariga asosan tuzilgan asosiy vostalarning oborot vedomostlari tekshirilib, yakunlari esa Bosh daftardagi yakunlar bilan solishtirilib chiqiladi. SHular asosida «Asosiy vositalarning mavjudligi va harakati to’g’risidagi hisobot» (3-shakl) ma’lumotlari tekshiriladi.

Хulosa qilib aytganda, inventar kartochkalarini korxona buxgalteriyasida tasnifiy guruhlar bo’yicha, ularning ichida esa ishlatilish joylari bo’yicha saqlash yillik moliyaviy hisobot tuzishda asosiy vositalar harakati to’g’risidagi hisobot (3-shakl) ni to’ldirishni osonlashtiradi. Auditor buxgalteriya xodimlarining e’tiborini ushbu holatga qaratmoãi lozim. Agar hisob jarayonlari avtomatlashtirilgan bo’lsa, kartochkalarni qo’lda to’lg’azishga ehtiyoj qolmaydi. Bunda axborotlar korxonada mavjud bo’lgan analitik hisob mashinagrammalarida saqlanadi, lekin ular AV-6 shakldagi kartochkalarda hisobga olinadigan pozitsiyalardan kam bo’lmasligi lozim.

Asosiy vositalar kirimi va chiqimiga doir muomalalarni hujjatlashtirish, schyotlarda aks ettirish hamda soliqqa tortishning to’g’riligini tekshirish.

Asosiy vositalar kirimini hisobga olishning to’g’riligini tekshirishdan maqsad sotib olingan asosiy vositalar hisobda to’g’ri aks ettirilganligini va foydalanishga topshirilgan ob’ektlarning real qiymatini ifodalashini tasdiqlashdan iborat.

Тekshiruvning ushbu bosqichida quyidagi amallarni bajarish zarur:


  1. sotib olingan asosiy vositalar ob’ektlarining ro’yxatini (miqdori va qiymati ko’rsatilgan holda) olish, olingan ma’lumotlarni 0110-0190 schyotlarning debet oborotlari bilan taqqoslash;

  2. yangidan sotib olingan asosiy vositalar ob’ektlarining jismonan mavjudligi va dastlabki hujjatlarini tekshirish;

  3. foydalanishga topshirilgan asosiy vositalar ob’ektlarining qiymati buxgalteriya hisobi schyotlarida tegishli tarzda aks ettirilganligini aniqlash;

  4. soliq qonunchiligining tegishli qoidalariga rioya qilinganligini aniqlash;

  5. hisobot davri davomida asosiy vositalar katta miqdorda kirim qilingan hollarda eski qurilmalar qiymati hisobdan o’chirilganligini.

Asosiy vositalar kirimini auditorlik tekshiruvidan o’tkazishni boshlashda dastlabki hujjatlar, ularning belgilangan qoidalarga muvofiq rasmiylashtirilganligi nuqtai nazaridan shaklan tekshiruvdan o’tkazilishi zarur.

Asosiy vositalarni qabul qilishtopshirish (korxona ichidagi harakati) dalolatnomalaridagi ma’lumotlarga asosan 0110-0190 schyotlar debeti bo’yicha kirimiga olingan asosiy vositaning manbai aniqlanadi: Ustav kapitaliga hissa sifatida (4610 schyot krediti) kapital qo’yilmalar tartibida puli to’lanib sotib olingan yoki qurib bitkazilganda (0810, 0820 va 0890 schyotlarning krediti), asosiy podaga qabul qilingan mollar qiymati (0840 schyot krediti), tekinga olingan asosiy vositalar qo’shilgan kapital tarkibiga kirimga olinganda (8530 schyotning krediti) va h. k.

So’ngra ko’rsatilgan muomalalarni buxgalteriya hisobining schyotlarida aks ettirilish tartibi tekshiriladi.

Тekinga olingan asosiy vositalar ob’ektlarini hisobga olish bo’yicha muomalalarni aks ettirish tartibi O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq komitetining tegishli me’yoriy hujjatlarida belgilangan.

2003 yil 1 yanvardan iqtisodning nodavlat sektoridagi korxonalar uchun bepul (tekin) olingan asosiy vositalar qiymatiga korxona qo’shilgan kapitali (8530-schyot krediti) ko’paytirilib kirimga olinadi. (Dt 0110-0190, Kt 8530) va ular qiymati soliqqa tortiladigan bazaga qo’shiladi. Auditor soliqqa tortiladigan foydaning miqdorini aniqlash hisob-kitobi bilan tanishishi va bepul olingan mulklar qiymati soliqqa tortish maqsadida soliqqa tortiladigan foydaga qo’shilganligiga ishonch hosil qilishi lozim.

Bulardan tashqari, auditor inventarizatsiya o’tkazish natijasida asosiy vositalar tarkibida hisobda turgan inventar va xo’jalik ashyolari aniqlanib, ularni inventar va xo’jalik ashyolari (1080 schyot) qatoriga o’tkazilganining to’g’riligini ham tekshirishi zarur. Bundan dastlabki qiymatiga (Debet 1080 schyot va kredit 0110-0199 schyot), hisoblangan eskirish summasiga provodkalar to’g’ri tuzilganligiga alohida e’tibor berish zarur.

Puli to’lanib sotib olingan, zamonaviylashtirilgan va texnikaviy jihozlangan asosiy vositalar bo’yicha korxona bir vaqtning o’zida kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni ta’minlash maqsadida ularning moliyalashtirish manbalarini sof foyda, o’tgan yildagi taqsimlanmagan foyda, zahira kapitalini aks ettirish lozim.

Auditor korxonada sotib olingan avtomobillarining to’g’ri rasmiylashtirilganligi, transport vositalarini sotib olganlik uchun to’lanadigan soliqning aniq hisoblanganligi va o’z vaqtida byudjetga o’tkazib berilganligini, to’langan soliq summasining sotib olingan avtomobil dastlabki qiymatiga qo’shilganligini tekshirishi lozim. Agar dastlabki hujjat shubha uyg’otsa, ushbu muomalani amalga oshirish uchun javobgar shaxslardan yozma ravishda tushuntirish xati olinadi va qarama - qarshi tekshiruv o’tkaziladi.

Korxona tomonidan transport vositalari sotib olinganlik uchun to’langan soliq to’g’risida soliq nazoratiga o’z vaqtida ma’lumotnoma berilganligiga ishonch hosil qilish lozim.

Agar korxonada asosiy vositalarni jismoniy shaxslardan sotib olish hollari uchrasa, auditor bunga alohida e’tibor berishi lozim. Bunday muomalalar yozma ravishda tuzilgan, oldisotdi shartnomasi bilan sotuvchining pasport ma’lumotlari ko’rsatilib rasmiylashtiriladi. Jismoniy shaxsdan, unga shaxsiy mulk huquqi bo’yicha tegishli bo’lgan vositalar (uy, dala hovli, avtomobil, garaj va boshqa mulklar) sotib olinganda, unga to’lanadigan summadan belgilangan tartibda byudjetga daromad solig’i ushlash kerak. SHu bilan birga ushbu jismoniy shaxsga to’lanishi lozim bo’lgan summani o’z vaqtida to’lash uchun bankdan xo’jalik kassasiga pul olinganligi va kassadan o’z vaqtida va to’liq berilganligi ham tekshirilishi zarur.

Korxona sotuvchi jismoniy shaxsning familiyasi, ismisharifi va doimiy yashash joyini ko’rsatib, oldi - sottining summasi va ushlangan soliq summasi haqida soliq inspeksiyasiga xabar qilishi lozim. Agar jismoniy shaxs tadbirkor sifatida ro’yxatga olingan bo’lsa, (litsenziyasi bo’lsa) undan asosiy vosita sotib olinganda daromad solig’i ushlanmaydi.
Ishlab chiqarishga mo’ljallangan asosiy vositalarni sotib olish va ularning dastlabki qiymatini shakllantirishga oid xo’jalik muomalalarini buxgalterlik hisobining schyotlarida aks ettirishga doir misollar.



Muomalalar

Summa

so’m


Korrespondensiyalanuvchi schyotlar

Dt

Kt

1.

Sotib olingan yig’ma mebel uchun schyot-faktura akseptlandi:

Harid qiymatiga

to’langan: QQS summasiga


120000
24000



0820
4510



6010
6010



2.

Mebelni tashib keltirgan transport idorasining schyot fakturasi akseptlandi:

Тa’rif bo’yicha ko’rsatilgan xizmat qiymati

qo’shilgan qiymati solig’i (QQS) summasiga

15000
3000


0820
4510


6010
6010



3.

Mebelni yiãish uchun ish haqi hisoblandi.

4000

0820

6710


4.

Byudjetdan tashqari fondlarga ajratmalar hisoblandi:

ijtimoiy sug’urta fondiga

nafaqa fondiga

bandlik xizmati fondiga



1440


80

80


0820


0820

0820


6520


6520

6530


5.

Ob’ekt hisobga qabul qilindi:

Dastlabki qiymatiga (0820 schyotni yopish)


140600

0140

0820



6.

Тo’langan qo’shilgan qiymat solig’i hisobga o’tkazildi.

27000

6410

4510

Asosiy vositalarning kirimiga oid muomalalarni tekshirishda ob’ektlarning dastlabki qiymati to’g’ri shakllanganligiga e’tibor berish kerak. CHunki, u mahsulot(ish, xizmat)lar tannarxiga qo’shiladigan, har oylik amortizatsiya (eskirish) summalarini aniqlashda asos bo’lib hisoblanadi. Bunda 0800- «Kapital qo’yilmalarni hisobga oladigan schyotlar»ning ma’lumotlari tekshiriladi. Bu schyotlarda sotib olinib yoki qurib bitkazilib, balansga qabul qilinishi lozim bo’lgan (0120 schyot debeti va 0810 schyotning krediti) ob’ektning dastlabki (inventar) qiymati aniqlanadi. Umumiy qoidalarga ko’ra u (QQS) asosiy vositaning dastlabki qiymatiga kiritilmaydi.

Lekin ushbu qoidadan amaldagi qonunchilik bilan o’rnatilgan ayrim mustasnoliklar mavjud. Хususan, qo’shilgan qiymat solig’i asosiy vositalar qiymatiga quyidagi hollarda kiritiladi: agar asosiy vositalar imtiyoz berilgan (QQS to’lashdan ozod qilingan) mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish, xizmat ko’rsatish uchun sotib olingan bo’lsa, hisob va hisobot tizimining soddalashtirilgan rejimida ishlaydigan kichik tadbirkorlik sub’ektlari asosiy vositalarni sotib olganida asosiy vositalar byudjet ajratma (assignovaniya) lari hisobidan sotib olinganda;



  1. korxonada yangi qurilish pudrat usulida amalga oshirilganda, qurilish bo’layotgan vaqtda pudratchiga to’langan QQS qurilayotgan ob’ektning inventar qiymatiga qo’shiladi.

Qurilish xo’jalik usuli bilan amalga oshirilganda ham korxona har oyda 0810 «Тugallanmagan qurilish» schyoti debetida oy davomida aks ettirilgan xarajatlar summasiga nisbatan belgilangan miqdorda byudjetga QQS hisoblaydi (Debet 0810 schyot, Kredit 6410 schyot).

Auditor pul o’tkazish yo’li bilan sotib olingan, qurib bitkazilgan, tayyorlangan asosiy vositalar ob’ektlariga doir xarajatlar, mazkur ob’ektning dastlabki (inventar) qiymati shakllanadigan, 0810, 0820, 0840 va 0890 schyotlarda hisobga olinayotganligini tekshirishi lozim.

Bunda asosiy vositalarning dastlabki (inventar) qiymatiga qo’shiladigan xarajatlarning tarkibi, ularning mazkur ob’ektni yaratishga aloqadorligi tekshiriladi.

Asosiy vositalarning hisobdan chiqarilishi quyidagi sabablarga ko’ra ro’y beradi:



  1. ularni sotish natijasida;

  2. chet korxonalar va shaxslarga tekinga berish;

  3. to’zib ketganligi va ma’naviy eskirishi sababli ularni tugatish natijasida;

  4. kamomad tufayli;

tabiiy ofatlar natijasida.

Asosiy vositalarning hisobdan chiqarilishi bilan bog’liq muomalalarni tekshirishdan maqsad quyidagilarni aniqlashdan iborat:



  1. asosiy vositaning dastlabki (inventar) qiymati va hisobdan chiqarilayotgan vaqtdagi eskirish summasi to’liq va tegishli tarzda ularni hisobga oladigan schyotlardan hisobdan chiqarilganligini;

  2. ushbu muomalalar natijasida hosil bo’lgan moliyaviy natijalar (foyda yoki zarar) foyda va zararlar schyotida to’g’ri aks ettirilganligi.

Bunda quyidagi amallar bajarilishi mumkin:

  1. hisobot davri davomida hisobdan chiqarilgan asosiy vositalar ob’ektlarining hisobdan chiqarilayotgan kundagi boshlang’ich qiymati va to’plangan eskirish summasi ko’rsatilgan ro’yxatini olish; hisobdan chiqarilish sababi; sotish bahosi; hisobdan chiqarishning moliyaviy natijasi. Olingan axborotlar ma’lumotlarini 0110-0190 schyotlar krediti 0210-0290 schyotlar debeti bo’yicha ma’lumotlar, 9210, 9310 va 9430 schyotlar ma’lumotlari bilan solishtirish;

  2. asosiy vositani hisobdan chiqarishga doir muomalani amalga oshirish uchun tegishli ruxsatning mavjudligi va ularning hujjatlashtirilishini tekshirish;

  3. hisobdan chiqarishga doir har bir muomala bo’yicha (hajmi katta bo’lganda tanlab) asosiy vositalarni hisobdan o’chirish va moliyaviy natijasini aniqlashning to’g’riligini tahlil qilish.

Auditor asosiy vositalar hisobdan chiqarilishini tekshirish chog’ida hisobdan chiqarilish sababini, muomalaning maqsadga muvofiqligi va qonuniyligini aniqlaydi. Bunda asosiy vositalarni sotish uchun tuzilgan shartnomalar, hisobdan chiqarish dalolatnomalari, asosiy vositalarni qabul qilish - topshirish dalolatnomasi, analitik hisob ma’lumotlaridan foydalaniladi.

Dastavval, auditor asosiy vositalarni hisobdan chiqarishda asos bo’lgan AV-1 va AV-3 shakllardagi dalolatnomalar ma’lumotlarini tekshirishi lozim. Bu dalolatnomalarda hisobdan chiqarilayotgan asosiy vositalarning dastlabki qiymati va eskirish summasi aks ettiriladi. Auditor hisobdan chiqarilgan asosiy vositalarning inventar kartochkalari kartotekadan olinib, dalolatnomaga ilova qilinganligiga ishonch hosil qilishi kerak. shuningdek, asosiy vositalarning turgan o’rni bo’yicha inventar ro’yxatida ham tegishlicha qayd qilinganligi tekshiriladi.

Amaldagi schyotlar rejasi va uni qo’llash yo’riqnomasiga muvofiq, hisobdan chiqarilish sababidan qat’iy nazar (bepul berish, ustav kapitaliga hissa sifatida berish, moliyalanadigan lizing shartnomasi bo’yicha berish, tabiiy ofatlar va ekstremal hollar, o’g’irlanish va kamomad) asosiy vositalarni hisobdan chiqarish bo’yicha barcha muomalalar 9210 «Asosiy vositalarning hisobdan chiqarilishi» schyotida aks ettiriladi.

Auditor asosiy vositalarni hisobdan chiqarishga doir muomalalarni hisobga olishda 9210 schyotning qo’llanilayotganligini, bu schyotning debeti va krediti bo’yicha yozuvlarning to’g’ri aks ettirilganligini hamda asosiy vositalar sotilishi va boshqacha tarzda hisobdan chiqarilishining moliyaviy natijalari to’g’ri aniqlanganligini tekshirish zarur.

Amaliyotda asosiy vositalarni hisobdan chiqarishga doir muomalalar kam sodir bo’ladi. shuning uchun ularni 9210 schyotda to’liq aks ettirish, olingan daromad (ko’rilgan zarar)ni to’g’ri aniqlash va hisobdan o’chirish, hamda amaldagi soliq qonunchiligiga rioya qilinishini mufassal tekshirish tavsiya etiladi.

Asosiy vositalar bepul berilganda va bozordagidan past bahoda sotilganda auditor asosiy e’tiborni jismoniy shaxslarga bepul berilgan yoki sotilgan ob’ektlarga qaratmogi lozim. CHunki korxona bu holda daromad solig’i ushlashi va byudjetga to’lashi lozim.

Sotilgan asosiy vositalar bo’yicha (masalan, transport vositalari, kompyuter uskunalari va hisoblash texnikalari va boshqalarni sotish) byudjetga mahalliy soliqlar to’lanayotganligi; korxona asosiy vositalar hisobdan chiqarilayotganda qonun bilan belgilangan barcha hollarda QQS hisoblab (debet 9210 schyot, kredit 6410 schyot) va o’z vaqtida to’lanayotganligini (debet 6410 schyot, kredit 5110 schyot) auditor aniqlashi zarur.

Korxona asosiy vositalarni bepul berganida ham asosiy vositalarni qabul qilishtopshirish (korxona ichidagi ko’chirilishi) dalolatnomasi (nakladnoyi) (AV - 1 shakl) bilan rasmiylashtirilgan bo’lishi lozim. Dalolatnomada tekinga beriladigan asosiy vositaning balans qiymati va berilayotgan paytgacha hisoblangan eskirish summasi ko’rsatilib, inventar kartochkasi ilova qilingan bo’lishi kerak. Dalolatnoma va ilova qilingan hujjatlar (pasport, texnik tavsifnoma, yo’riqnoma va boshqalar) asosida guruhlovchi ro’yxat (vedomost) tuzilib, uning yakuniga asosan asosiy vositaning balans qiymati va eskirish summasi hisobdan o’chirilgan bo’lishi kerak.

Auditor tekinga berilgan asosiy vositalar bo’yicha muomalalarni aks ettirish faqat oluvchi tashkilotdan kirim qilingani to’g’risidagi xabarnoma (avizo) olinganidan keyin amalga oshirilganligini hamda shunga qadar bu asosiy vositalar bo’yicha amortizatsiya hisoblash to’xtatilmaganligini ham aniqlashi zarur.

Asosiy vositalarni tugatishga doir muomalalarni tekshirishda, auditor avvalo tugatish haqida korxona rahbarining, davlat tashkilotlarida esa, direktor, bosh muhandis yoki yuqori tashkilotning farmoyishi hamda tuzilgan dalolatnoma (AV 3 shakl) ma’lumotlarini o’rganadi. Bunda dalolatnomadagi ob’ektning nomi, tayyorlangan yoki qurilgan yili, korxonaga kelib tushgan va foydalanishga topshirilgan sanasi, inventar raqami, turgan joyi, balans qiymati, eskirishi, qayta baholanish natijalari, kapital ta’mirlashlar soni kabi ma’lumotlar tekshiriladi. SHu bilan birga ushbu dalolatnomada ob’ektning asosiy qismlari, detallari, tarkibiy qismlarining texnik holati haqidagi ma’lumotlar keltirilgan va uni tugatish zarurligi asoslangan bo’lishi lozim. Halokat oqibatida yaroqsiz bo’lib qolgan mashinalar, jihozlar va transport vositalari qiymatini hisobdan chiqarish dalolatnomasiga sabablari va aybdorlari ko’rsatib tuzilgan halokat to’g’risidagi dalolatnoma nusxasi ham ilova qilingan bo’lishi kerak. Bulardan tashqari dalolatnomaning maxsus qismida keltirilgan asosiy vositalarni tugatish bo’yicha yakuniy hisob-kitoblar hamda ular yuzasidan tuzilgan buxgalteriya provodkalarining to’g’riligi ham tekshiriladi.

Asosiy vositalarni moliyalanadigan lizing shartnomasi asosida uzoq muddatli ijaraga berish natijasida xo’jalikdan chiqarilishi (Dt 0920 Kt 9210), o’g’irlanish (Dt 9430 Kt 9210) hollarida, auditor, ijarachi tomonidan moliyalanadigan lizing shartnomasi bo’yicha majburiyatlarning o’z vaqtida bajarilishi va yetkazilgan zararning aybdor shaxslar tomonidan to’liq koplanganligiga (Dt 4730 Kt 9430) jiddiy e’tibor berish kerak.

Amaliyotda asosiy vositalarni tugatishga doir muomalalar auditining ayrim xususiyatlari mavjud. Bu yerda auditor to’liq amortizatsiya qilinmagan asosiy vositalarni tugatishning moliyaviy natijasi to’g’ri hisobdan o’chirilganligiga alohida e’tibor berishi zarur. Ob’ektni hisobdan o’chirishda uning tiklash qiymati va eskirishi ikki qismga bo’linadi: asosiy vositalarni qayta baholash paytiga bo’lgan va o’tkazilgan qayta baholash natijasida yuzaga kelgan tiklash qiymatlari va eskirish summalari. shuning uchun asosiy vositalarni tugatishda 9210 schyotda aniqlangan yo’qotishlar qisman foyda (9430 schyotining krediti), qisman esa qo’shilgan kapital (8510 schyotning krediti) hisobiga hisobdan o’chirilishi mumkin. Misol: asosiy vosita hisobdan chiqarildi: dastlabki qiymati 200000 so’m va eskirish 160000 so’m.






Muomalalar

Summa,

So’m


Bog’lanuvchi schyotlar

Dt

Kt

1

2

3

4

5

1

Dastlabki (tiklanish) qiymatiga

200000

9210

0110-0199

2

Eskirish summasiga

160000

0210-0299

9210

3

Yo’qotish hisobdan o’chirildi:

a) 10000 so’m moliyaviy natija hisobidan

b) 30000 qo’shilgan kapital hisobidan

10000


30000

9430


8510

9210


9210

Misoldan ko’rinadiki, asosiy vositani tugatishdan ko’rilgan umumiy zarar 40000 so’mni tashkil etib (200000 s - 160000 s). 10000 so’mi moliyaviy natijalar hisobiga (Dt 9430), qolgan 30000 so’mi qo’shilgan kapital hisobiga (Dt 8510) hisobdan o’chirilgan. 30000 so’mni qo’shilgan kapital hisobiga hisobdan o’chirishning sababi (Dt 8510 Kt 9210) bu summa asosiy vositani qayta baholash vaqtida paydo bo’lib, 8510 schyotining kreditida hisobga olingan. 10000 so’mlik eskirish summasi esa asosiy vositaning foydalanish muddatidan kelib chiqib, uning sotib olingan paytidagi dastlabki qiymati va amortizatsiya normasi asosida hisob-kitob qilinib aniqlangan. SHunday qilib, 30000 so’mlik hajmdagi yo’qotish soliqqa tortiladigan bazaga kiritalmaydi va moliyaviy natijaga ta’sir qilmaydi, 10000 so’mga esa yalpi foyda (daromad) kamaytiriladi.

Agar korxona asosiy vositalarni pul o’tkazish yo’li bilan sotib olgan bo’lsa, auditor QQSni buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirishning yoki asosiy vositalar ob’ektlarining dastlabki (inventar) qiymatiga qo’shilishining to’g’riligini tekshirishi lozim.

Auditor kuzatib chiqish uslubi yordamida quyidagilarni aniqlashi lozim: QQSning shartnomada, mol yetkazib beruvchilarning dastlabki hujjatlarida, korxonaning hisob-kitob hujjatlarida ajratib ko’rsatilganligi; asosiy vositani sotib olish uchun schyot-fakturaning borligi, kapital qo’yilmalarni amalga oshirishda hisobda 4410 schyotdan foydalanilayotganligi; asosiy vositalar ob’ekti qanday maqsadlar uchun sotib olinganligi, chunki QQS summasini 4410 schyotning kreditidan hisobdan chiqarish tartibi shunga bog’liq.

Agar korxonada tekshirilayotgan davrda avtomobil sotib olingan bo’lsa, u holda avtotransport vositalarini sotib olishda hisoblangan soliqning to’g’riligini tekshirish zarur.

Auditor, shuningdek avtotransport vositalarini sotib olganlik uchun soliq summasining ob’ekt dastlabki qiymatiga qo’shilganligini; qo’llaniladigan stavkalar va soliqqa tortiladigan bazani (avtomobilning qo’shilgan qiymat solig’isiz sotuv bahosini) aniqlashning to’g’riligini ham tekshirishi lozim.

Asosiy vositalarning hisobdan chiqarilishini tekshirishda qo’shilgan qiymat solig’i va foyda solig’i to’g’ri hisoblangani hamda to’langanligini aniqlash zarur. Asosiy vositalar sovg’a qilish shartnomasi bo’yicha berilganda, qo’shilgan qiymat solig’ini asosiy vositani beruvchi tomon to’laydi.

Asosiy vositalarni sotish va ularni sovg’a qilish shartnomasiga muvofiq berishga doir muomalalarni tekshirish chog’ida schyot-fakturalarning to’ldirilishi va ularning sotish daftarida ro’yxatga olinishiga e’tibor berish zarur.

Asosiy vositalar qoldiq qiymatidan past bahoda sotilgan hollarda QQS asosiy vositaning qoldiq qiymatiga nisbatan hisoblanishi va byudjetga to’lanishi lozim ekanligini auditor inobatga olishi lozim. QQS ni qo’shimcha hisoblash bu holda alohida hisob-kitob qilinadi va korxona ixtiyorida qoladigan foyda hisobidan amalga oshiriladi.

Asosiy vositalarni hisobdan chiqarishda QQS ni hisoblash uchun soliqqa tortiladigan bazani aniqlash xususiyatlari quyidagi jadvalda ko’rsatilgan.


Asosiy vositalarni hisobdan chiqarishda qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash uchun soliqqa tortiladigan bazani aniqlash xususiyatlari.

Hisobdan chiqarilish sababi.

Soliq hisoblash tartibi (asos bo’luvchi me’yoriy hujjat)

Asosiy vositalarni sotish va tekinga berish.

Asosiy vositalar sotilganda yoki tekinga berilganda soliqqa tortiladigin aylanma qo’shilgan qiymat solig’i qo’shilmagan, korxonada vujudga kelgan narxlar bilan aniqlanadi, lekin u asosiy vositalarning qoldiq qiymatidan past bo’lmasligi kerak.

Asosiy vositalarni tekinga beruvchi korxona soliq to’lovchi bo’lib hisoblanadi.



Qurib bitgazilib, foydalanishga topshirilgan ob’ektlar, turar joylar va alohida xonadonlar sotilganda.

Qurib bitgazilgan ob’ektlar bo’yicha soliqqa tortiladigan aylanma shartnomaviy narxlar asosida ishlarni bajarish jarayonida butlovchi qismlar va xizmatlarning narxlari o’zgarishini hisobga olgan holda aniqlanadigan, bajarilgan ishlar uchun taqdim etiladigan hisob hujjatlaridagi qiymati miqdorida belgilanadi.


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   41


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa