Mavzu: Mustaqillik yillarida ilm-fanning rivojlanishi



Download 474.58 Kb.
Pdf ko'rish
Sana08.09.2021
Hajmi474.58 Kb.


O’zbekiston Respyblikasi Oliy vaO’rta Ta’lim Vazirligi Namangan 

Davlat Universiteti 

 

 

 



 

 

MUSTAQIL 

ISHI 

Mavzu: 

Mustaqillik yillarida ilm-fanning rivojlanishi

 

 

 

 

 

 

Bajardi

M.Mo’minxonov 

Tekshirdi:  Sh.Mamadaliyev 

 

Namangan 2020 




Mavzu: : Mustaqillik yillarida ilm-fanning rivojlanishi 

Reja: 

 1.Mustaqillikning dastlabki yillarida ilm- fan rivoji yo’lida qilingan 

islohotlar. 

2.O’zbekistonning xalqaro tashkilotlarga a’zo bo’lishi haqida. 

3.O’zbuyuk allomalari haqida 

4.Xulosa. 

 

O„rta  Osiyo,  xususan,  O„zbekiston  hududida  qadimdan  boshlab 



ilm-fanning  hamma  sohasi,  ayniqsa,  astronomiya,  matematika, 

tibbiyot,  kimyo,  me‟morchilik,  ma‟danshunoslik,  falsafa,  musiqa, 

tilshunoslik,  adabiyotshunoslik  rivojlangan.  Hozirgi  kunda 

O„zbekiston  olimlari  ota-bobolari  yaratib  ketgan  ilmiy  merosni 

chuqurroq o„rganib yanada boyitmoqdalar. Ular o„z milliy asarlari 

va  kashfiyotlari  bilan  jahon  ilm-fani  va  madaniyatiga  munosib 

hissa 

qo„shmoqdalar. 



Respublikamizda 

O„zbekiston 

Respublikasi  Fanlar  Akademiyasi,  Davlat  va  jamiyat  qurilishi 

Akademiyasi, 

Bank-moliya 

Akademiyasi

Nukus 


va 

Samarqandda  O„zbekiston  Respublikasi  FAning  bo„limlari 

ochilgan. Ilmiy 

tadqiqot ishlari xalq xo„jaligining turli tarmoqlarida 

faoliyat  ko„rsatadigan  ilmiy  tadqiqot  institutlari,  ilmiy  ishlab 

chiqarish 

birlashmalari, 

ilmiy 


markazlari, 

shuningdek, 

universitetlar  va  boshqa  oliy  o„quv  yurtlarida  ham  olib  boriladi. 

Ilmiy kadrlar F

anlar Akademiyasi tizimida ham, oliy o„quv yurtlari, 

xalq ta‟lim tizimida ham tayyorlanadi. Faqat Oliy va o„rta maxsus 

ta‟lim  tizimidagi  o„quv  yurtlarida  600  dan  ortiq  fan  doktorlari  va 

deyarli  6  mingga  yaqin  fan  nomzodlari  o„qituvchilik  va  ilmiy 

faoliyat 

bilan shug„ullanadilar. 

O„zbekiston  mustaqillikka  erishgandan  so„ng  mamlakatda  ilm-

fanga alohida e‟tibor berildi. Xalq xo„jaligi va madaniy hayotning 

tobora  ortib  borayotgan  talablaridan  orqada  qolayotgan  ilmiy 

tadqiqot  institutlari  tugatildi.  Turmush  taqozo  etgan  yangi 

institutlar ochildi. Respublika Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 3-



aprelidagi  qarori  bilan  O„zbekiston  Respublikasi  FAning  yangi 

Nizomi tasdiqlandi. 

O„zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  1992-yil  8-aprelidagi 

farmoni  hamda  uni  amalga  oshiri

sh  yuzasidan  O„zbekiston 

Respublikasi  Vazirlar  Mahkamasining  “Fanlar  rivojlanishini 

davlat  tomonidan  qo„llab-quvvatlash  tadbirlari  va  innovatsiya 

faoliyati  haqida”gi  qarori  mamlakatda  fanni  rivojlantirishda  katta 

ahamiyatga 

ega 


bo„ldi. 

Respublika 

olimlarini 

xorijiy 


mamlakatlarga  malaka  oshirishga  yuborishga  alohida  e‟tibor 

berildi. Ilmiy  yechimlarni ichki va tashqi bozorda targ„ib etish va 

tarqatish  maqsadida  Respublika  ilmiy  ishlanmalari  innovatsiya  - 

tijorat markazi tashkil etildi. 

O„zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  farmoniga  binoan 

Respublika  Vazirlar  Mahkamasi  huzurida  Oliy  Attestatsiya 

komissiyasi  tashkil  etilishi  munosabati  bilan  FAning  mavqeyi 

ortdi. 


O„zbek  olimlarining  fan-texnika  sohasidagi  yutuqlari  nafaqat 

O„zbekiston  balki  jahon  hamjamiyatida  ham  tan  olina  boshlandi 

va  ko„pchilik  olimlarimiz  davlatimiz  mukofotlariga  sazovor 

bo„ldilar  va  xorijiy  davlatlar  akademiyalariga  ham  haqiqiy  ham 

faxriy a‟zolikka saylandilar. O„zbekiston Respublikasining Fanlar 

Akademiyasi  al-Xorazmiy  nomidagi,  Zahiriddin  Muhammad 

Bobur  nomidagi  oltin  medallarni  ta‟sis  etdi.  1993-yilda 

O„zbekiston  Respublikasi  FAning  akademigi  H.F.  Fozilov  tabiiy 

va  texnikaviy  sohada  katta  yutuqlarga  erishgani  uchun  al-

Xorazmiy nomidagi oltin medalning birinchi 

sohibi bo„ldi. 

Zahiriddin 

Muhammad Bobur nomidagi oltin medal birinchi bo„lib 

shu  yili  ijtimoiy  va  gumanitar  fanlar  sohasida  katta  yutuqlarga 

erishgani 

uchun 


filologiya 

fanlari 


doktori

O„zbekiston 



Respublikasi  Fanlar  Akademiyasining  a‟zosi  U.I.  Karimovga 

nasib etdi. 

1992-yil oktabr oyida esa geologiya-minerologiya fanlari doktori, 

O„zbekiston  Respublikasi  Fanlar  Akademiyasining  akademigi 

I.H.  Hamroboyev  geologiya  va  geofizika  sohasida  erishgan 



muvaffaqiyatlari  uchun  Habib  Abdullayev  nomidagi  oltin 

medalning  birinchi  sohibi  bo„ldi.  U  AQSh  da  chiqadigan  “Global 

tektonika va metallogeniya” xalqaro ilmiy jurnali tahririyatiga a‟zo 

etib saylandi. 

“Fan  va  texnikada  kim  haqiqatan  kim?”  deb  nomlangan  jahon 

fan  va  texnikasining  rivojlanishiga  munosib  hissa  qo„shgan  eng 

buyuk  olimlarning  hayoti  va  ilmiy  faoliyati  to„g„risidagi  asosiy 

ma‟lumotlarni 

o„z 

ichiga 


olgan 

qomusga 


O„zbekiston 

Respublikasi  FAning  akademigi  P.Q.  Habibullayev  kiritilgan. 

O„zbek  olimi  bu  sharafga  o„zining  qattiq  va  yumshoq  jismlar, 

issiqlik fizikasining katta muammolarini, energetikaning fizikaviy-

texnikaviy  muammolarini  ishlab  chiqqanligi  uchun  muyassar 

bo„lgan. 

Mustaqillik  yillarida  (1996)  FAning  40  ga  yaqin  ilmiy  markazi  va 

tadqiqot  laboratoriyalarida  yirik  olimlar  faol  mehnat  qilmoqdalar. 

O„zbekiston  Respublikasi  FA  institutlari  olimlari  xorijiy  davlatlar 

olimlari 

bilan 

hamkorlikda 



ilmiy 

aloqalarni 

kengaytirib 

bormoqdalar.  Natijada,  1992-yil  dekabr  oyida  texnika  fanlari 

doktori  G„.G„.  Umarov  K.E.  Siolkovskiy  nomidagi  Kosmonavtika 

Xalqaro  akademiyasining  a‟zosi  bo„ldi.  U  mazkur  Xalqaro 

Akademiyaning  a‟zosi  bo„lgan  birinchi  o„zbek  olimidir. 

Shuningdek,  o„zbekistonlik  M.S.  Bulatov,  S.M.  Sutyagin,  I.I. 

Notkinlar,  1993-yilda  Iordaniya  Islom  Fanlar  Akademiyasi 

a‟zoligiga,  M.S. 

Salohiddinov

,  YUNESKO  Informatsiya  Xalqaro 

akademiyasining  haqiqiy  a‟zoligiga,  1994-yil  oktabr  oyida 

Xudoyor  Olloyorov,  1995-yil  fevral  oyida  Azamat  Shamsiyev 

Nyu-

York  FAning  faxriy  a‟zoligiga,  ekologiya  va  hayot  faoliyati 



xavfsizligi 

xalqaro 


akademiyasining 

haqiqiy 


a‟zoligiga 

Z.S.Salimov,  A.A.  A‟zamxo„jayev,  1997-yil  oktabrida  U. 

Tojixonov  va  Z.Zaripovlar  tabiat  va  jamiyat  fanlari  Xalqaro 

akademi


yasining  a‟zoligiga,  akademik  E.Yusupov  esa  Turkiya 

fanlar  akademiyasining  haqiqiy  a‟zoligiga  saylandilar.  Amerika 

biografiya  instituti  O„zbekistonning  yetakchi  olimlaridan  biri 

Omonulla  Fayzullayevga  uning  jahon  fani  va  madaniyati 

taraqqiyotiga  qo„shgan  hissasiga  asoslanib  “2001  yil  insoni” 

unvonini  berdi  hamda  mazkur  institutning  maslahatchilar 




Kengashi a‟zoligiga saylandi. Bular O„zbekiston fanining xalqaro 

miqyosda  tan  olinishining  yaqqol  misolidir.  Yurtboshimiz 

aytganlaridek,  XXI  asrda  quroli,  qo„shini  bo„lgan  davlatgina 

emas,  balki  turli  sohalar  bo„yicha  kuchli  mutaxassislari  bo„lgan 

davlatgina  qudratli  davlat  hisoblanadi.  Zeroki,  har  bir  xalq  fan 

sohasida  katta  yutuqlarni  qo„lga  kiritgan  mashhur  farzandlari 

bilan buyukdir. 

Mustaqillik  yillarida  ijtimoiy-siyosiy  va  iqtisodiy  qayta  qurishlar 

qatorida madaniyat sohasida ham tub o„zgarishlar ro„y berdi. Bu 

avvalo  teatr  san‟ati,  milliy  musiqa,  me‟morchilik,  adabiyot 

sohalarida 

yaqqol 


ko„zga 

tashlanadi. 

Madaniyat 

mutaxassislarining  ijodiy  faoliyati,  ularning  moddiy  va  texnikaviy 

uskunalari,  zamonaviy  binolar  bilan  ta‟minlanishi  davlat  rahbari 

Islom  Karimovning  bevosita  g„amxo„rligida  bo„ldi.  2001-yilning 

davlat  byudjetidan  madaniyat  va  san‟at  muassasalarini 

rivojlantirish  uchun  12  milliard  703  million  so„m  (bu  ko„rsatkich 

2000-

yili  9  mlrd.  463  mln.  so„mni  tashkil  qilgan  edi)  ajratilishi 



fikrimizning 

guvohidir. 

Mustaqillikning 

dastlabki 

yillarida 

Respublikada  yangi  teatr  jamoalari  tashkil  etildi.  1991-1994 

yillarda  bir  qator  viloyat  markazlarida  yangi  teatrlar  ishga 

tushirildi. 1993-yil avgust oyida Toshkent shahrida ish boshlagan 

“Turkiston”  saroyi  nafaqat  me‟morchilikning 

yorqin  namunasi

balki sahna guruhlari va atoqli artistlarning chiqishlari bo„ladigan 



d

argohga aylandi. O„zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov 

“Turkiston”  saroyi  ochilishi  marosimida  nutq  so„zlab,  “Ushbu 

saroyda  xalqimizning,  shuningdek,  jahon  xalqlarining,  Markaziy 

Osiyo  xalqlarining  an‟anaviy  anjumanlarini,  san‟at  bayramlarini 

o„tkazishni  niyat  qilganmiz.  Bu  koshona,  inshoolo,  millatlar,  el-

elatlarning do„stlik, birdamlik qal‟asiga aylanadi”,-degan edi. 

1998-yil 

26-

martda  O„zbekiston  Respublikasi  Prezidenti 



I.Karimovning 

“O„zbekiston 

teatr 

san‟atini 



rivojlantirish 

to„g„risida”gi  farmoni  e‟lon  qilindi.  Bu  farmonga  muvofiq 

O„zbekiston  tomosha  san‟atining  ko„p  asrlik  an‟analarini 

o„rganish, boyitish va targ„ib qilish, teatr san‟atini 

har tomonlama 

rivojlantirish

uning 


moddiy-texnika 

bazasini 

yanada 

mustahkamlash,  mamlakatimizda  ma‟naviy-ma‟rifiy  islohotlarni 




amalga  oshirishda  teatr  arboblarining  faol  qatnashishini 

ta‟minlash  maqsadida  “O„zbekteatr”  ijodiy-ishlab  chiqarish 

birlashmasi  tashkil  etildi.  Teatrlarning  90-yillarning  ikkinchi 

yarmidagi  repertuarlarida  tarixiy  pyessalar  keng  o„rin  oldi.  1996 

yili  Amir  Temurning  660  yillik  yubileyi  munosabati  bilan  10  ta 

yangi  spektakllar  saxnalashtirildi.  “Navro„z-97”  teatr  festevali 

munosabati  bilan  Sohibqiron  obrazini  ifodalovchi  14  spektakl 

namoyish 

etildi. 

1998-yili 

al-

Farg„oniy, 



al-Buxoriylarni 

yubileylariga 

bag„ishlangan 

pyessalar 

yaratildi. 

Mamlakatimizning  boy  tarixini  namoyish  etuvchi  spektakllar 

Toshkentni  yetakchi  teatrlaridagina  emas,  barcha  viloyatlarning 

teatr 


sahnalarida  qo„yildi.  1995-1997-yillari  Respublika  teatrlari 

tomonidan 313 yangi spektakllar qo„yildi. 

O„zbekistonda musiqa va raqs san‟atini rivojlantirish maqsadida 

“O„zbeknavo”  gastrol-konsert  birlashmasi  tashkil  etildi.  Unda 

musiqa-

raqs  san‟atini  rivojlantirishni  davlat  yo„li  bilan  qo„llab-

quvvatlash  masalalari  ko„zda  tutildi.  San‟atni  barcha  sohalari, 

madaniy-


ma‟rifiy  muassasalari  uchun  malakali  mutaxassis 

kadrlar 


tayyorlash  Respublika  Prezidentining  doimo  e‟tibor 

markazida bo„lib keldi. Sovetlar davridagi madaniyat o„quv ishlari 

qayta tuzilib ko„plab yangi o„quv maskanlari tashkil etildi. 90-yillar 

oxirida  mamlakatda  27  ta  maxsus  o„quv  yurti  faoliyat  ko„rsatdi. 

Shundan  bittasi  oliy  o„quv  yurtlari,  20  ta  o„rta  maxsus  bilim 

yurtlari, 2 maktab-internat. 

M

ustaqillik  yillarida  o„zbek  adabiyoti,  adabiyotshunoslik  fani 



taraqqiyotida  ham  yangi  sahifalar  ochildi.  Asarlari  zararli,  o„zlari 

millatchi  deb  nohaq  baholangan  Cho„lpon, 

Otajon  Hoshim

Vadud  Mahmud,  Munavvar  qori  singari  millatparvar  yozuvchi, 



ma‟rifatparvarlar  ijodi  xolisona  o„rganilib,  ularning  asarlari  chop 

etildi, teatr saxnalarida o„z o„rnini egalladilar. 

Ma‟rifatparvarlar  faoliyatining  asl  mohiyatini,  adabiy,  madaniy, 

siyosiy 


hayo

tdagi  o„rnini  ro„yi-rost  ko„rsatish  boshlandi. 

O„tmishda  diniy  va  saroy  adabiyoti  vakili  deb  tamg„a  bosilgan 

buyuk  shoir  va  mutafakkirlar  hayoti  va  ijodi  o„rganilib,  asarlari 

xalqqa qaytarildi. 



Mustaqillik  sharofati  bois  mo`tabar  Qur‟oni  Karim  va  hadislar 

chop  etildi.  Bunday  asarlarning  xalqimiz  qo„liga  yetib  borishi 

butunlay  yangi,  sog„lom,  sof  milliy  g„oyalarimiznng,  maqsad  va 

intilishlarimizning  sifat  darajasini  belgilaydi.  Adabiyot  sohasidagi 

va  ko„plab  nashr  etilgan  boshqa  asarlar  milliy  istiqlol  g„oyasi  va 

mafkurasining buyuk xayotbaxsh kuchini ko„rsatadi. 

Mustaqillik 

davri 


adabiyotining 

bayroqlari 

O„zbekiston 

qahramonlari  Sayid  Ahmad,  Abdulla  Oripov, 

Erkin  Vohidov

O„zekiston xalq shoirlari Muhammad Yusuf, Habib Sa‟dullayevlar 



ijodiy faoliyati bilan butun xalqimiz faxrlanadi. 

Milliy  istiqlol  davridagi  o„zbek  adabiyotshunosligi  oldida  turgan 

muhim  vazifalarni  hal  etishda  Ozod  Sharofiddinov,  Begali 

Qosimov,  Nayim  Karimov,  Erkin  Karimov,  Ahmad  Aliyev, 

Najmiddin  Komilovlarning  asarlari  alohida  o„rin  egallaydi. 

T.Malikning  romanlari,  O.Matjon,  O.Hojiyeva,  X.Sultonov, 

A.Suyun,  Y.Eshbek,  H.Do„stmuhammad,  Sh.Salimova  singari 

shoir 


va  adiblarning  badiiy  barkamol

,  g„oyaviy  yetuk  asarlari 

o„zbek milliy istiqlol adabiyotiga katta hissa bo„lib qo„shildi. 

Mustaqillik  yillarida  madaniy-

ma‟rifiy  muassasalar  ishlarida  ham 

keskin o„zgarishlar yuz berdi. Bu muassasalarning soni 1997-yili 

9442  ta  bo„lsa,  bulardan  60  tasi  muzeylar,  2657  tasi  klublar, 

6725 tasi kutubxonalardir. Mustaqillik yillari bu muassasalar aholi 

o„rtasida madaniy-ma‟rifiy tarbiyaning o„chog„iga aylandi. 

Aholi  o„rtasida  madaniy-ma‟rifiy  ishlarni  tashkil  qiluvchi 

muassas

alardan  biri  kutubxonalar  bo„lib,  ularning  soni  1996-yili 

6723  ta  edi.  Kutubxonalarda  jami  kitobxonlar  6  mln.  211  kishini 

tashkil  qilsa,  shundan  4  mln.  425  mingi  qishloq  rayonlarida  edi. 

Kutubxona  xodimlaridan  65  foizi  oliy  va  o„rta  ma‟lumotli 

mutaxassislardir. 

Millatimizning  o„zligini  anglashda  milliy,  tarixiy  qadriyatlarmizni 

tiklashda  muzeylar  alohida  o„rin  tutadi.  Shu  jihatdan  Prezident 

I.A.Karimovning  1998-yil  12-

yanvardagi  “Muzeylar  faoliyatini 

tubdan  yaxshilash  va  takomillashtirish  to„g„risida”gi  farmoni 

muzeylar ishlarini rivojlantirishda dastur rolini bajarmoqda. 




Mustaqillik  yillari  respublikamizda  muzeylarga  bo„lgan  e‟tibor 

oshib  bormoqda  “Temuriylar  tarixi  davlat  muzeyi”ni  qurilishi, 

”O„zbekiston xalqlari tarixi muzeyi”, “Xalq amaliy san‟ati muzeyi” 

ning  qayta  jihozlanishi  buning  dalolatidir.  Hozirgi  kunda  davlat 

qaramog„idagi  muzeylar  81  tani  tashkil  qilib,  shulardan  15  tasi 

tarix  muzeylari,  23-

o„lkashunoslik,  10-badiiy  san‟at  koshonasi, 

20-memorial 

muassasa

, 8-adabiyot, 4-tibbiyot muzeylaridir. 

Shuningdek,  mamlakatning  shaharlari  va  tumanlarida  510 

muzey  xalqimizning  boy  tarixiy-madaniy  xazinalarini  namoyish 

etmoqda  va  kishilarimizni,  yosh  avlodni 

ma‟naviy-ma‟rifiy 

tarbiyalashga o„zlarining hissalarini qo„shmoqda. 

O„zbekiston Respublikasi madaniyat ishlari vazirligi tasarrufidagi 

jami  muzeylarda  2000-yil  boshlarida  1.350  ming  eksponantlar 

saqlanmoqda va bularni o„tgan davrda 1.655.400 kishi tomosha 

qilgan. 

Sharq  va  G„arb  me‟morchiligi  uyg„unlashgan  binolar  yurtimiz 

poytaxti  va  viloyat  markazlarida  qad  ko„tarib,  shaharlarimiz 

husniga  husn  qo„shmoqda.  Milliy  bank,  mehmonxona  binolari 

hamda madaniyat va istirohat bog„larining bunyod etilishi buning 

yor


qin  misolidir.  Haykaltaroshlik,  amaliy  bezak  san‟ati,  tasviriy 

san‟at,  raqs,  kino  san‟atlarida  ham  an‟anaviy  va  zamonaviy 

usullar uyg„unlashib yetuk asarlar yaratildi va yaratilmoqda. 

О„zbekiston hududida qadim zamonlardan beri fan va madaniyat 

rivojlanib 

kelayotgan 

davlatdir. 

Xususan, 

astronomiya, 

matematika, 

tibbiyot, 

kimyo, 


tarix, 

falsafa, 

tilshunoslik, 

adabiyotshunoslik  kabi  fanlar  va  haykaltaroshlik, 

tо„qimachilik, 

kulolchilik,  shishasozlik  va boshqa  kasblar  keng  rivojlangan. 

Hozir  О„zbekiston  olimlari  uzoq  о„tmish  mutafakkirlari  qoldirgan 

ilmiy  merosni  faol  о„rganib,  о„zlarining  yangi  kashfiyotlari  bilan 

fanni 

boyitgan 



holda 

jahon 


fani rivojiga 

munosib 


hissa 

qо„shmoqdalar. 

IX-X 

asrlarda  О„rta  Osiyo  (butun  Markaziy  Osiyo)  zamonaviy 



akademiyalarga о„xshash ilk ilmiy muassasa va jamiyatlar tashkil 


etila  boshlagan  Sharqdagi  yirik  ilmiy  va  madaniy  markazlardan 

biriga aylandi. 

XI  asrda  Urganch  Xorazm  poytaxti,  obod,  yuksak  madaniyatga 

ega  shahar  bо„lgan.  Xorazmshoh  Abul  Abbos  ibn  Ma‟mun 

madaniyat va ilmga qiziquvchan hukmdor bо„lgani uchun olimlar, 

shoirlar,  musiqachilar,  xattotlar,  arxitektor  va  rassomlarni  har 

tomonlama  qо„llab-quvvatlagan.  Urganchdagi  Xorazmshohlar 

saroyida tibbiyot xodimi Abu Ali ibn Sino (Avitsenna), aniq fanlar 

vakili  Abu Rayhon  Beruniy,  tarixchi ibn  Miskavayx,  matematik 

Abu Nasr ibn Iroq, faylasuf Abu Saxl Masixiy, tabib ibn Xammar 

va  boshqa  Sharq  mutafakkirlari,  qomusiy  olimlar  xizmat 

qilishgan. Musulmon  Sharqdagi  birinchi  akademiya 

–  “Baytul 

Hikmat”ni  yer  meridiani  uzunligi  darajasini  о„lchashda 

qatnashgan 

mashhur 


matematik 

al-Xorazmiy 

(783-850) 

boshqargan.  Astrolyabiya  (usturlob)  qurish 

haqidagi asar, “Kitob 

aljabr val muqobala”, dunyodagi ilk “Astronomik jadval”lardan biri 

hamda qator ilmiy risolalar 

– “Hind hisobi haqida risola”, “Quyosh 

soatlari  haqida  risola”,  “Musiqa haqida  risola”  va  boshqa  ilmiy 

ishlar  uning  qalamiga  mansub.  Al-

Xorazmiy  birinchi  bо„lib  qator 

algebraik  tenglamala

rni  yechdi,  birinchi  bо„lib  sonlar  qatoriga 

yangi  “nol”  sonini  kiritdi,  bu  sonlar  nazariyasini  kengaytirdi 

va 

manfiy  sonlarga  о„tish  imkonini  berdi.  Shu  muvaffaqiyatlari 



uchun  matematikaning  yangi  bо„limi  al-Xorazmiy  sharafiga 

“algebra”  deb  atalgan.  Al-Xorazmiyning  mashhur  “Kitob al-jabr 

van-

muqobala”  (Tiklash  va qarama-qarshi  qо„yish  haqidagi 



kitobi) da algebra ilk bor matematikaning mustaqil sohasi sifatida 

qaraladi.  Zamonaviy  kibernetikaning  asosiy  tushunchasi,  uning 

zaruriy  asoslaridan  biri  “algoritm”  etimologik  jihatdan  al-

Xorazmiyning  ismi  bilan  bog„liq.  Urganchda  о„ziga  xos 

akademiya 

–  “Bilimdonlar  uyi”  tashkil  qilingan  edi,  unda 

astronomiya, 

falsafa, 

matematika, 

tibbiyot 

bо„yicha 

tadqiqotlar 

о„tkazilgan.  Lekin  bu  holat  Urganchda  1017-yilda 

Mahmud G„aznaviy Xorazmni istilo qilgunicha saqlanib qoldi. 

Shunday  qilib  Sharqda,  xususan,  О„rta  Osiyoda,  ilmiy  faoliyatni 

akademiya  shaklida  tashkil  qilish  an‟anaga  aylandi  va 

Urganchdagi  akademiyaga  о„xshash  muassasalar  keyingi 

asrlarda  ham  yaratilgan  (tuzilgan).  Samarqandda akademiya 




Mirzo  Muhammad  Tarag„ay  Ulug„bek  tomonidan  XV  asrda 

tashkil etilgan. Akademiya qoshida observatoriya, о„sha davrning 

boy 

kutubxonasi 



va 

oliy 


о„quv 

yurti 


– 

madrasa 


bо„lgan. Madrasada  diniy  fanlar  bilan  bir  qatorda  matematika, 

geometriya, 

astronomiya, 

tibbiyot, 

geografiya 

va boshqa 

dunyoviy ilmlar о„qitilgan. Ulug„bekning akademiyasida mashhur 

olimlar 


–  Qozizoda  Rumiy,G„iyosiddin  Jamshid  al-Koshiy  va  Ali 

Qushchi  dars  bergan, 

о„tkaziladigan  tadqiqot  sohalari  ham 

ularning  yо„nalishlariga  mos  bо„lgan.  Samarqanddagi  Ulug„bek 

akademiyasi  matematika,  astronomiya  va  geografiya  fanlarining 

yuksalishiga salmoqli hissa qо„shdi. 

IX-XV  asrlarda  aniq  va  tabiiy  fanlar  (matematika,  astronomiya, 

geodeziya,  mineralogiya,  tibbiyot,  dorishunoslik  va  boshqa)  tez 

sur‟atlarda rivojlana boshladi. Platon, Aristotel, Gippokrat, Galen, 

Arximed,  Ptolomey,  Yevklid  va  boshqa  buyuk  mutafakkirlarning 

asarlari  arab  tiliga  tarjima  qilindi.  Muhammad  al-Xorazmiy, 

Ahmad  al-

Farg„oniy,  Abu  Nasr  Farobiy,  Abu  Rayhon  Beruniy, 

Ma

hmud Koshg„ariy, Abu Ali ibn Sino, Nasriddin Tusiy, Qozizoda 



Rumiy,  Jamshid  Koshiy,  Mirzo  Ulug„bek,  Ali  Qushchi  va 

Sharqning  boshqa  olimlarining  ilmiy  tadqiqotlari  darajasi  ba‟zi 

sohalarda  boshqa mamlakatlarning  mutafakkirlari  ancha  keyin 

о„tkazgan  izlanishlar  natijalaridan  yuqori  edi.  Abu  Rayxon 

Beruniy 

tarix, 


xronologiya, 

farmakologiya, 

mineralogiya, 

astronomiya,  matematika  bо„yicha  asarlar  yozdi,  Yerda  yangi 

qit‟a  borligini  nazariy  jihatdan  asoslab,  hisoblab  chiqdi  va  jahon 

tan  olgan  kо„plab  masalalarni  yechdi.  Kо„plab  tadqiqotchilar 

Urganchdagi  akademiyaning  tashkil  qilinishini  shaharga  Abu 

Rayhon  Beruniyning  tashrifi  va  uzoq  vaqt  ishlagani  bilan 

bog„lashadi. 

Xuddi shu paytda bu yerda О„rta Osiyoning buyuk olimi – Abu Ali 

ibn  Sino  ishlagan.  Ibn  Sino  haqiqatdan  qomusiy  olim 

– 

tabiatshunos, 



tibbiyot 

xodimi, 


astronom, 

matematik, 

musiqashunos,  yozuvchi  va  shoirdir.  U  Avitsenna  nomi bilan 

mashhur bо„lgan. Ibn Sino faoliyatini anglatuvchi ibora – “Madadi 

Sino”  -  Yevropa  tillariga  moslashtirilib,  fandagi  yо„nalishni 

bildiruvchi  “Meditsina”  sifatida  о„zlashtirilgan.  XVIII asrning 

mashhur  tabiatshunos  olimi  Karl  Linkey  ibn  Sinoning 



botanikadagi  xizmatlarini  yuksak  baholab  doim  yashil  nodir 

о„simliklardan  biriga  uning  ismini  berdi.  Ibn  Sino  400 dan ortiq 

asar  yozgan,  shulardan  240  tasi  bizning  kunlarimizgacha  yetib 

kelgan. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida 

olimning  50 dan ortiq  asarlari  va  bir  qator  ularga yozilgan 

sharhlar  saqlanadi.  Bu asarlar  orasida  olim  ijodining  toji 

hisoblanmish  besh  jildl

ik  “Al  qonun  fit  tib”  (“Tib  ilmi  qonunlari”) 

ham  bor.  Bu  asar 

о„z davrida tibbiyot fani darajasini juda yuqori 

kо„tardi,  ibn  Sino  vafotidan yuz  yil  о„tgach  G„arbiy  Yevropa 

mamlakatlarida keng tan olindi. XII 

asrda “Tib ilmi qonunlari” lotin 

tiliga  tarjima 

qilindi  va  qо„lyozmadayoq  tarqalib  ketdi.  Bu  asar 

1493-yilda Venetsiyada lotincha tarjimada nashr qilindi va yuz yil 

mobaynida  16  marta  chop  etildi.  Osiyo  va Yevropaning  barcha 

mashhur о„quv yurtlarida 500 yil tibbiyot mana shu asar asosida 

о„qitildi. Ushbu bebaho tib qonunlari hozirgi kunda ham о„z ilmiy 

ahamiyatini yо„qotmagan. 

Matematik  va  astronom  Qozizoda  Rumiy  (Salohiddin  Muso 

ibn Muhammad  ibn Mahmud,  taxminan  1360-1437)  Mirzo 

Ulug„bekning  ustozi  edi.  Ulug„bek  maktabi  shakllanishiga uning 

qо„shgan  salmoqli  hissasini  inkor  etish  mumkin  emas.  Ilmdagi 

muvaffaqiyatlari  uchun  uni  “Aflotuni  zamon  (о„z  davrining 

Platoni)  deb  atashgan.  Mashhur  matematik  va astronom  al-

Koshiy 

(G„iyosiddin 

Jamshid 

Koshiy) 


birinchi 

bо„lib 


matematikaga  pozitsion  asosda  о„nli kasrlarni  kiritdi  va  buni 

nazariy  jihatdan  isbotladi, Sin  ni  1  gradus aniqlikkacha, P  ni 

17 

raqamgacha  hisoblab  chiqdi.  U  о„zining  qator  mashhur 



asarlarini  astronomiyaga  bag„ishlagan.  Al-Koshiy  Qozizoda 

Rumiy  bilan  birgalikda  Ulug„bek  observatoriyasi  qurilishini 

boshqargan. 

Muhammad  Tarag„ay  Ulug„bek  (1394-1439)  о„zidan  ulkan  ilmiy 

va  madaniy  meros 

qoldirdi,  “Ziji  jadidi  Kо„ragoniy”  (“Yangi 

Kо„ragon astronomik jadvallari”) – “Ulug„bek ziji” buyuk olimning 

dunyoga  mashhur  asari.  Ulug„bek  Samarqandda  observatoriya 

va madrasa qurdi, о„z akademiyasini tashkil qildi. О„z shogirdlari 

bilan mingdan ortiq yulduzni о„rganib, rо„yxati – “yulduzli osmon 

xaritasi”ni 

tuzdi. 


Ulug„bek 

akademiyasida 

olimlar faqat 

astronomiya  bо„yicha  emas,  balki  matematika,  falsafa,  tarix  va 




bos

hqa  fanlarga  oid  tadqiqotlar  ham  olib  borishgan.  Ulug„bek 

akademiyasida  ishlagan atoqli  astronom  Ali  Qushchi  (Mavlono 

Aloviddin  Ali  ibn  Muhammad  Qushchi  (1403-

1474)  о„zidan 

matematika  va 

astronomiyaga  bag„ishlagan  dunyoga  mashhur 

ilmiy  ishlarini  qoldirdi. 

U  yil  fasllarining  о„zgarishini  Yerning 

Quyoshga  yaqinlashishi  natijasida  Quyosh  nurlarining  Yer 

sathiga  ta‟siri  bilan bog„liq  deb  hisoblagan,  Quyoshning  tutilishi 

jarayonini  ilmiy  nuqtai nazardan  aniqlagan. Ali Qushchining 

asarlari  XVI-XVII 

О„rta  va  Yaqin  Sharqda  astronomiya  va 

matematika rivojiga salmoqli ta‟sir qilgan. 

Mirzo  Ulug„bek,  al-Koshiy,  Ali  Qushchi  sonlar  nazariyasi 

ravnaqiga  salmoqli  hissa  qо„shishdi  va  astronomik  kuzatuv 

bilimlarini yanada yuqori darajada kо„tarishdi. 1428-1429-yillarda 

Ulug„bek  radiusi  40  metr  kvadrant  bosh  uskunasi  bо„lgan, 

о„lchamlari  tengsiz,  noyob  astronomik  rasadxona  qurgan. 

Samarqandda  30  yillik  kuzatishlar  asosida  tuzilgan  1018  yulduz 

katalogi  uzoq  yillar  dunyoda  tengsiz  bo„lib  qoldi.  Ulug„bek 

astronomiya  maktabi  yutuql

ari  Sharq  va  G„arb  fani  yuksalishiga 

katta 

ta‟sir kо„rsatdi. Uning ilmiy asarlari dunyoning kо„p tillariga 



tarjima  qilindi,  Yevropa  va  Amerikada  keng  tarqaldi.  Mirzo 

Ulug„bek jahon fani tarixida Tixo Brage, Iogann Kepper, Nikolay 

Kopernik  va  Galileo  Galiley  bilan  bir  qatorda  turadi.  M.V. 

Lomonosov nomidagi MDU katta zalida barcha davrlar olimlariga 

bag„ishlangan  tarixiy  xotira  galereyasida  о„rta  asrlarning 

mashhur  olimi  Mirzo  Ulug„bekning  portreti  haqli  ravishda  о„ziga 

mos 

joyni  egallagan.  О„zbekistonning  bir qator  shaharlari 



va 

Belgiyada  Mirzo  Ulug„bekka  haykal  о„rnatilgan,  qadimiy 

Samarqand  observatoriyasiga,  qator  universitetlarga,  jumladan 

О„zbekiston Milliy universitetiga, maktablarga, shaharga qarashli 

tumanlarga  va  О„zbekistondagi  fizik-yadroshunoslar  qо„rg„oniga 

uning nomi berilgan. 

XIX  asrda  О„zbekistonda  birinchi  ilmiy  muassasa  –  Toshkent 

fizik 


– astronomik observatoriyasi (О„zR FA Astronomiya instituti) 

1873-yilda 

tashkil 

qilingan. Boshida 

observatoriya 

ekspeditsiyalar  uyushtirish  bilan  shug„ullangan  va  natijada 

mintaqadagi mingdan ortiq joyning koordinatalari aniqlangan, XX 



asrning 

30- 


yillaridan 

observatoriya astronomiyaning 

fundamental masalalarini tadqiq qila boshladi. 

1918-yilda  Turkistonda iqtisod va madaniyatning turli sohalariga 

kadr  tayyorlovchi  maxsus  muassasalar  ochilgan.  Ulardan  biri 

1918-yil  21-aprelda  ochilgan  Turkiston  xalq  universitetidir.  Sal 

keyinroq  Andijon,  Qо„qon,  Samarqand,  Farg„ona,  Jizzax  va 

boshqa shaharlarda uning iliallari ochildi. 1919-yilda Toshkentda 

fizioterapiya  ilmiy-tekshirish  instituti  tuzildi.  20-yillarda  tarix, 

tibbiyot, tabiiy  fanlar  sohasida  qator  ilmiy-tekshirish  institutlari 

ochildi.  1920-yilda  Turkiston  Davlat  universiteti  (1923-yildan 

О„rta  Osiyo  davlat  universiteti,  1960-yildan  Toshkent  davlat 

universiteti,  hozir- 

О„zbekiston  Milliy  universiteti)  tashkil  qilindi. 

Keyinchalik  mintaqadagi  tabiiy 

boyliklarni  о„rganish  maqsadida 

universitet  negizida  mustaqil  oliy  о„quv  yurtlari  va fanning  turli 

yо„nalishlari  bо„yicha  qator  ilmiy  muassasalar  ochildi.  1940-

yilda Toshkentda  1932-yilda  tuzilgan  ilmiy  komitet  asosida 

О„zbekistondagi  SSSR  FA  filiali  tashkil  etildi  va  shu  vaqtdan 

boshlab  filial  О„zbekistondagi  bosh  ilmiy-tadqiqot  markazi  bо„lib 

kelayapti.  О„sha  paytda  uning  tarkibiga  geologiya,  botanika, 

kimyo, 

suv 


xо„jaligi  muammolari  (1941-yildan  energetika 

instituti),  tarix,  til  va  adabiyot  institutlari;  tuproqshunoslik, 

zoologiya, fizika va matematika (geliotexnika laboratoriyasi bilan) 

bо„limlari; 

Toshkent 

astronomik 

observatoriyasi 

(Kitob 


kenglik stansiyasi bilan);  kartografiya  va  iqtisodiy  tadqiqotlar 

byurosi  kirgan.  1940-

yilda  О„zbekistonning  ilmiy-tekshirish 

institutlarida  va  oliy 

о„quv  yurtlarida  3  mingdan  ortiq  ilmiy  va 

ilmiy-pedagogik xodimlar ishlashgan. II jahon urushi (1941-1945) 

davrida  respublikada  40  dan  ortiq  ilmiy-tekshirish  institutlari  va 

oliy о„quv yurtlari ish olib borgan. 

1943-

yilda  О„zbekistondagi  SSSR  FA  filiali  О„zbekiston  SSR 



Fanlar  akademiyasi  sifati  qayta  tashkil  qilindi.  Bu  vaqtda  uning 

tarkibida  10  ta  ilmiy-tekshirish  institutlari,  shu  jumladan  1943 

yilda  tuzilgan  fizika-texnika,  tarix,  sharqshunoslik,  iqtisodiyot 

institutlari bor edi. 11 ta akademik-

ta‟sischi, 18 ta muxbir a‟zo, 3 

ta  faxriy  a‟zo  akademiya  a‟zolari  bо„lishdi.  Akademiya 

muassasalarida 210 nafar ilmiy xodim ishlardi, ulardan 28 nafari 

fan  doktori  va  80  tasi  fan  nomzodi  edi.  40-  yillarning  ikkinchi 




yarmida  respublika  olimlarining  kuchlari  asosan  urushdan 

keyingi  iqtisod,  madaniyat,  tibbiyot  va  boshqa  sohalarni 

yuksaltirishga yо„naltirilgandi. 

1958-yili Toshkent shahri yaqinida yadro reaktori qurildi, u yadro 

fizikasi  taraqqiyotiga  asos  bо„ldi.  60-70-yillarda  О„zbekiston 

tabiiy  va  ijtimoiy  fanlar  sohalarida  ish  olib  borayotgan  ilmiy 

muassasalarning  faoliyati  butunlay  respublika  oldida  turgan 

muhim 


iqtisodiy 

va 


madaniy 

masalalarni 

yechishga 

yо„naltirilgandi. Paxtachilik, 

irrigatsiya, 

energetika, 

rangli 

metallurgiya  va  boshqa  tarmoqlar  yuksalishining  kompleks 

tadqiqiga alohida e‟tibor qaratildi. 1987-yili Toshkent viloyatining 

Parkent tumanida 

nodir “Katta quyosh pegi” bizerkal optik-gelio-

energetik tizim qurilishi tugallandi va ishlatishga topshirildi. 

Mamlakatda 

fanning 


yanada 

rivojlanishiga 

О„zbekiston 

Respublikasi  Prezidenti  I.A.  Karimovning  1992-yil  8-iyuldagi 

Farmoni  va  Vazirlar  Mahkamasining  “Davlat  tomonidan  fanning 

rivojlanis

hi  va  innovatsion  faoliyatni  qо„llab-quvvatlash  chora-

tadbirlari  tо„g„risida”gi  yuqoridagi  Farmonni  bajarish  yuzasidan 

chiqargan Qarori ancha ta‟sir qildi. 

О„zbekiston  Respublikasi  Vazirlar Mahkamasi  2004-yil  9-

noyabrda  532-

sonli  “Xorazm  Ma‟mun  Akademiyasining  1000 

yilligini nishonlash tо„g„risida” va 2005-yil 1-noyabrdagi 240-sonli 

“Xorazm  Ma‟mun  Akademiyasi  faoliyatini  takomillashtirish 

va 

1000  yillik  yubileyini  nishonlashning  qо„shimcha  chora-



tadbirlari tо„g„risida” qarorlar qabul qildi. Shunday qilib, Xorazm 

Ma‟mun 


Akademiyasi 

О„zbekiston 

Respublikasi 

Fanlar 


akademiyasining mintaqaviy bо„limi sifatida tiklandi. 

О„zbekiston  Respublikasi  Fanlar  akademiyasi  Tashqi  ishlar 

vazirligi va YUNESKO ishlari bо„yicha О„zbekiston Respublikasi 

Milliy  komissiyasi  bilan  hamkorlikda  2006-yil  20-sentabrdan 

– 

12-oktabrgacha  YUNESKOning  shtab-kvartirasida  (Parij  sh.) 



kо„rgazma  tashkil  qilishdi  va  Xorazm  Ma‟mun  Akademiyasining 

1000  yilligiga  bag„ishlangan  ilmiy  anjuman  о„tkazishdi. 

О„zbekistondagi 

xorij 


davlatlarning 

qator 


elchixonalari 

О„zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi olimlari ishtirokida 




Xorazm Ma‟mun Akademiyasi faoliyatiga bag„ishlangan tadbirlar 

о„tkazishdi,  shunday  konferensiyani  yana  Saudiya  Arabistoni 

Ilmiy-tadqiqot  markazi  Koreyaning  Kyongxi  universiteti  bilan 

birgalikda о„tkazishdi. 

Fanlar  akademiyasi  faoliyatini  kuchaytirishda  О„zbekiston 

Respublikasi  Prezidenti  I.A.Karimovning  2006-yil  7-avgustdagi 

“Fan 

va 


texnologiyalar 

rivojlanishini 

boshqarish 

va muvofiqlashtirishni 

takomillashtirish 

chora- 


tadbirlari 

tо„g„risida”gi Qarori va  О„zbekiston Vazirlar Mahkamasi qoshida 

Fan  va  texnologiyalar rivojini muvofiqlashtirish  komitetini  tashkil 

qilinganligi alohida 

ahamiyatga ega bо„ldi. 

О„zbekiston  Respublikasi  Fanlar  akademiyasi  bozor  iqtisodiga 

о„tish  davrida  ilmiy-tekshirish  muassasalari  olib  borayotgan 

asosiy, amaliy va innovatsion tadqiqotlarga katta e‟tibor qaratadi. 

Bugungi kunda yuqori bilimni talab qiluvchi mahsulotlar va ilmiy-

tekshirish  muassasalari  xizmatlarini  keng  targ„ib  qilish,  muhim 

amaliy ilmiy nati

jalardan foydalanishning yangi yо„llari aniqlanib, 

hayotga  tatbiq  qilinmoqda,  О„zbekiston  Respublikasi  Fanlar 

akademiyasi ilmiy bо„limlari faoliyati takomillashtirilmoqda. 

 

 

 



Xulosa: 

O„zbekiston  o„zining  qisqa  vaqtdagi  mustaqillik  yillari 

davomida  iqtisodiy-ijtimoiy  boradagi  yutuqlari  bilan  bir  qatorda; 

mafkuraviy-

ma‟naviy, madaniy ishlarga ham e‟tiborni kuchaytirib, 

jahonning  rivojlangan  davlatlari  orasida  o„z  nufuzi  va  obro„sini 



yuqori ko„tarmoqda. 

 

Download 474.58 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
guruh talabasi
nomidagi toshkent
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
haqida tushuncha
rivojlantirish vazirligi
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
samarqand davlat
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
vazirligi muhammad
fanining predmeti
Darsning maqsadi
o’rta ta’lim
navoiy nomidagi
haqida umumiy
Ishdan maqsad
moliya instituti
fizika matematika
nomidagi samarqand
sinflar uchun
fanlar fakulteti
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
Ўзбекистон республикаси
ta'lim vazirligi
universiteti fizika
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
таълим вазирлиги
махсус таълим
Alisher navoiy
Toshkent axborot
Buxoro davlat