Differensial tenglamalar. Differensial tenglamalar haqida asosiy tushunchalar Tayanch so’z va iboralar



Download 273 Kb.
bet1/5
Sana31.12.2021
Hajmi273 Kb.
#240163
  1   2   3   4   5
Bog'liq
Ma`ruza
Инглиз тилида эссе. Ҳудудларни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришни мувофиқлаштириш бошқармаси, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, birlashgan millatlar tashkiloti, 6-sinf, Tarix, 37-44-mavzular (MAXSUS, DTM STANDARTI), 6-sinf, Tarix, 37-44-mavzular (MAXSUS, DTM STANDARTI), Ma`ruza

Differensial tenglamalar. Differensial tenglamalar haqida asosiy tushunchalar

Tayanch so’z va iboralar: differensial tenglama, differensial tenglama tartibi, differensial tenglama yechimi, umumiy va xususiy yechimlar, Koshi masalasi, maxsus nuqta, maxsus yechim, o‘zgaruvchilari ajralgan yoki ajraladigan differensial tenglama, bir jinsli differensial tenglama.
Reja

  1. Differensial tenglamalar haqida asosiy tushunchalar

  2. Oddiy differensial tenglamalar.
  3. O‘zgaruvchilari ajraladigan differensial tenglamalar.

  4. Bir jinsli differensial tenglamalar.

Matematika va uning tadbiqlarining muhim masalalari ni emas, balki uning biror noma‘lum funksiyasini topish masalasi qo‘yilgan va tarkibida shu bilan birga uning hosilalarini o‘z ichiga olgan murakkab tenglamalarni yechishga keltiriladi.

Masalan,

1-ta’rif. Erkli o‘zgaruvchi ni, noma‘lum funksiyani va uning tartibli hosilasiga qadar hosilalarini bog‘lovchi tenglamaga tartibli oddiy differensial tenglama deyiladi.

Yuqorida yozilgan tenglamalar, mos ravishda, birinchi, ikkinchi va uchinchi tartibli differensial tenglamalardir. tartibli differensial tenglamaning umumiy ko‘rinish:



2-ta’rif. (1) tenglamani ayniyatga aylantiruvchi va kamida marta differensiallanuvchi har qanday funksiyaga (1) differensial tenglama yechimi deyiladi.

Masalan, funksiya differensial tenglama yechimi bo‘lib, u tenglamaning cheksiz ko‘p yechimlaridan biridir. Har qanday funksiya ham, bu yerda, ixtiyoriy o‘zgarmas son, tenglamani qanoatlantiradi. Ushbu differensial tenglama yechilganda, uning yechimi ko‘rinishdan o‘zgacha bo‘lishi mumkin emas. Shu ma‘noda, funksiya uning umumiy yechimi deyiladi. Umumiy yechimda ixtiyoriy o‘zgarmas qatnashgani uchun, tenglama yechimlari to‘plami yagona ixtiyoriy o‘zgarmasga bog‘liq deyiladi.

O‘zgarmas ga turli son qiymatlar berilganda, uning konkret yoki xususiy yechimlari kelib chiqadi.



differensial tenglama yechimlarini bevosita qurish mumkin:

Bu yerda, va ixtiyoriy o‘zgarmaslar bo‘lib, ularning har qanday qiymatlarida funksiya differensial tenglamani qanoatlantiradi va shu sababli umumiy yechim bo‘lib hisoblanadi. differensial tenglama umumiy yechimi uch ixtiyoriy o‘zgarmasga bog‘liq va har birining konkret qiymatlarida xususiy yechim hosil bo‘ladi.

Yuqoridagi misollardan differensial tenglama umumiy yechimida o‘zgarmaslar soni tenglamaning tartibiga teng ekanligini va uning xususiy yechimlari umumiy yechim o‘zgarmaslarining konkret qiymatlarida kelib chiqishini xulosa qilish mumkin.

Differensial tenglama yechimlarini qurish jarayoniga differensial tenglamani integrallash deb yuritiladi. Differensial tenglamani integrallab, masalaning qo‘yilishiga qarab, uning yoki umumiy yechimi yoki xususiy yechimi topiladi.

Birinchi tartibli differensial tenglama umumiy



(2)

yoki hosilaga nisbatan yechilgan



ko‘rinishda yozilishi mumkin. Ushbu tenglama ham, odatda, cheksiz ko‘p yechimga ega bo‘lib, ulardan biror – bir xususiy yechimni ajratib olish qo‘shimcha shartni talab etadi. Ko‘p hollarda ushbu shart Koshi masalasi shaklida qo‘yiladi.

Koshi masalasi

(4)

differensial tenglamaning



(5)

boshlang‘ich shartni qanoatlantiruvchi yechimini topishdan iborat.

(4), (5) masala yechimining mavjudlik va yagonalik sharti quyidagi teoremadan aniqlanadi.

1-teorema. Agar funksiya nuqtaning biror atrofida aniqlangan, uzluksiz va uzluksiz xususiy hosilaga ega bo‘lsa, u holda nuqtaning shunday atrofi mavjudki, bu atrofda differensial tenglama uchun boshlang‘ich shartli Koshi masalasi yechimi mavjud va yagonadir.

Differensial tenglamaning umumiy va xususiy yechimlari tushunchalariga aniqlik kiritamiz.

Agar boshlang‘ich nuqtaning berilishi (2) tenglama yechimining yagonaligini aniqlasa, u holda ushbu yagona yechim xususiy yechim deyiladi.

Differensial tenglamaning barcha xususiy yechimlari to‘plamiga uning umumiy yechimi deyiladi.

Odatda, umumiy yechim oshkor yoki oshkormas ko‘rinishda yoziladi. o‘zgarmas boshlang‘ich shart asosida tenglamadan topiladi.

3-ta’rif. Tenglamaning umumiy integrali (yoki yechimi) deb, o‘zgarmasning turli qiymatlarida barcha xususiy yechimlari aniqlanadigan munosabatga aytiladi.

Masalan, yechimning mavjudlik va yagonalik shartlari (1-teoremadagi) yuqorida ko‘rilgan tenglama uchun tekislikning har bir nuqtasida bajariladi. Tenglama umumiy yechimi formuladan iborat bo‘lib, har qanday boshlang‘ich shart mos o‘zgarmas tanlanganda qanoatlantiriladi. o‘zgarmas tenglamadan topiladi:

Differensial tenglamani shartlarsiz yechish uning umumiy yechimini (yoki umumiy integralini) topishni anglatadi.

(2) differensial tenglama yechimi mavjudligi va yagonaligini ta‘minlaydigan muhim shartlardan biri xususiy hosilaning uzluksizligidir. Ba‘zi bir nuqtalarda ushbu shart bajarilmasligi va ular orqali birorta ham integral chiziq o‘tmasligi yoki, aksincha, bir nechta integral chiziqlar o‘tishi mumkin. Bunday nuqtalar differensial tenglamaning maxsus nuqtalari deyiladi.

Differensial tenglamaning integral chizig‘i faqat uning maxsus nuqtalaridan iborat bo‘lishi mumkin. Ushbu egri chiziqlar tenglamaning maxsus yechimlari deb yuritiladi.


Download 273 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
Ўзбекистон республикаси
pedagogika instituti
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
tashkil etish
O'zbekiston respublikasi
махсус таълим
toshkent davlat
vazirligi muhammad
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
saqlash vazirligi
vazirligi toshkent
bilan ishlash
Toshkent davlat
fanidan tayyorlagan
uzbekistan coronavirus
sog'liqni saqlash
respublikasi sog'liqni
vazirligi koronavirus
koronavirus covid
coronavirus covid
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
vaccination certificate
covid vaccination
sertifikat ministry
Ishdan maqsad
o’rta ta’lim
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
moliya instituti
ishlab chiqarish
fanining predmeti