O`rta asrlarda sharq mamlakatlari davlati va



Download 54,5 Kb.
bet1/2
Sana09.06.2022
Hajmi54,5 Kb.
#646826
  1   2
Bog'liq
O`RTA ASRLARDA SHARQ MAMLAKATLARI DAVLATI VA

O`RTA ASRLARDA SHARQ MAMLAKATLARI DAVLATI VA

HUQUQI




Reja:
  1. O`rta asrlarda sharq mamlakatlari davlati va huquqining rivojlanish xususiyatlari


  2. O`rta asrlarda Sharq mamlakatlari (Hindiston, Xitoy, Arab xalifaligi, Yaponiya)ning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi

  3. Sharq mamlakatlari ijtimoiy-siyosiy rivojlanishi

Foydalanilgan adabiyotlar.

O`rta asrlarda Sharq jamiyatlarining tadrijiy rivojlanishi Yevropa feodal jamiyatlaridan farqli o`laroq alohida yo`llar bilan bordi. Sharqda ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy tuzumlarning an`anaviyligi ushbu rivojlanishning juda sekinlik bilan yuz berishiga sabab bo`ldi. Bu esa ma`lum darajada o`quv adabiyotlarida keng qo`llaniladigan feodalizm tushunchasining ushbu jamiyatlarga nisbatan ishlatilishini xuddi quldor-chilik tushunchasi singari shartli qilib qo`yadi. Sharqda quldorchilik ijtimoiy ishlab chiqarishda hech qachon muhim rol o`ynamaydi.


Lekin qulchilik munosabatlari o`rta asrlarda ham mavjud bo`lishda davom etgan. Ayni paytda Yevropa feodalizmining ba`zi ijtimoiy institut-lari qadimgi davrda ham, o`rta asrlarda ham Sharqqa yot (begona) bo`lmas edi. Masalan, qadimgi Xitoyning ilk Chjou davridagi udel tuzumiga asoslangan davlatining markazlashtirilmaganligi sharoitidagi ijtimoiy-siyosiy tuzumini esga olish kifoya.
Yangi davr istoriyagrafiyasida89 o`rta asrlar haqidagi tasavvurlar XVII-XVIII asrlardagi ma`rifat va inqilobiy o`zgarishlar natijasidagi «Yangi tarix» tushunchasi bilan bir qatorda shakllandi. Bunda G`arbiy Yevropaning yangi tarixi uning o`tmishiga, ya`ni qadimgi antik va o`rta asrlariga qarama-qarshi qo`yiladi. Yangi davr yuqoridagi antik va o`rta asrlar o`rniga kelgan tadrijiy tarixiy bosqich sifatida qabul qilinadi. Bu uch bosqichli sxema, antik qadimiylik quldorchilik bilan, feodalizm esa - o`rta asrlar bilan bog`lana boshlangach, tugallangan shakllarni olgan edi. Yangi davr istoriyagrafiyasida o`rta asrlar o`ziga xos maxsus ijtimoiy-siyosiy tuzum sifatida ko`riladi. Unga binoan, o`rta asrlar jamiyatining siyosiy tuzilishi markazlashmaganligi va vassalliklenga oid munosabatlar tizimi-ning mavjudligi bilan tavsiflanadi. Feodalizm tushunchasi markscha adabiyotlarda mustahkam ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya sifatida ifodalanib, ishlab chiqarishning maxsus usuli haqidagi ta`limot darajasiga ko`tariladi.
Jamiyat taraqqiyotiga nisbatan formatsion yondashuvlarda ishlab chiqarish munosabatlari asosiy omil sifatida ajratib ko`rsatiladi, har bir muayyan jamiyat tizim tarzida ko`riladi. Bunda ishlab chiqarish munosa-batlaridan boshqa barcha ijtimoiy aloqalar ular ustida turuvchi yasama ustqurma hisoblanadi. Bu tarixga monistik-materialistik qarashni belgi-laydi. Tarixga monistik-materialistik qarashning asosida tarixiy jarayon-larni formatsion davrlashtirish yotadi. Unga ko`ra, quldorchilik tuzumi o`rniga feodalizmning, feodal tuzum o`rniga kapitalizmning va nihoyat, «oxir-oqibatda butun insoniyatning porloq kelajagi» sifatida kommunizm-ning kelishi go`yoki birin-ketin keladigan qonuniy va muqarrar tarixiy jarayonlardir.
Lekin Karl Marksning o`zi ham ko`pgina jamiyatlarning tarixini bun-day sxemaga solib o`rganish mumkin emasligiga ma`lum darajada tushu-nib yetgandi va o`zining dastlabki asarlaridayoq «osiyocha ishlab chiqarish usuli»ning alohidaligi haqidagi ta`limotni yaratgan edi. «Osiyocha ishlab chiqarish usuli» haqidagi masala yuzasidan yaqin-yaqinlargacha ilmiy adabiyotlarda tortishuvlar mavjud edi. Biroq, sharq jamiyatlarida qadimgi davrda ham, o`rta asrlarda ham ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy tuzumning o`ziga xosligi, ularning juda sekinlik bilan rivojlanib borish xususiyati, ko`p ukladliligining turg`unligi, tarixiy an`analar, diniy mafku-ra va boshqalarning ijtimoiy taraqqiyotga jiddiy ta`sir ko`rsatishi so`zsiz tan olingandan so`ng bunday tortishuvlarga o`rin qolmadi.
Sharq jamiyatlarining kamdan-kam uchraydigan hodisa ekanligi ijtimoiy taraqqiyotning ko`p qirrali ekanligidan, faqat bazisdagi o`zgarish-largagina bog`liq ekanligidan dalolat beradi. Ma`lumki, Yevropa mamlakatlarida feodalizm tushunchasi o`rta asrlar iborasining sinonimi sifatida ishlatiladi. Lekin buni Sharq mamlakatlariga nisbatan qo`llanishi to`g`ri emas. Xuddi shuningdek, Yevropa mamlakatlarida ham, Sharq mamla-katlarida ham o`rta asrlar yoki feodalizm davrining quyi va yuqori xronologik chegaralarini belgilash juda qiyin. Shunday bo`lsa-da, sof metodik nuqtai nazardan insoniyat tarixining bunday uzoq davom etgan bosqichini ma`lum tizimga solib, chuqur va atroflicha o`rganish maqsadida davrlashtirish va buning uchun uning quyi va yuqori chegaralarini aniqlab olish taqozo qilinadi.
Sharq tarixiga oid o`quv adabiyotlarida o`rta asrlarning chegaralari (quyi chegarasi sifatida, odatda, V-VII asrlar ko`rsatiladi) qator tarixiy omillar majmui bilan bog`lab tushuntiriladi. Ularning orasida siyosiy tuzumdagi sifat o`zgarishlari, markazlashgan imperiyalarning tashkil etilishi, juda yirik sivilizatsiya markazlarining, jahon dinlarining tashkil topishi va chet mamlakatlarga kuchli ta`sir ko`rsata boshlashi bilan bog`liq omillar va boshqalar muhim ahamiyatga ega.
Xitoyda o`rta asrlarning quyi xronologik chegarasi ancha aniq ajratilgan bo`lib, u V-VII asrlarga to`g`ri keladi. Aynan shu vaqtda Xitoyda yer egaligining va dehqonlarni ekspluatatsiya qilishning an`anaviy shakllari bilan o`ziga xos «osiyocha» ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy tuzum o`rnatilgan, imperiya shaklidagi markazlashgan davlat mustahkam-langan, an`anaviy huquqning normativ asosi tashkil topgan. Xitoy konfutsiylik-buddizm markazi sifatida ilk Yaponiya jamiyati va davlatini o`z madaniy ta`sir doirasiga tortgan edi.
Hindistonda o`rta asrlarning quyi xronologik chegaralarini ajratib olish biroz qiyin. Agar bularni ham shartli ravishda V-VII asrlar deb olsak, u holda ularni, birinchidan, yerning taqsimlanishi, mehnat taqsimoti jarayonlarining chuqurlashuvi bilan birga sodir bo`lgan an`anaviy varna-kasta tizimining ma`lum darajada qayta qurilishi bilan, ikkinchidan, Hin-diston madaniyatining ko`p mintaqalarga, avvalo janubiy-sharqiy Osiyoga va boshqalarga keng ta`siri natijasida ulkan hind-budda sivilizatsiya zonalarining shakllanishi bilan bog`lash mumkin.
Yaponiyada o`rta asrlarning quyi chegarasi ijtimoiy tabaqalashuv-ning kuchayishi va davlatning tashkil topishi bilan bog`liq ravishda VI-VII asrlar deb belgilanadi. Yaqin Sharq mintaqasining ko`pgina mamlakatlari uchun esa o`sha VII asr jahon islom dinining o`rnatilishi, ko`pgina xalqlar uchun yangi hayot tarzining shakllanish bosqichi bo`lib qolgan edi. Bu vaqtga kelib qadimgi Yaqin Sharq davlatlari o`tmishda qoladi va «jango-var diniy jamoa», Arab xalifaligi davlatlari vujudga keladi. Bu davlatlar bo`lg`usi yirik arab-eron-turk islom davlatlari - imperiyalarining tashkil topishi uchun asos bo`ladi.
Sharq mamlakatlarida o`rta asrlarning yuqori xronologik chegarasini, ya`ni qachongacha davom etganligini aniqlash ham ma`lum ijtimoiy-iqti-sodiy va ijtimoiy-siyosiy shart-sharoitlar bilan bog`liq. Sharq davlatlari-ning ijtimoiy-iqtisodiy tuzumidagi sifat o`zgarishlari, kapitalistik munosa-batlarning rivojlanishi ularning hammasida bir vaqtda sodir bo`lmagan. Shu sababli Sharq uchun o`rta asrlar qachon tugaganligini umumiy tarzda aniqlash ancha murakkab masala bo`lib hisoblanadi. Lekin shunga qara-may, alohida Sharq davlatlari uchun o`rta asrlarning yuqori xronologik chegarasi belgilanadi. Masalan, Xitoy uchun XX asrning boshidagi inqilo-biy o`zgarishlar (1911-1913 yillardagi inqilob), Yaponiya uchun XIX asr o`rtasidagi Meydziisin inqilobi, mustamlaka ostidagi Sharq mamlakatlari, avvalo Hindiston uchun kolonial hukmronlikning o`rnatilishi, an`anaviy tuzulmalarning asta-sekin sindirilishi, bu mamlakatlarning jahon kapitalis-tik bozoriga tortilishi o`rta asrlarning yuqori xronologik chegarasi hisob-lanadi.
O`rta asrlarda Sharq mamlakatlari (Hindiston, Xitoy, Arab xalifaligi, Yaponiya)ning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi umumiy belgilarni ajratib olishda shuni ko`rsatish mumkinki, bu mamlakatlarning birontasi ham kechki feodalizm davrida kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi sohasida Yevropa mamlakatlari erishgan darajaga chiqmagan edi. Sharq mamlakatlari o`rta asrlarda asosiy Yevropa mamlakatlariga qaraganda sanoat, tovar-pul, bozor munosabatlari rivojlanishi jihatidan ancha orqada qolgan edi. O`rta asrlardagi Yevropa mamlakatlariga birmuncha o`xshash bo`lgan Yaponiyada esa (Hindiston va Xitoyga nisbatan ertaroq) XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmida manufaktura ishlab chiqarishi shaklidagi kapitalizm elementlari vujudga kelgandi. O`rta asrlarda Sharq jamiyat-larining juda sekinlik bilan rivojlanish xarakteri ulardagi mustahkam ko`p ukladlilikni, patriarxal-urug`chilik, urug` jamoachiligi, quldorchilik, yarim feodal va boshqa ukladlarning uzoq vaqt mavjud bo`lib qolishini belgilagan.
Sharq mamlakatlarining butun tarixiy rivojlanishiga yerga nisbatan davlat mulkchiligining keng tarqalishi katta ta`sir ko`rsatdi. Albatta, davlat mulki jamoachi-dehqonlarning xususiy yer egaligiga asoslangan jamoa mulkchiligi shakli bilan qo`shilib ketgan edi. Davlat mulki tor ma`noda faqat monarxning juda katta yer egaligini va davlat xazinasini o`z ichiga olgan. U keng ma`noda hokimiyatga aloqasi bo`lgan shaxslarga davlat fondidan in`om tarzida hadya qilib berilgan yerlarni ham o`z ichiga olgan.
Bunday yerlarni olgan kishilar ma`lum hududlarda soliqlar yig`ish va renta-solig`ini o`zlashtirish huquqiga ega edilar. Davlatdan mukofot tariqa-sida yer olgan mulkdorlar amalda xususiy mulk egalari bo`lib qolishlari mumkin edi. Ular o`z egalik huquqlarining kengaytirilishiga, bu huquq-larni meros bo`yicha o`tkaziladigan doimiy huquqqa aylantirilishiga eri-shib, haqiqiy xususiy mulkdorlar bo`lib qola olar edilar. Lekin o`rta asrlardagi Sharq jamiyatlarida davlat yerga nisbatan davlat mulkchiligini har tomonlama muhofaza qilgan, xususiy mulkchilikning rivojlanishiga imkon bermagan. Bu esa xuddi G`arbiy Yevropa mamlakatlaridagiga o`xshash xo`jalikning boy-to`ralarga xos tizimining tashkil etilishiga to`sqinlik qilgan.
O`rta asrlardagi hamma Sharq jamiyatlarida yer egaligi turli shakl-larining qo`shilib ketganligi, iqtisodda davlatning o`ziga xos nazorat qiluvchilik-tartibga soluvchilik rolining mavjudligi, avvalo, hukmron sinfning alohida tuzilishida o`z ifodasini topadi. Agar o`rta asrlardagi G`arbiy Yevropa mamlakatlarida vujudga kelgan xususiy yer egalari qaram dehqonlarni ekspluatatsiya qilishda o`z irodasini ob`yektiv ifoda etuvchi feodal davlatga tayangan bo`lsalar, Sharq mamlakatlarida esa davlatning o`zi hokimiyatga aloqador bo`lgan va asosan erkin dehqonlar-dan renta solig`i undirish hisobiga yashovchi chinovnik-byurokratlardan iborat hukmron doiralardan tuzilgan edi.
Bunda shuni hisobga olish kerakki, o`rta asrlardagi Sharq mamlakat-larining muayyan jamiyatlari ularda davlatning iqtisodga aralashuvi darajasiga qarab byurokratiya bilan hukmron sinfning monand kelishi, yirik xususiy yer egaligining rivojlanishi turli darajada bo`lganligi bilan tavsiflanadi. Jumladan, o`rta asrlardagi Xitoyda bunday monandlik ancha yuqori bo`lganligini ko`rish mumkin.
O`rta asrlardagi Sharq jamiyatlari uchun (Yevropa mamlakatlariga qiyoslaganda) bevosita ishlab chiqaruvchilar-dehqonlar qaramligining nisbatan kuchsizligi, dehqonlarning o`z yer uchastkalarini boshqarish bilan bog`liq huquqlari nisbatan ko`pligi xarakterlidir. Bu yerda boy-to`ralar xo`jaligi va barshchinaning mavjud emasligi shunga olib keldiki, dehqonlar alohida feodallar yeriga biriktirib qo`yilmagan edi. Bu mamlakatlarda dehqonlarning qaramlik holati ularning soliqlar to`lash majburiyati bilan belgilanardi. Soliqlar dehqonlardan davlat apparati, chinovniklar yordamida undirilardi. Dehqonlarning bunday qaramligi «oddiy kishilar»ning tabaqaviy to`la qadr-qimmatga ega emasligida o`z ifodasini topardi va huquq, din hamda jamoa tartiblari bilan mustahkamlanardi.
Sharqda o`rta asrlar shahari ham o`ziga xos o`ringa ega edi. Sharq mamlakatlarida ijtimoiy mehnat taqsimotining nisbatan quyi darajasi shunda o`z ifodasini topgan ediki, bu yerda shahar ijtimoiy taraqqiyotning tashkil etuvchi va yo`naltiruvchi kuchi bo`lib qolmadi. Shahar renta-solig`ining qayta taqsimlanishi hisobiga yashardi, chunki alohida ijtimoiy guruhlar qo`lida to`plangan ortiqcha mahsulot kapital bo`lib qolmadi, ishlab chiqarishga qo`shilmadi. Hunarmandchilik mahsulotlari bozorga emas, hukmron chinovnik-byurokratlarning, jumladan, harbiy doiralarning ehtiyojini qondirishga kelib tushardi. Savdo kapitali bunda savdogarlar va hunarmand-ishlab chiqaruvchilar o`rtasida o`ziga xos agent vazifasini bajarardi.
Sharqda qishloq jamoasi merosiy, yopiq kichik xo`jalik guruhi bo`lib, bozordan mustaqil edi. U shahar va qishloq o`rtasidagi ikki tomon-lama tovar ayrboshlashning rivojlanishiga, shu bilan birga shaharliklar, shahar tipidagi savdogarlar tabaqasining shakllanishiga to`sqinlik qilardi. Bu o`z navbatida Sharq shaharida mavjud bo`lgan tartiblarni ham belgilab bergan. Bu yerda hunarmand byurokratik davlat apparatining qattiq nazo-rati ostida bo`lgan, huquqiy, diniy ko`rsatmalar, tabaqaviy, kastaga oid cheklashlar bilan siqib qo`yilgan. O`rta asrlardagi Sharq shaharlarida maxsus shahar huquqi yo`q edi.
Shahar aholisining huquqiy holati qadimgi davr aholisining huquqiy holatidan farq qilmagan. Hindistonda, masalan, shaharning ma`muriy chegaralarini aniqlash qiyin edi. Bu yerda juda ko`p dehqonlar aholisi bo`lgan hunarmandchilik qishloqlari va shaharlarini uchratish mumkin edi. Xitoyda shahar oilasi xuddi qishloqdagi singari umumdavlat soliq reestriga kiritiladigan xonadon - xu hisoblanardi. Sharq shahari, Yevropanikidan farqli o`laroq, davlat shakllarining o`zgarishiga bevosita ta`sir qiluvchi sahnaga aylanmadi. U Yevropada bo`lganidek, markaziy hokimiyatning siyosiy tarqoqlikka qarshi kurashida mustahkam, kuchli tayanchi ham bo`lib qolmadi.
Sharq mamlakatlari ijtimoiy-siyosiy rivojlanishining o`ziga xos xususiyatlari bu yerda G`arbiy Yevropa feodal mamlakatlariga xos bo`lgan davlat shakllarining tashkil topmaganligi bilan belgilanadi. Sharqda o`z domenlari hududi doirasida suveren huquqlarga ega bo`lgan feodallar-senorlarning o`ziga xos ittifoqi tarzidagi senorlik monarxiyasi shakllan-madi. Davlat boshqaruvining bunday shakli sinflarning tashkil topish jarayoni nihoyasiga yetgan jamiyatda vujudga kelishi mumkin edi. Shuningdek, Sharq shaharining qandaydir biror mustaqilligi yo`q edi, binobarin o`z tabaqa maqsadlari va manfaatlari uchun kurashuvchi shahar-liklar tabaqasi shakllanmagan jamiyatda tabaqa-vakillik monarxiyasining ham tashkil topishi mumkin emas edi. O`rta asrlardagi Sharq davlatlarida boshqaruvning keng tarqalgan shakli merosiy monarxiya bo`lib qolgan edi. Ularda hukmdor hokimiyatini cheklashning institutsiyaviy shakllari qaror topmadi. Shu bilan birga bu davlat shakllari bir-biriga o`xshash ham bo`lmadi.
Bu davlatlarning markazlashish darajasi, davlat hokimiyatini amalga oshirishdagi harbiy-despotik vosita va usullarni qo`llash darajasi turlicha edi. Bundan tashqari, ular muayyan Sharq o`rta asrlar davlatlarining alohida rivojlanish bosqichlarida o`zgarib turardi. Ayrim tadqiqotchilar-ning fikricha, o`rta asrlarda Xitoy davlati «sharq despotiyasi» shaklida idora etilgan90. Buni u yerda tashkil etilgan imperator boshchiligidagi byurokratik apparatning juda kuchliligi, markazlashtirilganligi, shaxs usti-dan kuchli politsiya nazoratining o`rnatilganligi, davlatning iqtisodiy funksiyalarining kengligi va boshqalar ham tasdiqlaydi. Xitoyda despotizm qadimgi davrlardayoq qaror topgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy-huquqiy tartibotlardan o`sib chiqqan.
Sharq jamiyatlari ijtimoiy-siyosiy tuzumining yana bir muhim o`ziga xos xususiyatini u yoki bu jamiyatning hukmron diniy mafkurasi, jamiyat a`zolarining dinga va hokimiyatga nisbatan munosabati belgilaydi. Masa-lan, konfutsiylikni o`rta asrlardagi Xitoy davlati va huquqining hal qiluvchi elementi sifatida e`tirof etganda shuni ta`kidlash joizki, uni faqat shartli ravishda din deb atash mumkin. Bu ko`proq axloqiy-siyosiy ta`limot, falsafiy an`anadir. U xitoyliklarning hukmdor - «osmon o`g`li» shaxsida muqaddaslashtirilgan, ilohiylashtirilgan hokimiyat haqidagi qa-dimgi an`anaviy tasavvurlaridan kelib chiqqan edi. Xitoyliklar dinlarga nisbatan (Xitoyda konfutsiylik bilan bir qatorda boshqa dinlar: buddizm, daosizm va boshqalar ham tarqalgan edi) faqat ushbu hokimiyat ravnaqi yo`lida foydalanish mumkin bo`lgan ta`limot sifatida munosabatda bo`lganlar. Ta`limotga nisbatan bo`lgani singari dinga ham manfaatparast-lik munosabatida bo`lish, ya`ni uyg`unlikka erishish yo`lida dindan tar-biyaning majburlov usullarisiz xalqni o`zgartirishga da`vat qilingan yor-damchi vosita sifatida foydalanish o`rta asrlar Xitoyida cherkov muas-sasalarining davlatga bo`ysunganligi mavqeini belgilardi.
Konfutsiylik o`zining aql-idrokka asoslangan axloqi bilan, legizmga qarshi kurashning barcha murakkabliklariga qaramay, boshqa dinlar orasi-da alohida o`rin egallashga erishdi. Shuningdek, bu ta`limot bunday dara-jaga o`zining amaliy qadriyati kuchi bilan ham ko`tarilgan edi. Konfut-siylik ta`limotining taniqli vakillaridan biri VI asrda yashab o`tgan Vey Chjenning tasdiqlashicha, bu ta`limot «davlat va fuqarolar o`rtasidagi munosabatni to`g`rilash»ga, «oddiy xalqning ko`z va quloqlarini ochish» ga da`vat qildi.
Diniy xilma-xillik, dinga oddiy ta`limot sifatida qarash, davlat hoki-miyati va izchil diniy tizim o`rtasida to`g`ridan-to`g`ri aloqaning yo`qligi o`rta asrlardagi Xitoy jamiyati va davlatining o`ziga xos boshqa xususiyat-larini ham belgilab berdi. Bu yerda, masalan, mazhab kabi institut yo`q edi. Bu esa o`z navbatida inkvizitsiyaga oid sudlarning mavjud bo`lishiga yo`l qo`ymadi. Xitoyda G`arbdagi singari ruhoniylarning shakllangan tabaqasi va zo`ravonlik yo`q edi, ruhoniylar davlat apparatida yagona o`qimishli shaxslar tabaqasidan emasdilar. Xitoyda Tan imperiyasi davrida (VII asrda) davlatning diniy tashkilotlar ustidan siyosiy, ma`muriy, huquqiy, mafkuraviy jihatdan to`la, cheklanmagan hukmronligi batamom mustahkamlanadi. Natijada bironta ham diniy institut hatto nomigagina bo`lsa ham, o`zini o`zi mustaqil idora etish huquqiga ega bo`lmay qoladi.
Arab xalifaligi davlatining va boshqa musulmon dunyosi davlatlari-ning o`ziga xosligi bevosita ularning universal din - islom bilan bog`liq-ligida edi. Islom ta`limotiga binoan, diniy va dunyoviy hokimiyat bo`lin-mas hisoblanib, bu Qur`onda ham o`z ifodasini topgan. Bu hokimiyat Allohning cheksiz qudrati, kuchi va bo`linmasligi haqidagi ilohiylash-tirilgan (teokratik) g`oyalar bilan chambarchas bog`liq bo`lgan: «Allohdan boshqa xudo yo`q va Muhammad - uning payg`ambari». Islom musul-monlar dunyosidagi ijtimoiy tuzumning xarakterini ham, davlat muas-sasalarini ham, huquqiy institutlarni ham, axloqni ham, bir so`z bilan aytganda, musulmonlarning butun ma`naviy sohasini belgilaydi. Musul-mon jamiyatining diniy-huquqiy asoslariga alohida (maxsus) ijtimoiy tuzum mos keladi. Bu ijtimoiy tuzum hukmron sinfning ma`lum darajada qiyofasini o`zgartirganligi, unvon va imtiyozlarning meros qilib o`tkazish tizimining yo`qligi, saylov tizimining mavjud emasligi va hokazolar bilan tavsiflanadi. Musulmon jamiyatida rasman hamma teng huquqlidir, ammo ayni paytda teokratik davlat, uning boshlig`i - xalifa, sulton oldida barcha teng darajada huquqsiz hisoblanadi.
Musulmon dunyosida ruhoniylar dunyoviy hokimiyatga da`vo qilishlari, shuningdek, o`rta asrlardagi Yevropa davlatlarida bo`lganidek, diniy va dunyoviy hokimiyat o`rtasida nizo ham kelib chiqishi mumkin emas edi. Islom xudoga ishonmaslikni - dahriylikni istisno qiladi, unga to`g`ridan-to`g`ri ham, bilvosita ham qarshi chiqish mumkin emas. Islomga nisbatan ishonchsizlik bildirgan yoki har qanday ko`rinishda qar-shilik ko`rsatgan shaxslar musulmonlar jamoasidan o`chirilgan. Islomning universalligi, musulmon mafkurasining asosiy g`oyasi hamda diniy va dunyoviy hokimiyatning qo`shilib ketganligi haqidagi siyosiy nazariya islom jamiyatida davlatning alohida o`rnini, uning jamiyat ustidan shak-shubhasiz mutlaq hukmronligini, teokratik-avtoritar shakl olishini belgilagan.
Hindiston ham, Yaponiya ham o`rta asrlarda hech qachon Xitoy va Arab xalifaligi davlatlariga xos cheksiz qudratga ega bo`lmagan. Masalan, Hindiston jamoasi va kasta tizimining juda mustahkam barqarorligi keng dehqonlar ommasi ustidan, o`z-o`zidan rivojlanuvchi qishloq jamoalari ustidan markaziy byurokratik davlat apparatining nisbatan kuchsiz nazorati o`rnatilishiga sabab bo`lgan. Bu yerda davlat chinovnigi emas, balki o`z shogirdlarini dxarmaga, kastaga oid norma va marosimlarga og`ishmay amal qilish ruhida tarbiyalash funksiyalarini bajaruvchi olim - braxman alohida ijtimoiy ahamiyatga ega edi.
O`rta asrlarda Hindiston va Yaponiyada davlat shakllarining bir ko`rinishdan boshqa ko`rinishga o`tishiga boshqa omillar ham katta ta`sir o`tkazdi. Xususan, Hindistonning XIII asrda chet el musulmonlari tomonidan bosib olinishi va Yaponiyada XII asrda imperator hoki-miyatining «buyuk lashkarboshi» - syogun tomonidan tortib olinishi bu yerlarda davlat shakllarining bir ko`rinishdan boshqa ko`rinishga o`tishiga ta`sir etgan omillar bo`lib hisoblanadi. Yaponiyadagi syogunat mutlaq monarxiyaga xos bo`lgan qator belgilarni o`zida mujassam etgan. Syogu-natga xos bo`lgan belgilar majmuiga qarab, bu davrda feodallar yuqori qismining harbiy diktaturasi o`rnatilgan Yaponiyada nisbatan markaz-lashgan davlatning o`ziga xos avtokratik shakli vujudga kelganligini ko`rishimiz mumkin.
Yuqoridagilar bilan birga, barcha Sharq mamlakatlarining davlat apparatida quyidagi umumiy belgilar: davlat organlarining qo`pol va beso`naqayligi, bir-birining ishini takrorlashi va shu kabi holatlar mavjud bo`lganligini ajratib ko`rsatish mumkin. Boshqarish, soliq yig`ish, sud funksiyalari davlat apparatining alohida bo`g`inlari o`rtasida uncha aniq taqsimlanmagan edi. Qurolli kuchlar tashkil etilishi prinsiplarining o`zi ham aniq emas edi.
Sharq mamlakatlarida boshqaruvning tashkil etilishida yana shunday umumiy jihatni kuzatish mumkinki, bu yerda hukmron tabaqalarning ko`pchilik qismiga boshqaruv tuzulmasining norasmiy bo`g`inlari berib qo`yilgan edi. Hatto Xitoyda davlat apparatining rasmiy bo`g`inlarini tashkil qilish sohasidagi ishlar uyezddan nariga o`tmagan. Mahalliy boshqaruvdagi norasmiy organlarda rasmiy mansab va darajalarga ega bo`lmagan «o`qimishli» tabaqa vakillari - shenshiga juda katta rol tegishli bo`lsa ham, lekin ular ancha past saviyada faoliyat yuritishgan. Hindis-tonda ham qishloqning o`zini o`zi boshqarish organlari, oqsoqollar bosh-chiligidagi jamoa va kasta panchayatlari hokimiyatning rasmiy tizimiga qo`shilmagan edi.

Download 54,5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish