Iqtisod va mehnat tarbiyasi



Download 89 Kb.
Sana18.04.2022
Hajmi89 Kb.
#559852
Bog'liq
MA\'NAVIY-AXLOQIY TARBIYA


O`QUVCHILARNI MA'NAVIY-AXLOQIY TARBIYA


Reja:

1.Iqtisodiy tarbiyaning mohiyati va vazifalari.

2.Iqtisodiy tarbiyaning mazmuni va shakllari.

3.Boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy tarbiyani amalga oshirish yo‘llari.


4. Mehnat arbiyasi mazmuni.

5. Mehnat tarbiyasining mazmuni va tizimi.

6. O‘quvchilar mehnat tarbiyasining shakllari va metodi.


Foydalanilgan adabiyotlar


KIRISH

Guruhlarga bo’lingan holda «Mehnat tarbiyasi» va «Jismoniy tarbiya» tushunchalariga Klaster tuzing. (Klaster tuzish qoidalari oldingi mavzularda berilgan). Har bir guruh o’z Klasterini taqdim etadi.


Mehnatni ulug’lovchi, uning ahamiyatini yorituvchi, mehnatsevarlikka chaqiruvchi qanday fikr, ibora va maqollarni bilasiz?
Shunga misollar keltiramiz:
«Har bir insonning, ayniqsa, endigina hayotga qadam qo’yib kelayotgan yoshlarning ongiga shunday fikrni singdirish kerakki, ular o’rtaga qo’yilgan maqsadlarga erishish o’zlariga bog’liq ekanligini, ya’ni bu narsa ularning sobitqadam g’ayrat - shijoatiga, to’la - to’kis fidokorligiga va cheksiz mehnatsevarligiga bog’liq ekanligini anglab yetishlari kerak. Xuddi shu narsa davlatimiz va xalqimiz ravnaq topishining asosiy shartidir".
(I.A.Karimov "O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li")
"Mehnat umuminsoniy, milliy va ma’naviy qadriyatlar taraqqiyotining negizidir" ( donolar bisotidan)
Umrni zoye etma, mehnat qil,
Mehnatni saodatning kaliti bil.
(A. Navoiy)
Oltin topmaginu o’rgangin hunar,
Hunarning oldida xasdir oltin-zar.
(Jomiy)
Eng yaxshi axloqiy va estetik dori - mehnat. (A.Frans)
O’zbek xalq maqollaridan namunalar:
Mehnat baxt keltirar.
Mehnat e’tibor garovi.
Mehnatsiz rohat yo’q.
Mehnat qancha og’ir bo’lsa.
Keti shuncha shirin bo’lar.
Komil inson shakllanishida mehnatning o’rni qanday?
Har tomonlama yetuk, barkamol avlodni yetishtirishda mehnat tarbiyasining roli va o’rni beqiyos kattadir. Mehnat tarbiyasi shaxsni har tomonlama rivojlantirishning ajralmas qismidir. Shuningdek bolaning har tomonlama shakllantirish vositasi, uning shaxs sifatida ulg’ayish omili hamdir. Farzandlarimiz mustaqil O’zbekistonimizning bo’lg’usi quruvchilaridir. Shu sababli kadrlar tayyorlash milliy dasturi va boshqa hujjatlarda ularni mehnatga qaydarajada tayyorlashga alohida e’tibor berilmoqda. Shunday ekan, mehnat farzandlarimiz uchun ham zaruriyat, ham burch bo’lishi, buning uchun uyda ham, o’quv yurtlarida ham mehnat qilish uchun sharoitlar yaratish lozim. Agar bola kichikligidan mehnat qilishga o’rgatilsa, o’yindan mehnat qilishga hech bir qiyinchiliklarsiz o’tadi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 23-moddasida "Har bir inson mehnat qilish, mehnat turini ixtiyoriy tanlash, adolatli, qulay mehnat sharoitida ishlash huquqiga ega", - deb ta’kidlangan.
Shunday ekan, bugungi kunda O’zbekiston mustaqilligini mustahkamlash, xalq farovonligini ta’minlash yo’lida fidokorona mehnat qilayotgan kishilar bilan faxrlanish va o’rnak olish lozim. Yoshlar mehnati dastlab oilada, keyin esa o’quv yurtlarida amalga oshiriladi. Bu jarayonda ayniqsa akademik litsey, kasb - hunar kollejlarini o’rni va ahamiyati beqiyos kattadir. Ta’lim to’g’risidagi qonunning 13-moddasida ta’kidlanganidek, "kasb - hunar kollej o’quvchilarining kasb - hunarga moyilligi, mahorati va malakasini chuqur rivojlantirishni tanlangan kasblar bo’yicha bir yoki bir necha ixtisos olishini ta’minlaydigan uch yillik o’rta kasb - hunar o’quv yurtidir"1.


Asosiy tushunchalar: Iqtisod, bozor iqtisodiyoti, iqtisodiy tarbiya. Iqtisodiy tafakkur, ishbilarmonlik, tejamkorlik, tashabbuskorlik, ekologiya, efologik tarbiya. ekologik madaniyat, mehnat, mehnat tarbiyasi, aqliy mehnat, jismoniy mehnat, kasbga yo‘llash.

Iqtisodiy tarbiya barkamol inson tarbiyasining muhim muammolaridan biridir. “Iqtisodiy o‘zgarishlarni ustivor deb hisoblayotganimiz, taqsimotning ma‘muriy buyruqbozlik tizimidan butkul voz kechayotganimiz hamda bozor iqtisodiyotiga asoslangan ijtimoiy mnosabatlarni shakllantirayotganimiz jamiyatni isloh qilishga qat‘iy yondoshishimizning ifodasidir”, degan edi I.Karimov.( I.Karimov.O‘zbekiston XX1 asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.Toshkent, “O‘zbekiston”,1997 y., 188-bet.) Jamiyatni isloh qilish, bozor iqtisodiyoti talablari esa unda yashayotgan kishilarda iqtisodiy tafakkurning shakllanishini talab etadi.SHuning uchun ham o‘sib kelayotgan yosh avlodda iqtisodiy tafakkurni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Iqtisodiy tarbiya o‘quvchilarda tejamkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik, ishbilarmonlik, iqtisodiy hisob-kitob va ular haqida fikrlay olish kabi qobiliyatlarni shakllantiradi. 2. Iqtisodiy tarbiyaning mazmuniga Sharq mutafakkirlari katta e‘tibor qaratib kelganlar. Muhammad Ibn Muso al-Xorazmiy mamavzutika fani inson hayotida asosiy o‘rin tutishini alohida ta‘kidlaydi. Uning fikricha kishi hisob ilmini bilishi va ishiga pishiq bo‘lmog‘i lozim.SHunda u mehnatining natijasini o‘lchovlar orqali aniqlay oladi.Abu Nasr al-Forobiy inson yashashi uchun juda ko‘p narsalar kerakligini va bo‘larni vujudga keltirish yo‘lida boshqa shaxslarga murojaat qilish kerakligini e‘tirof etadi. Bu o‘rinda olim iqtisodiy aloqa zaruriyatini ko‘rsatib o‘tgan edi. Darhaqiqat iqtisodiy aloqa o‘rnatish uchun odamlar, davlatlar, jamiyatlar integratsiya yo‘lida harakat qiladilar. Hozirgi vaqtda bu fikr qanchalik to‘g‘ri ekanligini rivojlangan davlatlar hayoti misolida ko‘rish mumkin. Iqtisodiy integratsiya davlatlarga faqat boylik keltiryapti. Al-Forobiy “Baxt saodatga erishuv haqida” asarida shunday yozadi: “Inson o‘z mablag‘ini to‘g‘ri sarflashni bilishi kerak. Pul sarflashda qizg‘anchiqlik qilish xasislikka olib keladi. Pullarni rejasiz ishlatish esa insonni beboshlikka yetaklaydi”. Ko‘rinib turibdiki, o‘tmish mutafakkirlari maktab va oila sharoitlarida O‘quvchi iqtisodiy tafakko‘rinii kengaytirish, ularni tejamkorlikka, ishbilarmonlikka, iqtisodiy hisob- kitobga o‘rgatishni hayotiy tajriba asosida amalga oshirish lozimligiga e‘tibor qaratganlar.Bolaga iqtisodiy tarbiya berish oiladan boshlanadi. Bola maktabga borgach bu borada puxta bilimlar ola boshlaydi. Abu Ali Ibn Sino o‘z asarlarida shu xususda alohida to‘xtaladi. Oila a‘zolari- deb yozadi u,- kunlik oziq-ovqatlar uchun yetarli mahsulotlarni oldindan tejamkorlik bilan sarf qiladi. Har bir kishi bug‘doy, guruch, mevalarni saqlash yo‘llarini bilishi kerak. Ehtiyojga yaroqli narsalarga tejamkorlik bilan munosabatda bo‘lish lozim. Ota-ona uvol qilish gunohligini farzandiga yoshligidan nasihat yo‘li bilan o‘rgatadi.


Ibn Sino Bolalarni hayotga tayyorlash uchun ularga hunar o‘rgatish kerak deb ko‘rsatadi: Inson hunarni puxta o‘rganishi shart. Chunki hunar unga kelajakdagi ro‘zg‘or tebratishi uchun asqotadi.

  1. Iqtisodiy tarbiya avvalo oilada amalga oshiriladi. Oilada iqtisodiy tarbiya zamirida Bolada mehnatsevarlikni shakllantirish yotadi. Bu shunday olib borilishi kerakki, Bola o‘z mehnatining natijalarini ko‘ra bilsin. Shundagina bola o‘z imkoniyatidan to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri foydalanayotganini anglaydi. Hunar egallash yoshlarni mustaqillikka o‘rgatadi. Bu jarayonda Bola hisob-kitob qilishni ham o‘rganadi, ishbilarmonlik va tashabbuskorlik xususiyatlariga ega bo‘ladi. Ota-onalar hovli va xonadonlarni tartibga solish, ovqat pishirish, kir yuvish va kiyim-kechakni yamash, ro‘zg‘or asboblari va uydagi jihozlarni ta‘mirlash sohasida Bolalar mehnatini tashkil etadilar.Bunda ota-ona yumushlarni Bolalarga ularning jismoniy, aqliy, ruhiy imkoniyatlarini hisobga olgan holda topshirishlari kerak. Ota-ona ishni topshirish bilan cheklanmay Bola uni qanday bajarayotganini nazorat qilishi, lozim bo‘lsa, maslahat, ko‘mak berishi, Bolani ruhlantirib turishi maqsadga muvofiqdir. Tarbiyaning samaradorligini oshirish ko‘p jihatdan oila, maktab, jamoatchilik va mehnat jamoalarining bahamjihat kuch-g‘ayrat sarflashlariga va o‘quvchilarga nisbatan qo‘yiladigan talablari bir xil bo‘lishiga bog‘liq. Bugun maktab partalarida o‘tirgan yoshlar shu asr oxiri va kelgusi asr boshlaridagi ulug‘vor vazifalarni hal etadilar. Bas, shunday ekan, yoshlarda shaxsiy va ijtimoiy turmush masalalarini, shuningdek, Vatan mudofaasi, xalqaro munosabatlar va tabiat injiqliklari bilan bog‘liq ravishda tug‘iladigan muammolarni to‘g‘ri hal etishga yaroqli bo‘lgan qobiliyatni, jumladan, tejash va tejamli bo‘lish qobiliyatini hozirdan boshlab astoydil shakllantirish va o‘stirish g‘oyat katta ahamiyatga egadir.

O‘zbekiston davlatining moddiy va ma‘naviy o‘sish borasidagi iqtisodiy qonuniyati bilan o‘quvchilar tabiiy fanlar mazmunida tanishadilar. Jamiyatshunoslik darslarida Bolalar xalq farovonligini yuqori darajaga ko‘tarish uchun qanday iqtisodiy vazifalar bajarilishi lozimligini o‘rganadilar. Kimyo, biologiya darslarida o‘qituvchilar yoshlarga mineral o‘g‘itning iqtisodiy ahamiyatini yaqqol misollar bilan ko‘rsatishadi. Yangi texnologiya nima va u sanoatga qanday joriy qilinadi? Fan kashfiyotlari qay darajada iqtisodiy foyda keltirishi mumkin? Shunday savollarga Bolalar o‘qituvchilar ordamida dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlarda javob topadilar.
Iqtisodiy tarbiyaning qator vazifalari mehnat darslarida amalga oshiriladi. Bu darslar nechog‘lik qiziqarli va foydali tashkil etilsa, o‘quvchilar shunchalik iqtisodiy bilim va malaka oladilar. Avvalo, bu darslarning mazmuni to‘g‘ri belgilanib olinishi zarur. Yana bir muhim qoidani nazarda tutish kerak. Hozirda boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘qish, tabiatshunoslik, mamavzutika va mehnat darslari orqali iqtisodiyotga oid boshlang‘ich tushunchalar o‘rgatiladi.. Bunda o‘quvchilar atrof olam, mehnat, insonlar va ularning hayoti, bozor, narxlar haqidagi dastlbki tushunchalarni o‘rganadilar. Shuningdek mamavzutika darslarida boshlang‘ich mamavzutik tushunchalarni o‘rgatish orqali o‘quvchilarda mamavzutik tafakkur shakllantiriladi, bu esa o‘quvchilarni bozor munosabatlariga tayyorlashda muhim o‘rin tutadi. Mehnat darslari Bolalar uchun iqtisodiy bilimlar bilan tevarak-atrofdagi hayotni o‘ziga xos tarzda bog‘lovchi omil bo‘lishi lozim. Masalan, o‘quvchilar boshlang‘ich sinf mehnat darslarida turli buyumlarni hisobli o‘lchamlar yordamida qog‘ozdan, kartondan, loy va plastilindan tayyorlaydilar. Bu buyumlar albatta insonlar hayotida nima uchun kerakligi o‘quvchilarga tushuntiriladi. Shuningdek har qanday chiqindi materiallarning ham ahamiyati tushuntirilib, ular yordamida yordamida kerakli buyumlarni tayyorlaydilar buyumlar yasaydilar. Bu mashg‘ulotlarda o‘quvchilar tejamkorlikka, tadbirkorlik va ishbilarmonlikka o‘rgatiladi. Yuqori sinqlarda o‘quvchilar “Ishlab chiqarish texnologiyasini o‘stirish”, “Mahsulot tannarxi”, “Tovarlarni chet ellar bilan turli yo‘llar orqali ayriboshlash” kabi mavzulardagi mashg‘ulotlar, yuqorida aytilganidek, hayotiy tusda o‘tkazilgandagina o‘quvchi ongida chuqur iz qoldiradi. O‘quvchilarga iqtisodiy tarbiya berish maqsadida biz keng va to‘g‘ri yo‘naltirilgan vazifalarni oldimizga qo‘yishimiz zarur: Iqtisodiy geografiya darslarida iqtisodiy tarbiyaga oid mavzularni chuqurroq tushuntirish. Hozirgi kunda o‘quvchilar nutqidan o‘rin olayotgan atamalarni kasblarga bog‘lab o‘rgatish. Ikkinchi yo‘nalish o‘quvchilarning darslikdagi iqtisodiy tarbiyaga qaratilgan topshiriqlar va vazifalarni bajarishlaridir.Bunda darslikdagi har bir bobni mavzularga bo‘lingandan so‘ng tahlil qilish va iqtisodiy tarbiyani o‘stirish uchun savol va topshiriqlar beriladi. Masalan: “O‘zbekistoning tashqi iqtisodiy aloqalari” va “O‘zbekiston iqtisodiy rayonlarining o‘zaro iqtisodiy aloqalari” degan mavzularni ko‘rib o‘taylik. “O‘zbekistoning tashqi iqtisodiy aloqalari” mavzuidan so‘ng hozirgi iqtisodiy tushunchalar va muammolar bilan uyg‘un bo‘lgan quyidagi savol va topshiriqlar beriladi. Tashqi iqtisodiy aloqa nima? Eksport va import nima? Valyuta, jahon bozori nima? O‘zbekiston qaysi davlatlar bilan xom ashyo orqali, qaysi davlat bilan tayyor mahsulotlaar orqali aloqa qiladi? O‘quvchilarga O‘zbekiston bilan iqtisodiy aloqa o‘rnatgan davlatlar diagrammasini to‘zish va ularni xaritada belgilash topshiriladi. Shu mavzudagi barcha iqtisodiy atamalarni lug‘at daftarchaga ta‘riflab yoziladi. Bundan tashqari, quyidagi atamalar har bir mavzuga bog‘lab o‘rganiladi: bozor iqtisodi, birja, biznes, broker, reklama, marketing, menejer va boshqalar. Darsdan tashqari mashg‘ulotlarda iqtisodiy tarbiya berish bu sohada keng imkoniyatlarga ega. Geografiya fani to‘garaklarida o‘quvchilarga asosan iqtisodiy bilimlar beriladi. O‘lka va o‘lkaning taraqqiyoti, mehnatni ilmiy asosda tashkil etish, mahsulot sifati, tabiatni muhofaza qilishga oid iqtisodiy tushunchalar ular ongida shakllantiriladi. Bu tushuncha va bilimlar orqali respublika, viloyat va tuman xalq xo‘jaligining rivojlanish xususiyatlari chuqurroq o‘rganiladi. Bunday bilimlar o‘quvchilar kelajakda qaysi sohada ishlash yoki qayerda o‘qishi mumkinligini mo‘ljallashiga ham imkon beradi. Iqtisodiy tarbiya uslublari xilma-xildir. Jumladan, suhbat, ma’ruza, amaliy mashg‘ulotlar, sanoat shoxobchalariga sayohat o‘tkazish, solishtirish, xisob-kitob qilish g‘oyatda ta‘sirchan uslublar hisoblanadi. O‘quvchilarda iqtisod borasida ijodiy fikr yuritishni shakllantirishda darslarda va darsdan tashqari mashg‘ulotlardan unumli foydalanish lozim. O‘quvchilarni qay darajada iqtisodiy tarbiya topganliklari o‘qituvchilar tomonidan kuzatib borilishi kerak.
.Mehnat inson hayoti uchun, uning farovon turmush kechirishi uchun hamisha asos bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi. Mehnat- farovon va baxtli hayot kechirishning eng asosiy sharti bo‘lganligi sababli hamma fuqarolar uchun majburiydir.Mehnat odamlarning biror maqsad uchun sarflagan vaqti, aqliy va jismoniy kuchi yoki zarur faoliyatidir. Mehnatsiz yashamoq mumkin emas.Barcha tirik mavjudot nimanidir iste‘mol qilish hisobiga yashaydi, umrini davom ettiradi. Yerda yashovchi mayda qurt-qumursqadan tortib, parrandalargacha, suv ostida yashovchi jonivorlardan tortib, ulkan hayvonlargacha ovqatsiz yashay olmaydi. Xuddi shuningdek odamlar ham uzluksiz ovqatlanadi, hayot kechiradi. Boshqa tirik mavjudotlardan farqli o‘laroq, odamlar kiyinadi, uy-joy qurishadi, savdo-sotiq qilishadi, kitob o‘qishadi, ijod qilishadi. Bu ishlarni amalga oshirish uchun boylik, ya‘ni tirikchilik manbai bo‘lgan pul kerak. Pul topish uchun, o‘zlariga kerakli narsalarni yaratish uchun odamlar mehnat qilishlari lozim. Mehnat jarayonidagina oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa zarur narsalar yaratiladi. Mehnat inson hayotini sermazmun qiladi va boyitadi. Odamlar mehnat qilish jarayonida sog‘liqlarini mustahkamlaydilar, obro‘ orttiradilar va o‘z kelajaklarini yaratadilar.Mehnat tarbiyasining asosiy vazifalari quyidagilar:
1.Mehnatning xilma-xil turlariga qiziqish va muhabbatni tarbiyalash. Bu sifatlarni tarbiyalamay turib, mehnat tarbiyasini amalga oshirish mumkin emas.
2.O‘quvchilarda mehnatga ijobiy munsabatni tarbiyalash.
3.O‘quvchilarni mehnatga oid bilim, ko‘nikma va malakalar bilan qurollantirish.
4.O‘quvchilarning kasblariga qiziqishini tarbiyalash va kasb tanlashga yordamlashish. Mehnat tarbiyasini mazmunini aniqlashda turli o‘quvchilar uchun differentsial yondashish lozim. Yoshlarga mehnat tarbiyasi berishda oila muhim rol o‘ynaydi. Oila yoshlarni hayotga, mehnatga tayyorlashda jamiyat oldida muhim vazifani bajaradi.
Pedagogika fani, maktab o‘quvchilarini, ota-onalarga Bolalarga mehnat tarbiyasi berishda yordamchi hisoblanadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi Bolalar hayotida o‘yin faoliyati mehnat tarbiyasida katta rol o‘ynaydi. Bolalarnio‘yinchoqlarni toza tutishlari yig‘ishtirishlari, sozlashlari kabilar ularni mehnatga o‘rgatadi. O‘yinchoqlardan Bolalar asta-sekin uy ishlarini bajarishga o‘tadilar. Avvalo o‘z-o‘zlariga xizmat qiladilar kiyimlari, oyoq kiyimlari, shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qilishlari kabilar. Keyin ro‘zg‘or yumushlarini bajaradilar: uyni yig‘ishtirish, o‘simliklar va hayvonlarga qarash, idish tovoqlarni yuvish, ota-onalariga yordamlashish. O‘z-o‘ziga xizmat va mayishiy mehnat Bolalarda ozodalik, buyumlarni saqlash, yordamlashishga intilish bajargan ishidan qanoatlanish kabilarni tarbiyalaydi.
2.Sharq xalqlari madaniy merosida mehnat tarbiyasi masalalari.
Ota-boBolarimiz asrlar davomida mehnatni ulug‘lab kelishgan, o‘zlari sidqidildan mehnat qilishgan. Bizga ulardan meros bo‘lib qolgan barcha xazinalar-ilmiy-badiiy kitoblar, turli xildagi san‘at asarlari, me‘morchilik obidalari va boshqa narsalar ana shu mehnatning mahsulidir. Jahon fanining rivojiga bebaho hissa qo‘shgan al-Xorazmiy, Ibn Sino, Ismoil Buhoriy, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur singari bobokalonlarimiz mehnatsevarliklari tufayli ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritishgan va yoshlarni ham mehnatni sevishga, mehnatsevar bo‘lishga chaqirishgan. Shu boisdan jahondagi barcha xalqlarning maqollarida bo‘lgani kabi o‘zbek maqollarida ham mehnat va mehnatsevarlik g‘oyasi markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. “Suvsiz hayot bo‘lmas, mehnatsiz rohat”, “Mehnat qilsang yasharsan, katta-katta osharsan”, “Oltin o‘tda chiniqar, odam-mehnatda”, “Mehnat bilan qarisang, rahmat bilan yasharsan”, “Uzoq umr siri mehnatda” kabi maqollar bejiz yaratilmagan. Mehnat hayot chirog‘i yog‘ quyib turadi. Mehnat bilan charxlanib turmagan kuch susayadi. Ishlamaslik har doim lanjlikni keltirib chiqaradi, lanjlikdan keyin esa nogironlik keladi. Mehnat shaxsni har tomonlama kamol toptirishning asosiy omili hisoblanadi. Shuning uchun Bolalarni juda kichik yoshidan boshlab mehnatga o‘rgatish zarur.
Mehnat tarbiyasi masalalari Markaziy Osiyolik mutafakkir olimlar va shoirlarning bizga meros bo‘lib qolgan ma‘rifiy asarlarida katta o‘rin olgan.
Masalan, buyuk o‘zbek shoiri Alisher Navoiy mehnatsevarlikni chinakam insonning eng asosiy xususiyati deb bilgan. Mehnat kishini bezashini, uni har tomonlama kamol toptirishini yuksak ko‘tarinki ruh bilan madh etgan. Yoshlarni sidqidildan mehnat qilishga, mehnatni qadrlashga chaqirgan. Sharq madaniyatining buyuk namoyandasi Mirzo Ulug‘bek ham yosh avlodga tabiat va uni muhofaza qilish, tabiat yaratgan ne‘matlarni tejab-tergab tasarruf qilish to‘g‘risidagi bilimlar berish kerakligini ta‘kidlagan. Yoshlar bilimlarni ongli ravishda o‘zlashtirishlari, o‘z fikr-mulohazalarining to‘g‘riligiga bevosita kuzatish orqali ishonch hosil qilishlari muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatib o‘tgan. Umuman, ma‘rifatparvarlar yoshlarning mehnat ta‘limi va tarbiyasi masalalariga alohida e‘tibor berib, turli asarlarida yoshlardagi qiziquvchanlik, tejamkorlik, do‘stlik va odamiylik kabi olijanob fazilatlar mehnat orqali vujudga kelishni g‘oyat ta‘sirchan shakllarda ifodalaganlar. Ular yoshlarni kasb-hunar o‘rganishga, har kim o‘zi qiziqqan va o‘ziga munosib faoliyat bilan shug‘ullanishga da‘vat etganlar. Mehnatkash odam hech vaqt birovga qaram bo‘lib qolmaydi, degan fikrni ilgari surganlar.
Yoshlar mehnatsevar bo‘lib tarbiyalanishi bilan bir vaqtda inson qo‘li bilan yaratilgan narsalarni qadrlashga va uni uvol qilmaslikka chaqirilgan. Uvolning oqibati gunoh bo‘lishi ajoyib o‘gitlarda xalq og‘zaki ijodida ham keng o‘rin olgan. Mehnat faqat hayotiy zaruriyat va moddiy farovonlik manbai bo‘lib olmay, yoshlarda yaxshi xulq va ma‘naviy sifatlarni vujudga keltiradi; loqaydlik va beparvlik kabi illatlarni bartaraf etib, kishida quvonch va mamnunlik hislarini paydo qiladi. Odam dunyodagi hamma yaxshm narsalarga ega bo‘lsa-yu, lekin o‘zi mehnat qilmasa, u baxtli bo‘la olmasligi badiiy asarlarda ko‘ylangan; ezgu maqsadlarga erishishning eng muhim omili bo‘lgan mehnat tufayli mamlakatning gullab yashnashi mumkinligi qayd etilgan. Xullas mehnat tarbiyasi masalasi ma‘rifatparvarlar ijodida hamisha faxrli o‘rin tutgan. Ular yoshlarni jamiyat manfaati uchun ishlarga chaqirish bilan birga ustozlar va ota-onalarning mehnat tarbiyasi sohasidagi vazifalari nimalardan iborat ekanligini ko‘rsatganlar.
O‘zbek ma‘rifatparvarlarining taniqli namoyondalaridan biri Abdulla Avloniy yoshlarning birpor kasb bilan mashg‘ul bo‘lishini birinchi galdagi muhim ish deb hisoblagan. U “Turkiy Guliston yoxud axloq” asarida dangalik va yalqovlikni qoralab, harakatchanlikni olqishlab shunday yozgan: “Sihatimiz, saodatimiz, sarvatimiz, qanoatimiz, sabrimiz, fazilatimiz, butun hayotimiz harakatmizga bog‘liqdir. Harakatsiz kishilar har narsadan mahrum, doim boshqalarning yordamiga muhtoj bo‘lib xorlikda qolurlar. Shuning uchun Bolalarni hunar o‘rganishga chaqirib, qishilarni biror kasb bilan shug‘ullanishga undab, “yoshlar”... bu ko‘mirchilar, bu temirchilik menga munosib ish emas, deb dangasalik qilib ishsiz yursa, zo‘r ayb” hisoblanishini uqtirgan. Yoshlikdanoq biror hunar yo kasb etagini mahkam tutgan yigit-qizlar hayotdan o‘z o‘rinlarini topadilar, qoqilmaydilar.
Ota-boBolardan qolgan hikmatda “Bir yigitga qirq hunar oz” deyiladi. O‘sha hunarlardan ayrimlarini sanab o‘tamiz: duradgor, naqqosh, kulol, zargar, etikdo‘z, novvoy. Inson o‘zining Bolalik davridan boshlab mehnat qilishga o‘rganib, o‘ziga yoqqan biror kasbni egallab borishi va kelajakda mehnatsevar inson bo‘lib yetishmoq uchun harakat qilishi kerak. El-yurt orasida o‘z kasbining mohir ustasi bo‘lgan, qo‘lida guldek hunari bo‘lgan kishilarni odamlar ezozlab hurmat qiladilar. Ishning og‘ir-engili bo‘ladi-yu, ammo yaxshi-yomoni bo‘lmaydi. Bazilar qora mehnat deb jirkangan ishga siz sidqidillik bilan qo‘l ursangiz, u ish sizni o‘ziga shu qadar tortadiki, hayotingizni o‘sha ishsiz tasavvur etolmay qolasiz. Mehr va ishtiyoq bilan bajarilgan har qanday “qora”ish ham toza, ko‘ngilli, jozibador bo‘lib tuyuladi. Ko‘rganlar: “Qo‘li gul ekan, otasiga rahmat!” deb ketadi. Yaxshi inson haqida xayol qilganingizda,mehnat hayotining eng zarur ehtiyojiga aylangan kishi ko‘z oldimizga keladi. Har kuni, har daqiqa mehnat burchini kamtarlik bilan, kerilmasdan, vaqtini bekor o‘tkazmasdan bajarib kelgan odam chinakam yaxshi insondir.
Oilada, jamoat orasida jismoniy mehnat bilan shug‘ullanishiga to‘g‘ri keladi, maktabda esa o‘z sog‘lig‘ini mustahkamlash uchun badantarbiya darslariga qatnashadi. O‘quvchining o‘z odobini namoyish qiladigan yana bir imkoniyati borki, bu uning jamoa mehnatida faol ishtirok etishidir. Jamoatchilik asosida bajariladigan ishlar ko‘cha-kuyda ham, maktabda yoki sinfda ham tez-tez uchrab turadi. Sinfning tozaligi uchun kurashda qatnashish, maktab tajriba uchastkasida olib boriladigan mehnat jarayonida ishtirok etish har bir o‘quvchining sharafli burchidir.
4.O‘quvchilar mehnat tarbiyasining shakllari va metodi. Oilada mehnat tarbisi Ota-onalar Bolalarining kelajagini o‘ylab, ularning ilk yoshlaridan mehnatga o‘rgatib boradilar. To‘g‘ri tarbiyaning eng ta‘sirli, eng samarali usuli ham mehnatdir. Bolani yoshligidan ishga o‘rgatish, mehnatga ko‘niktirish ota-onaning burchidir. Ma‘lumki, har bir oilaning o‘z xo‘jaligi bo‘ladi va u o‘z xo‘jaligini sof, halol mehnati bilan quradi; Oilada Bolalarni tejamkorlik ruhida tarbiyalashga qanchalik ko‘p e‘tibor berilsa, ular xalqqa ham, ota-onalariga ham, o‘zlariga ham shuncha ko‘p foyda yetkazadilar. Ota-onalarning O‘quvchi barcha ehtiyojlarini so‘zsiz qondirishga intilishlari tarbiyadagi katta xatodir. Ota-onalar o‘z farzandlarini mehnatsevar va tejamkor qilib tarbiyalash uchun quyidagilarga amal qilishlari kerak.
1.Bola o‘z ota-onasining qaerda ishlashini va nima ishlab chiqarishini, bu ishlab chiqarishning butun jamiyat uchun qanday ahamiyati borligini bilishi kerak. Umuman,Bola ota-onasi ishlab, topib keltiradigan daromadning katta va foydali ijtimoiy mehnat evaziga olinadigan ish haqi ekanini mumkin qadar ertaroq yaxshi tushunishi lozim. 2.Bolani oila byudjeti bilan mumkin qadar ertaroq tanishtirish lozim. Agar oilaning moddiy sharoiti juda yaxshi bo‘lsa, Bolaning o‘z tengdoshlari oldida bunday yaxshi sharoit bilan g‘ururlanish va maqtanishga odatlantirmaslmik kerak. Ota-ona O‘quvchi halol, rostgo‘y va sofdillikka odatlanib borishlarini diqqat bilan kuzatib borishlari kerak. Ular hech narsani Boladan atayin yashirmasliklari va shu bilan birga uning ko‘z o‘ngida yotgan bo‘lsa ham, so‘roqsiz olmaslikka o‘rgatishlari kerak. Oilada tejamkorlik va ehtiyotkorlik tarbiyasini to‘g‘ri tashkil etib, eskirib qolgan narsalarni yaxshilab, ta‘mir qilib, yangisini sotib olish vaqtini cho‘zish va shu yo‘l bilan ota-onalar yoki oilaning boshqa a‘zolari topgan pulning ma‘lum qismini tejab qolish mumkin bo‘ladi. Bola faqat o‘z buyumlarini emas, boshqalarning buyumlarini ham ehtiyot qilishga o‘rganishi lozim. Tejab-tergab ish ko‘rish odatlarini Bolalarda mumkig qadar ertaroq tarbiyalamoq kerak. Pulni tejab-tergab sarflashga o‘rgatish muhim. Oilada ota-onalar o‘z farzandlarining mehnatsevar, tejamkor va ehtiyotkor kishilar bo‘lib yetishishlarida o‘zlari namuna bo‘lishlari kerak. Oilada mehnat tarbiyasini amalga oshirish uchun quyidagi pedagogik talablarga amal qilish lozim.
1.Bolalar mehnati kuchiga yarasha tashkil qilinishi va o‘yin elementlarini o‘z ichiga olish lozim.
2.Mehnat sismavzuli harakterda bo‘lishi va Bolalar doimiy mehnat bilan shug‘ullanishi lozim.
3.O‘quvchi mehnati doim rag‘batlantirilishi va ularda emotsional qoniqish hissini vujudga keltirishi lozim.
4.Tarbiya ota-onalar namunasi va birgalikdagi mehnat muhim ahamiyatga ega.
5.Bolalarni doimiy mehnatning oddiy formalaridan murakkab formalarga, qiziqarli sohalaridan kam qiziqarli lekin zarur sohalariga jalb qilish lozim.
6.Kattalar Bolalar mehnatiga ta‘lim elementlarini kiritishlari lozim.
7.Bolalarni mehnat bilan jazolash yoki pul bilan mukofotlash mutlaqo mumkin emas. Talim jarayonida mehnat tarbiyasi Bolarga mehnatga bo‘lgan qiziqish va ehtiyoj ancha barvaqt paydo bo‘lgan, maktabga kelgan o‘g‘il va qizlarga esa muayyan mehnat ko‘nikmalari tarkib topgan bo‘ladi. Bu ko‘nikmalar maktabdagi talim va tarbiya tasirida yanada mustahkamlanadi.


XULOSA
(Mehnatning mohiyati va ahamiyatini yoritib beruvchi videofilm namoyish etiladi) Filmni ko’rib, mehnat tarbiyasining mazmunini nimalar tashkil etar ekan degan savol paydo bo’lishi mumkin. Inson faoliyatining asosiy turi mehnat, atrof - muhitni o’zlashtirish, bunyod qilish orqali ham ijtimoiy, ham shaxsiy ehtiyojlarini qondiradi. Shuning uchun mehnatga murakkab ijtimoiy hodisalar sifatida qaraladi. Mustaqillik milliy kadrlar tayyorlash ko’lami va sifatini oshirishni taqozo qilmoqda. Yirik korxonalarda milliy kadrlarning kamligi yetuk mutaxassislarning migratsiyasi ushbu muammoga davlat nuqtai nazaridan jiddiy yondashishni talab etmoqda. Yoshlar mehnatining mazmuni mamlakat oldida, ijtimoiy siyosiy va iqtisodiy vazifalar, viloyat va tumanlardagi kadrlarga bo’lgan ehtiyoj, o’quv yurtlarining ichki imkoniyatlari va talablari asosida belgilanadi. Avvalo, bolalar ta’lim jarayonida mehnat haqida dastlabki bilim va tasavvurlarga ega bo’ladilar. O’qish ham mehnat ekanligini tushunib oladilar. O’quv rejasiga kiritilgan mehnat darslarida esa mehnat qilish malakalarini egallaydilar. Bu jarayonda o’z mehnatlarining natijalarini ko’rib zavqlanadilar va yanada yaxshiroq mehnat qilishga harakat qiladilar. Mehnat qilish jarayonida sinfdan va maktabdan tashqari mehnat, o’z - o’ziga xizmat qilish mehnati, ijtimoiy foydali mehnat turida faol ishtirok etadilar va chiniqadilar. Pedagogika fani mehnat tarbiyasini tashkil qilishda qo’yayotgan talablar quyidagilar:
-mehnatning ijtimoiy axloqiy ahamiyatiga alohida e’tibor berish;
-mehnat o’quvchining yoshi, hayoti tajribasi va imkoniyatlariga mos bo’lishi;
-o’quvchilarning mehnat faoliyatlari ijodiy harakterda bo’lishi;
-o’z vaqtida turli kasblar haqida ma’lumotlar berib borilishi;
-mehnat ahllari bilan doimo suhbat va uchrashuvlar tashkil qilish.
Mehnat tarbiyasi fan asoslarini o’rganish jarayonida o’quvchilarning olgan bilimlarining aniq maqsadga yo’nalganligi, ishlab chiqarish jarayonining ilmiy asoslarini, bilim va kasbiy qiziqishlarni ko’zda tutadi.
Adabiyotlar ro'yxati.


I. А. Kаrimоv. Yuksаk mа`nаviyat еngilmаs kuch. T. Shаrq 2008.
2. I. А. Kаrimоv. Bаrkаmоl аvlоd O’zbеkistоn tаrаqqiyotining pоydеvоri. T. 1997.
3. Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi T. 1997.
4. Оchilоv M. Оliy mаktаb pеdаgоgikаsi.T. 2008.
5. Оchilоv. M. Muаllim қаlb mе`mоri. T. 2003.
6. Munаvvаrоv. Pеdаgоgikа. T. O’qituvchi 1996.

1 Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўg’рисида»ги Qонуни. Баркамол авлод-Ўзбекистон тараqqиётининг пойдевори. Т.: «Шарq», 1998. 23- бет.



Download 89 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish