M etning nom i tilga olinmasa, ulardan saqlanish mumkin, deb o ‘ylashgan



Download 0.64 Mb.
Pdf ko'rish
bet26/26
Sana29.08.2021
Hajmi0.64 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26
«bi»  (keskir qurol, pichoq)

 ot  shaklidan  yasalganligi  haqidagi  fikrlar ham 

bor.  Keyinchalik «biti» ning xitoy tilidan o'zlashganligiga oid taxmin-larni 

M .Resenen  ham da  J.K losonlar  ham  m a’qullaydilar.  E.Sevortyanning 

ta ’kidlashicha,  taklif qilingan  ushbu  etimologik  fikrlar  kam chiliklardan 

xoli emas.  Chunki, qadimgi turkiy  m anbalarda ot  ko‘rinishidagi p i — piet 

qayd etilmagan.  S huboisbolsa kerak,  M.  Rcscnen, ayni zamonda, xitoycha 

«piet»

ning aynan  «biti» uchun  asos ekanligiga  shubha bilan qaraydi.

G.fon der Gabelens turkcha «biti»nihind-evropa manbalariga oidbo£lgan 

yunoneha «pittahioy» bilan ham bog'laydi.  Bu fikrni keyinchalik E.Polivanov 

ham   qo‘llab-quwatlaydi,  lekin  uning  fikricha,  biuik  <  bitik  xitoy tilidan 

dastlab mo'g'ulchaga, so'ngra esa, mo‘g‘ul tili vositasida turkiy tilga o‘zlashgan.

E.Polivanov o ‘z tadqiqotida turkiy tillarga xos bofgan bitmoq hamda yozmoq 

fe’llari haqida so‘z yuritib,  bitmoq fe’li, asosan, sharqiy hududlarda yashovchi 

tu rk iy   xalqlarga,  xususan,  o ‘zbeklarga,  yozm oq  fe’li  esa,  k o ‘proq 

g‘arbiydagilarga - usmonli turklari vatatarlarga xosligini avtadi. E.D.Polivanov 

fikrining tasdig‘i sifatida turk tilidagi «bitmek» fe’lining tarixda hamda hozirgi 

kunimizdagi m a’no anglatishi bilan qiziqib ko‘rdik. «Turk tilining etimologik 

lug‘ati»da bitgi so‘ziga quyidagicha izoh berilgan: «Turkcha bitimek (yazmak) 

so‘zidan «bit-gi -> bitgi» (yozma bo'lgan, yozilgan, arabcha kitap). Bu yerda 

til  nuqtayi  nazaridan  ahamiyat  berilishi  kerak  b o ‘lgan  muhim   bir  nuqta 

bor:  biti, bitigso ‘zlari Osiyo turkchasida kitob, maktub m a’nolarini ifodalaydi. 

Holbuki,  A nadoli  xalq  tilida  esa,  « о ‘sib  (k o ‘payib)  ketmoq,  urchimoq, 

yetishmoq,  mahsulot holiga  kelmoq»

  m a’nolarini ifodalovchi  «bitmek»  fe’li 

qadimgi turk tilida «yazmak» ma’nosida qollangan «bitimek» bilan ma’nodosh 

bo'lgan va  undan  bitg(k)i (kitap) so‘zi yasalgan.  Bitki (arabcha nebat) xalq 

tilida  (shevada)  bitgi shaklida  ham  talaffuz  qilinadi,  am mo  bu yerda  bitgi 

butunlay  boshqa  m a’no  -  kitap  m a’nosini  anglatmoqda».  Bitgi  leksemasi 

hozirgi  turk  tilida qadimgi  turk tilida  anglatgan  m a’nolaridan birontasini 

ham  ifodalamaydi.  Uning  hozirgi  shakli  bitki  bo‘lib,  quyidagi  m a’noda 

ishlatiladi:  «(Botanikaga  oid)  Tushgan  yerida  ildiz  otib,  hosil  beruvchi, 

so‘ngra esa, qurib ado boluvchi o ‘t-maysa yoki daraxt kabi o ‘simliklaming 

umumiy nomi, nabotot.  «Bitki bitleri» - o ‘simlik (bitki))аг&л yashovchi daraxt 

biti kabi o ‘simlik hasharotlarining umumiy nomi va hokazo».  Ushbu izohdan 



ko'rinadiki,  qadimgi  turk tilida  faol  qo‘llanishda b o lg an   bitgi//bitki so‘zi

1 1 9

Download 0.64 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
nomidagi toshkent
guruh talabasi
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
samarqand davlat
vazirligi muhammad
pedagogika universiteti
bilan ishlash
fanining predmeti
Darsning maqsadi
navoiy nomidagi
o’rta ta’lim
Ishdan maqsad
haqida umumiy
nomidagi samarqand
fizika matematika
sinflar uchun
fanlar fakulteti
maxsus ta'lim
Nizomiy nomidagi
ta'lim vazirligi
moliya instituti
universiteti fizika
Ўзбекистон республикаси
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
Toshkent axborot
таълим вазирлиги
Alisher navoiy
махсус таълим
Buxoro davlat