Mamlakatshunoslik



Download 1,97 Mb.
bet3/6
Sana29.05.2022
Hajmi1,97 Mb.
#619235
1   2   3   4   5   6
Bog'liq
Arab tilida sifat tub sifat, yasama sifat, sifatning qiyosiy va orttirma darajalari

١. فَعِيلٌ

كَرِيمٌ

saxiy; saxovatli

قَرِيبٌ

yaqin

٢. فَاعِلٌ

بَارِدٌ

sovuq

حَامِضٌ

nordon

٣. فَعْلٌ

صَعْبٌ

qiyin

سَهْلٌ

oson

٤. فُعْلٌ

صُلْبٌ

qattiq

حُلْوٌ

shirin

٥. فَعَلٌ

حَسَنٌ

chiroyli; yaxshi

جَلَلٌ

buyuk; ulkan

٦. فَعِلٌ

فَرِحٌ

xursand

تَعِبٌ

charchagan

٧. فَعْيِلٌ

طَيِّبٌ

yaxshi

جَيِّدٌ

yaxshi

٨. فَعُولٌ

غَيُورٌ

ғayratli; rashkli

جَسُورٌ

jasur

٩. فَعْلاَنُ فَعْلَى(muan.)

كَسْلاَنُ
كَسْلَى

dangasa




جَوْعَانُ
جَوْعَى

ochqolgan

١٠. أفْعَلُ
فَعْلاَءُ(muan.)

أزْرَقُ
زَرْقَاءُ

kik;
zangori

أَطْرَشُ


طَرْشَاءُ

garang

أفْعَلُ muan. (فَعْلاَءُvaznidagi sifatlar rang, tus, xossa va jismoniy xolatni bildiruvchi sifatlardir.


Ushbu vaznlarda xosil qilingan sifatlar kuchaytirilgan ma’noni ifodalaydi:


Juda xo’mraygan; qattiq qo’l

عَبَّاسٌ

فَعَّالٌ

Kuchli olim

عَلاَّمَةٌ

فَعَّالَةٌ

Doim rost so’zlovchi

صِدِّيقٌ

فِعِّيلٌ

Predmetning belgisini bildiruvchi bu so`z turkumi arab tilida asosan uch undosh o`zakli so`zlardan iboratdir. Sifatlar ham otlar kabi muzakkar va muannas jinslarga, birlik, ikkilik, ko`plik sonlarga ega.


Sifatdagi birlik, ikkilik sonlarning hosil bo`lish usuli otlardan farq qilmaydi. Sifatning ko`plik shakli odatda u odamlarning belgisini bildirib kelganida ishlatiladi. Arab tilida sifatlarning 20 dan ortiq vazni mnjud1.

Masalan:
روشن – ro’ushan- yorug’,
بلند – bo’land - baland,
خوب – xub- yaxshi.
Substantivatsiya. Sifatning substantivatsiyasi (otga aylanishi) ko'p uchraydigan hodisa. Masalan, kabi kishi ismlari tub ,sifatlarning kabi atoqli otlar esa orttirma daraja sifatning otga aylanishi natijasida hosil bo'lgan. Substantivatsiya hodisasi fe‘ldan yasaladigan masdar va otlarda ham ro'y beradi.
) أفْعَلُmuan. (فَعْلاَءُvaznidagi sifatlar rang, tus, xossa va jismoniy xolatni bildiruvchi sifatlardir.

Arab tilida sifatlar asiiy va nisbiy sifatga bo’linadilar. Asliy sifatlar. Rang, tus, xossa xamda jismoniy kamchilik va yutuqlari bildiruvchi sifat shakllari. Sifatning fе'llardan maxsus qoliplar asosida yasalishi. Sifatlarda jins, xolat, va son katеgoriyalari. Nisbiy sifat, uni yasash usullari va ma'nolari. Sifat darajalari. qiyosiy daraja, ortirma darajali sifatlar. qiyosiy darajali sifatlarining Muzakkr, muannas shakllari. Sifatning ot va otlashgan ismlar bilan to‟liq moslashuvi (jinsda, xolatda, kеlishiklarda va sonda).


SIFAT DARAJALARI
Daraja ko‘rsatish faqat sifatlarga xos bo‘lib, bu sifatlami boshqa so‘z turkumlaridan ajratuvchi asosiy belgilardan biridir.
Predmet belgilarining ortiq-kamligini jihatdan farqlanishi sifat darajalari deyiladi. Arab tilida belgini bildiruvchi sifatlar uch xil darajaga ega:
- oddiy daraja,
- qiyosiy daraja,
- orttirma daraja.
Ma’lum bir belgini bildiruvchi sifatlar oddiy darajadagi sifatlar deyiladi.
Masalan:
روشن – ro’ushan- yorug’,
بلند – bo’land - baland,
خوب – xub- yaxshi.
Oddiy darajaga تر – tar qo‘shimchasini qo‘shish bilan qiyosiy daraja yasaladi.
روشن – ro‘ushan,
روشنتر – ro‘ushantar – yorug‘roq,
بلند – bo‘land,
بلند تر – bo‘landtar – balandroq.
Ba’zi so‘zlardan qiyosiy daraja yasalganda so‘lar almashishi mumkin.
خوب – xub,
بهتر behtar,
بسیار – besyor,
بیش – bish,
بیشتر – bashtar.
Odatda ikki predmertni qiyoslash analitik yol bilan bo‘ladi. Bunda qiyoslanuychi predmet از – az predlogini qabul qilib, undan so‘ng kelgan sifat تر – tar qo‘shimchasi bilan keladi.
امروز هوا از دیروز گرمتر است emruz havo az diruz garmtar ast – bugun havo kechgidan issiqroqdir, از من زودتر az man zudtar – mendan tezroq, پیش از همه pish az hame – hammadan oldin, خیلی قشنگ xeyli qashang – ancha chiroyliroq, پنج سال بزرگتر panj sol bo‘zo’rgtar – besh yosh kattaroq.
Orttirma daraja oddiy darajadagi sifatlarning oxiriga ترین – tarin qo‘shimchasini qo‘shish bilan yasaladi. روشن ruo’shan – yorug‘, روشنترین ruo’shantarin – juda yorug‘ , بلند – bo‘land, بلند ترین bo‘landtarin – juda baland.
Arab tilida orttima darajadagi sifat bilan ifodalangan aniqlovchi aniqlanmishdan oldin kelib, u bilan bitishuv orqali birikadi. دانشجوی خوب doneshjuye xub – yaxshi talaba, دانشجوی بهتر doneshjuye behtar– yaxshiroq talaba, بهترین دانشجو behtarin doneshju – eng yaxshi talaba.
Bunda aniqlanmish ko‘plik qo‘shimchasini olib, aniqlovchi bilan aniqlanmish izofali yoki izofasiz bog‘lanishi mumkin. Orttirma darajadagi sifat izofali kelsa, bir jinsdagi narsalardan birini ajratib ko‘rsatadi. Izofasiz kelsa, bir jinsdagi narsalarning eng yuqori sifatini bildiradi. بهترین شهرها behtarine shahrho – shaharlarning eng chiroylisi, بهترین شهرها behtarin shaharho– eng chiroyli shaharlar.
So‘zlashuvda ba’zi fe’llarni takrorlash bilan orttirma daraja yasaladi. پرپر po‘r–e po‘r – og’zi-burnigacha to‘la, گرم گرم garm-e garm – juda issiq, شیرین شیرین shirin-e shirin – juda shirin,سفید سفید بود sefid-e sefid bud – qordek oq edi, خیس خیس شد xis-e xis sho’d – shalloba bo‘ldi.
Qarama-qarshi ma’noga ega bolgan sifatlar
خوبxub - yaxshi,بدbad – yomon
بزرگ bo‘zo 'rg - katta,کوچک kuchek – kichkina
سفید sefid - oq, سیاهsiyoh - qora
نو no'w-yangi, کهنهko‘hne – eski
شیرین shirin - shirin,تلخ talx - achchiq
زیباzibo - chiroyli,زشت zesht ~ xunuk
ارزان arzon - arzon,گران geron – qimmat
روشن ro‘ushan - yorug',تاریکtorik - qorong‘e
سالم solem – sog’lom, مریضmariz - bimor, kasal
آسان oson - oson, مشکلmo‘shkel - qiyin
Qiyosiy daraja uch undoshli fe’lni أفْعَلُ (afalu) formasiga tushirish va مِنْ (min) predlogini orttirish orqali hosil qilinadi. Bunda qaysi bir predmet yoki shahs, qaysi bir predmet yoki shahsning belgisi qiyoslanayotgan bo’lsa o’sha so’z من (min) prelogidan keyin keladi, sifat darajasi esa sonda va jinsda o’zgarmaydi.
Masalan:
الكتابُ أكْبَرُ من المجلةِ - Kitob jurnaldan kattaroq

أختي أصْغَرُ مني - Singlim mendan kichikroq


Misollardan ko’rinib turibdiki sifatning qiyosiy darajasi o’zbek tiliga «roq» qo’shimchasi bilan tarjima qilinadi.
Agar من (min) predlogidan keyin bevosita fe’l kelsa, prelogdan keyin (ma) yuklamasi orttiriladi;
Masalan:
الطقس اليوم أحرُّ مِمَّا كان أمسِ - Ob-havo bugun kechagidan issiqroq.
Shuni ham aytib o’tish kerakka, agar bir predmet, shu predmetning o’ziga, ma’lum bir vaqt o’tgandan keyin qiyoslanadigan bo’lsa predmetni 2 marta takrorlamaslik uchun o’ziga tegishli olmoshni qo’ishi mumkin.

  1. Orttirma daraja.

Orttirma daraja o’z navbatida 2 ga bo’linadi:
a)mutloq orttirma daraja;
b) qiyosiy orttirma daraja;
Mutloq orttirma daraja.
Mutloq orttirma daraja vaqiyosiy orttirma daraja ham أفْعَلُ (af’alu) vaznida bo’lib, mutloq orttirma daraja moslashgan aniqlovchilarday bo’lib keladi., shuning uchun ham u sifatlanmish bilan to’la moslashadi (holatda, kelishikda, jinsda va hokazoda) va o’zbek tilida «…eng…,» deb tarjima qilinadi.
Ko’plik Ikkilik Birlik Jins.
أفاعِلُ أفْعَلانِ أفْعَلُ M.z.
فَعْلَياتُ فَعْلَيانِ فَعْلَى M.n.
Masalan:
العامل الأحسن - Eng yahshi ishchi
الغرفة الكبرى - Eng katta hona
الطلاب الأشاهرُ - Eng mashhur studentlar
الطالبات الحسنيات - Eng go’zal talabalar
Јiyosiy orttirma daraja.
Јiyosiy orttirma daraja أفْعَلُ (af’alu) o’zidan keyin kelayotgan ismni qaratqich kelishigida va aniq holatda bo’lishini talab qiladi, bu vazndagi sifat jinsda o’zgarmaydi.
Masalan:
من أحسنِ الطالباتِ - Eng yahshi student qizlardan
من أحسنِ الطلابِ - Eng yahshi studentlardan
أفْعَلُ (af’alu) qolipidan keyin ism birlikda noaniq holatda va qaratqich kelishigida kelsa, «eng…lardan biri» deb tarjima qilinadi.
Masalan:
أحسن طالبةٍ - Eng yahshi student qizlardan biri
أحسنُ طالبٍ - Eng yahshi studentlardan biri.
القاهرةُ أجملُ مدينةٍ - Јohira eng chiroyli shaharlardan biri.
Bulardan tashqari yana, أفْعَلُ - فَعْلاءُ (af’alu-fa’lau) shaklidagi sifatlardan, belgini bildiruvchi sifatdoshlardan va nisbiy sifatlardan qiyosiy va orttirma daraja sintaktik yo’l bilan ya’ni أكْثَرُ ، أشَدُّ ، أقَلُّ kabi so’zlar va undan keyin solishtiriladigan belgi shu o’zakdan hosil bo’lgan tushum kelishigidagi noaniq holatda turgan masdar yordamida hosil qilinadi.
Masalan:
هذه الوردةُ أشدُّ حُمْرَةً من تلك - Bu atirgul narigisidan qizilroq.
أخي أقَلُّ اجتهادا من صديقه - Ukam o’rtoqidan ko’ra kamroq tirishqoqdir.
خَيْرٌ (hayrun) yahshi, شَرٌّ (sharrun) yomon kabi sifatlardan أفعلُ (af*alu) vaznida emas, shu sifatlarning o’zidan hosil bo’ladi.
Masalan:
الصلاةُ خيرٌ من النوم - Nomoz uyqudan yahshiroqdir.
شَرُّ البلادِ مكانٌ لا صديقَ بِهِ - Yurtlarning eng yomoni do’sti bo’lmagan yurtdir.

Download 1,97 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish