14-mavzu. Nikoh va oilaning axloqiy asoslari, uning yoshlar tarbiyasidagi o‘rni reja



Download 48.44 Kb.
bet1/3
Sana29.08.2021
Hajmi48.44 Kb.
  1   2   3

14-MAVZU. NIKOH VA OILANING AXLOQIY ASOSLARI,

UNING YOSHLAR TARBIYASIDAGI O‘RNI
Reja:

  1. Nikoh - eng qadimgi axloqiy munosabat shakli sifatida. Nikohning qonuniy va diniy jihatlari.

  2. Oilaning psixologik, ijtimoiy-ma’naviy muhitining farzand tarbiyasiga ta’siri. Oila nomusi va sha’nini saqlashda ota-ona va farzandlar mas’uliyati.

  3. Milliy ma’naviyatimizda nikoh va oilaga doir axloqiy qadriyatlar. Uning yoshlar tarbiyasi, ma’naviy-axloqiy kamolotiga ta’siri.

  4. Yoshlar psixologiyasida oilaga munosabatning ma’naviy, axloqiy tamoyillarini shakllantirish. Oilaviy ajrimlar va uning yoshlar axloqiy kamolotga salbiy ta’siri.

  5. Oila shartnomasini tuzishning axloqiy jihatlari.

  6. Oilaviy munosabatlarga noan’anaviy yondashuvlarning oqibatlari.

  7. Davlatning oila tinchligi va barqarorligini ta’minlashdagi o‘rni.

Oila kishilik jamiyatining ijtimoiy poydevoridir. Shunga ko‘ra, jismonan sog‘lom, ma’nan barkamol, axloqan pok va yuksak madaniyatli yosh avlodni voyaga yetkazishda oilaning o‘rni beqiyos. O‘zbekistonning taraqqiyot istiqboli oilaviy tarbiya muammolarini oqilona yechilishga ham bog‘liq. Buning uchun shu borada zarur chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish, oilaviy tarbiyaga tahdid soluvchi muayyan kuchlarga qarshi kurashib, bo‘lajak ota-onalarning ma’naviy, axloqiy, madaniy va tarbiyaviy bilimlarini oshirish bilan bog‘liq masalalarni hal etish bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biridir. Davlatimizda sog‘lom oilani shakllantirish va oilada yuksak ma’naviy-axloqiy muhitni qaror toptirish uchun zarur shart-sharoit yaratish, yoshlarni oila qurishga tayyorlash, oilalar mustahkamligini va manfaatlarini ta’minlash, sog‘lom farzand o‘stirish, tarbiyalash va voyaga yetkazish masalasi davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Bunda, avvalambor, oilaning muqaddasligi hamda nikoh mas’uliyati bo‘yicha kelajakda oila quradigan yigit va qizlarimiz tafakkurini, ongini o‘zgartirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Bosh qomusimizda oilani mustahkamlash, undagi munosabatlarni o‘zaro muhabbat, ishonch va hurmat, hamjihatlik, bir-biriga yordam berish hamda barcha a’zolarining mas’ulligi hissi asosida oila qurish, biror-bir shaxsning oila masalalariga o‘zboshimchalik bilan aralashishiga yo‘l qo‘yilmasligi hamda bu huquqlarning himoya qilinishini ta’minlash kabi asosiy tamoyillar o‘z ifodasini topgan. Oila va nikoh munosabatlari, sog‘lom ona-sog‘lom bola masalasiga e’tibor, oila institutini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Konstitutsiyamizning 63-moddasida «Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir hamda jamiyat va davlat muhofazasida bo‘lish huquqiga ega» deb belgilab qo‘yilganligi oilaning qanchalik yuksak asos ekanini ko‘rsatadi. Qolaversa, mamlakatimizda olib borilayotgan kuchli ijtimoiy himoya siyosati mohiyatida ham davlat va jamiyatning oilaga bo‘lgan doimiy g‘amxo‘rligi o‘z ifodasini topgan.

Nikoh – erkak va ayolning teng huquqli, erkin va ixtiyoriy ittifoqi bo‘lib, u fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida tuziladi va oila tuzish maqsadiga hizmat qiladi. Nikoh oilaning vujudga kelishida birdan bir asos bo‘lgani bois u faqat axloq normalari bilan emas, balki maxsus qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.

Oila nikohdan boshlanadi. Nikoh rasmiy, qonunlar asosida o‘tkazilgandagina haqiqiy hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining birinchi moddasida nikoh fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida tuzilishi lozimligi ko‘rsatilgan. Nikohdan o‘tivchilar FHDYOga ariza berganlaridan keyin bir oy o‘tgach, shaxsan ularning ishtirokida amalga oshiriladi. Uzrli sabablarga ko‘ra FHDYO bir oy sinov muddati o‘tgunga qadar nikoh tuzishga ruxsat berishi mumkin.

Balog‘atga yetmaganlarning nikohga kirishining oldini olish, ularning sog‘ligini himoya qilish maqsadida hamda oilani qurish uchun ma’lum hayotiy tajriba, jismoniy va ma’naviy yetuklik talab qilinishini e’tiborga olgan holda, qonun nikoh yoshini erkaklar uchun o‘n sakkiz yosh, ayollar uchun o‘n etti yosh etib belgilangan.

Uzrli sabablar bulgan, alohida hollarda nikoh yoshi erkak va ayollarga bir yoshga kamaytilishi mumkin. Bu sabablarga, masalan: nikohga kiruvchi ayol homilador bo‘lib qolishi, bir taraf og‘ir kasal bo‘lgan yoki harakatdagi armiyaga ketayotgani va boshqa shunga o‘xshash hollar kiradi. Bunda nikoh davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladigan joydagi tuman, shahar hokimi nikoh yoshini ko‘pi bilan bir yilga kamaytirishi mumkin.

Nikoh, nikohga kiruvchilarning ixtiyoriyligi, erkin roziligi asosida tuziladi. Nikohni tuzish uchun bo‘lajak er-xotin o‘z roziligini erkin ifoda etish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Agar shaxs o‘z xatti-harakatlari oqibatni tushunmaydigan holda (qattiq mastlik, ruhiy holatining vaqtincha buzilishi) yoki aldov oqibatda nikohdan o‘tgan bo‘lsa, bunday nikoh qonunda belgilangan tartibda haqiqiy emas deb topiladi.

Nikoh tuzishga majbur qilish qonun bilan taqiqlanadi. Ayolni o‘z erkiga xilof ravishda erga tegishga majbur qilish O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 136-moddasiga ko‘ra jazolanadi.

Nikoh tuzish haqidagi arizani berishda shaxsni aniqlovchi hujjatlar: pasport, harbiy bilet, ofitser, praporshikning shahsiy guvohnomasi, nikohlanuvchilarning biri ilgari nikohda bo‘lgan bo‘lsa, nikohdan ajralganlikni tasdiqlovchi hujjat (guvohnoma yoki sud qarori), nikohni haqiqiy emas deb topilganligi to‘g‘risidagi sud qarori, er-xotindan birining o‘limi to‘g‘risidagi guvohnoma ko‘rsatilishi kerak. Bu oila tuzilishi va yaratilishining huquqiy jihatlari.

Axloq nuqtai nazaridan oilaning asosi bo‘lmish nikoh – ezgu maqsadga yo‘naltirilgan, zimmasiga zurriyot qoldirishdek yuksak mas’uliyat yuklangan sevgi, sevishning ijtimoiylashgan ko‘rinishi. Sevgi-muhabbat faqat erkinlikda namoyon bo‘lishini hisobga olinadigan bo‘lsa, nikohni ma’lum ma’noda, an’analar, urf-odatlar va e’tiqodlarga moslashtirilgan sevgining yashash sharti deyish mumkin.1 O‘zbek oilasining dunyodagi boshqa oilalarga o‘xshash tomoni ko‘p, shu bilan birga O‘ziga xos jihatlari bor. Xalqimizning: "Nikoh eng avvalo Arshi a’loda o‘qiladi, keyin esa yerda" degan naqli behuda aytilmagan. Ota-bobolarimizning azaliy tushunchalari bo‘yicha nikoh ilohiy ahd, oila muqaddasdir. Oila qurishdan asosiy maqsad farzand ko‘rishdir.

Ma’lumki, oila munosabatlari taraqqiyotida er va xotinning o‘zaro munosabatlari, bu munosabatlarning ijobiyligi, er-xotinning bir-birini tushunishi, bir-birlariga nisbatan hissiy intilishlari, o‘zaro hurmati, farzandlar tarbiyasidagi teng huquqliligi va qator shu kabilar oila mustahkamligini ta’minlovchi muhim psixologik omillar hisoblanadi. Shuning uchun ham jahonning barcha rivojlangan mamlakatlarida oila muammolarini hal etish, tadqiq etish masalalariga oid ishlarda bevosita oiladagi shaxslararo munosabatlar tizimining asosiy bo‘g‘ini bo‘lgan er-xotin va farzandlar munosabatlari xususiyatlarini, holatini o‘rganishga alohida e’tibor beriladi.

Oila – tarixan tarkib topgan o‘ziga xos va mos ijtimoiy guruh bo‘lib, uning a’zolari bir-birlari bilan nikoh, qon-qarindoshlik, umumiy turmush va o‘zaro huquqiy, axloqiy va boshqa munosabatlar bilan bog‘langandir. Oila nikoh zaminida vujudga keladi. Nikoh esa erkak va ayol orasidagi munosabatlarning jamiyat tomonidan tan olingan, ma’qullangan ifodasi hisoblanadi.

“Oila uch jihatni: o‘zining bevosita ko‘rinishi bo‘lmish nikohni; oilaviy mulk va anjomlar hamda ular haqidagi g‘amxo‘rlikni; bolalar tarbiyasini o‘z ichiga oladi”.2

Nikoh tuzishga oid munosabatlar O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 12 apreldagi 171-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish qoidalari” to‘g‘risidagi yo‘riqnoma, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 25 avgustdagi 365-son qarori bilan tasdiqlangan “Nikohlanuvchi shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risida”gi nizom va boshqa qonun hujjatlarga muvofiq amalga oshiriladi. Nikohni rasmiylashtiruvchi yagona idora bu Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlaridir, o‘tmishda diniy rasm-rusumlarga binoan nikoh tuzilib kelingan, hozirgi kunda diniy rasm-rusumlarga binoan nikoh tuzilishi huquqiy ahamiyatga ega hisoblanmaydi. Nikoh tuzish ixtiyoriy amalga oshirilishi va nikohni tuzish uchun bo‘lajak er-xotin o‘z roziligini erkin ifoda etish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Oila kodeksining 16-moddasiga asosan nikoh tuzishga monelik qiladigan holatlar alohida belgilanib qo‘yilgan. Unga muvofiq birinchi holatda tomonlardan loaqal bittasi ro‘yxatga olingan boshqa nikohda turgan shaxs bo‘lsa, ikkinchi holatda nasl-nasab shajarasi bo‘yicha to‘g‘ri tutashgan qarindoshlar o‘rtasida bo‘lsa, uchinchi holatda tug‘ishgan va o‘gay aka-ukalar bilan opa-singillar o‘rtasida, shuningdek farzandlikka oluvchilar bilan farzandlikka olinganlar o‘rtasida, to‘rtinchi holatda tomonlarning loaqal bittasi ruhiyat buzilishi (ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi) sababli sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar o‘rtasida, beshinchi holatda tomonlarning loaqal bittasi nikoh qurish yoshidan kichik bo‘lsagina nikoh tuzishga monelik qiluvchi holatlar mavjud hisoblanib, nikoh tuzish qonunan man etiladi.

Nikoh – erkak va ayolning teng huquqli, erkin va ixtiyoriy ittifoqi bo‘lib, u fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida tuziladi va oila tuzish maqsadiga hizmat qiladi.

Nikoh o‘z mohiyatiga ko‘ra ahloqiy hodisa. Unda ehtiroslar axloqqa bo‘ysundiriladi. Oila quyidagi holatlarda quriladi:


  1. sevgi – muhabbat bilan;

  2. hissob – kitob bilan;

  3. urf – odat an’anaga ko‘ra;

  4. majbur bo‘lib qolgan holatlarda;

Shariat bo‘yicha nikoh:

  • Er-xotinning huquq va majburiyatlari shariat bo‘yicha belgilangan bo‘lib, ular o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar nikoh ahdi tuzilib, kelishilgan qalin va ajratilgan mahr berilgandan keyin boshlanadi.

  • Oilaning tinchligi, uning farog‘atli turmushi shu oilaning boshida turgan er bilan xotin orasidagi do‘stona munosabatlarga bog‘liq.

  • Shariat bo‘yicha nikoh shartnomaga o‘xshab ketsada, undan farq qilgan. U umurbod tuzilgan. Shariat muddatli shartlarga yo‘l qo‘ymagan. Agar nikoh ahdida muddatli shartlarga ma’lum hafta, oy yoki yilga yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa, bunday nikoh haqiqiy emas deb sanalgan.

Shariat bo‘yicha nikohdan o‘tish uchun nikohdan o‘tuvchilardan bir qator shartlarga rioya qilish talab etilgan.

Ular:


  • Birinchidan-nikohdan o‘tuvchilarning o‘zaro roziligi;

  • Ikkinchidan-nikoh yoshiga to‘lish;

  • Uchinchidan-nikohni guvohlar ishtirokida tuzish;

  • To‘rtinchidan-kelin uchun qalin va mahr to‘lash;

  • Beshinchidan-diniy e’tiqod birligi;

  • Oltinchidan-nikohdan o‘tadiganlar yaqin qon - qarindosh bo‘lmasligi;

  • Ettinchidan-tabaqa bo‘yicha tenglik;

  • Sakkizinchidan-nikohdan o‘tivchilarning ruhiy jihatdan sog‘lom bo‘lishi lozim.

  • Shariat bo‘yicha nikoh ahdini tuzish vaqtida albatta ikki kishi guvohlikka o‘tishi lozim. Guvohlikka o‘tishga qo‘yilgan shaxslar nikoh ahdini tuzuvchilarning o‘zaro roziligini o‘zlari bir vaqtning o‘zida eshitgan bo‘lishlari lozim edi.

  • Shariat bo‘yicha nikoh ahdini tuzishning navbatdagi sharti qalinni to‘lash va ajratilgan mahrni berishdan iborat bo‘lgan. Bu siz nikoh haqiqiy emas, deb sanalgan. Mahr kuyov tomonidan kelinga berilib, uy-joy va sepdan iborat bo‘lgan. Har bir hududda mahr, qalin hajmlari har-xil bo‘lgan.

  • Shariat bo‘yicha, faqat islom diniga mansub bo‘lgan shaxslargina o‘zaro nikoh tuza olgan. Agar ayol boshqa dindan islom diniga o‘tsa, u bilan nikoh qurish mumkin edi.

Nikoh tuzishga monelik qiladigan holatlar:

  • Quyidagi holatlarda nikoh tuzishga yo‘l qo‘yilmaydi:

  • Nikohga kiruvchilarning loaqal bittasi ro‘yxatga olingan boshqa nikohda bo‘lsa;

  • Nasl-nasab shajarasi bo‘yicha to‘g‘ri tutashgan qarindoshlar (bobo, buvi, ota-ona, farzandlar, nevara va chevaralar) o‘rtasida, tug‘ishgan va o‘gay aka-ukalar bilan opa-singillar o‘rtasida, shuningdek farzandlikka oluvchilar bilan farzandlikka olinganlar o‘rtasida;

  • Nikohga kiruvchilarning loaqal bittasi ruhiyati buzilishi (ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi) sababli sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan bo‘lsa,

  • O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi qo‘shxotinlikni taqiqlaydi.

  • Respublikamizning Jinoyat Kodeksi 126-moddasida ko‘p xotinlilik, ya’ni ikki yoki undan ortiq xotin bilan er-xotin bo‘lib yashash jinoyat hisoblanadi.

  • Ma’lumki, qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh oqibatida ko‘pchilik bolalar nogiron bo‘lib tug‘ilishadi. Shifokar fikricha, yaqin qarindoshlar: amaki, xola, tog‘a va ammavachalarning farzandlari o‘rtasidagi nikohiy munosabatlar ham salbiy oqibatlarga olib keladi.

  • Ruhiy kasalligi bo‘lgan shaxsning kasalligini bekitib, balki nikohiy munosabat natijasida tuzalib ketadi deb ayirim ota-onalar qonun buzilishga ham yo‘l qo‘yadilar. Natijada nikohning bekor qilinishi, oilada nogiron farzand tug‘ilishi kabi fojialar ham sud amaliyotida uchrab turadi.

Otalikni belgilash:

  • Bolaning onasi bilan nikohda bo‘lmagan shaxsning otaligi o‘zini bolaning otasi deb tan olgan shaxs va onaning fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organiga birgalikda topshirgan arizasiga binoan belgilanadi.

  • Otalikni belgilash faktini mustahkamlash uchun bolaning (bolalarning) aynan shu otadan tug‘ilganligini tasdiqlaydigan dalillar bo‘lishi shart.

  • Bundan tashqari ota va bola o‘rtasida nasl-nasab bilan bog‘liq bo‘lgan o‘zaro huquq va majburiyatlarni ifodalovchi huquqiy munosabatlar ham o‘rnatiladi.

  • Otalik, shuningdek, otaning qarindoshlari qatoriga kirganligi ham anglatadi va bolaning ota qarindoshlari, ya’ni buva, buvi, aka-ukalar va opa-singillar bilan qarindoshligini aks ettiradi.

  • O‘zaro nikohdan bo‘lmagan ota-onadan tug‘ilgan bolaning otasini aniqlash masalasi, agar ota yoki ona fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organiga birgalikda ariza berishdan bosh tortsa yoxud otaning o‘zi vasiylik va homiylik organining roziligi bilan (sud qarori) bilan ariza bersa, sud tartibida yoritadi.

Sudga arizani ota yoki ona, vasiy (homiy), bolani o‘z qaramog‘iga olgan shaxs, bolaning o‘zi balog‘at yoshiga etganidan so‘ng

Oila muqaddas urf – odatlarimizni saqlaydigan tarbiya o‘chog‘idir. Yoshlarning ma’naviy qiyofasi, ularning xatti–harakatlari, xulq–atvorlari dastlab oilaviy munosabat madaniyatida ifodalanadi. Oilaviy munosabat madaniyati nima? Bu – oilada insonga hos va mos sharoitlarni yaratish, oilaning vazifalarini to‘la bajarish, oilaviy turmush tarzini to‘g‘ri shakllantirish, oila a’zolarining xulq – odobi, dunyoqarashi, mafkurasini, oilaviy hayotning davomiyligini ta’minlashdir. Mustahkam oila mustahkam jamiyatning asosidir. Shunday ekan jamiyat oilalarni mustahkamlash, oilaviy munosabatlar madaniyatini takomillashtirishga alohida e’tibor berib kelmoqda.

Oila, jamiyat va davlat bilan o‘zaro bog‘liq bo‘ladi va ular bilan bir vaqtda rivojlanib boradi. Oila nafaqat axloqiy balki, demografik, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va boshqa muhim funksiyalarni bajaradi. Shuning uchun jamiyat va davlat oilaning farovon bo‘lishidan manfaatdor bo‘ladi.

Oila a’zolari bir – birlari bilan umumiy turmush, o‘zaro iqtisodiy – mulkiy, huquqiy, axloqiy, ruhiy a’loqalar bilan bog‘lanadi. Oilaning birinchi vazifasi o‘z nasl – nasabini davom ettirishdan, tarbiyali farzandlarni o‘stirishdan, oila a’zolarining tirikchiligini, bo‘sh vaqtini ko‘ngilli o‘tkazishni ta’minlashdan iboratdir.

Insonning ijobiy va salbiy sifatlarni shakllanishi aksariyat hollarda oilada beriladigan tarbiyaga bog‘liq bo‘ladi. Shuni aloxida ta’kidlash mumkinki, sog‘lom avlodlarni tarbiyalash hozirgi kunning muhim masalalaridan hisoblanadi. Buning uchun avvalo oilalardagi psixologik muhitni sog‘lomlashtirish dolzarbdir.

Oilaning psixologik muhit – bu oila a’zolarining oilaviy munosabatlarda, ijtimoiy muhit va kasbiy munosabatlaridagi ijtimoiy – psixologik faolligini umumiy ko‘rsatkichlari majmui hisoblanadi. Psixologik muhit – bu oilaning asosiy ko‘rsatkichi bo‘lib, ijtimoiy jarayonlarda, ayniqsa, oilaning ijtimoiy muhitdagi salbiy ta’sirlarga qarshi tura olish qobiliyatida aks etadi. Oilaning psixologik muhiti uning a’zolarini hayot faoliyati davomidagi o‘ta keskin holatlarda ham, muammoli vaziyatlarni hal qilishda yuzaga keluvchi bosiqlikni tavsiflaydi.

Bejizga xalqimizda “Teng – tengi bilan” degan maqol bejizga aytilmagan. Chunki yoshlarni oilaviy munosabatga kirishganda ular qiynalib qolmasliklari uchun: oilaviy qadriyatlarning bir-biriga mos kelishi, oilalardagi rollarni er-xotinning funksional-rolli o‘zaro muvofiqlik bo‘lishi, ijtimoiy munosabatlarga moslashuvchan bo‘lishi, oilaviy munosabatlarni umrini oxirigacha davom etishiga intilish kabilar asosiy mezon hisoblanadi .

Oilaning psixologik muhitini ta’minlashda ota-ona va farzandlarning bir-birlariga bo‘lgan samimiy iliq munosabatlari hamda shaxslararo munosabatlarga ham bog‘liq bo‘ladi. Shu bilan bir qatorda, ota-onalarda oila haqidagi tasavvurlarning kengligi, ayniqsa bola tarbiyasiga doir bilim, ko‘nikma, malakalariga ega bo‘lishi bilan belgilanadi.

Jamiyatimizda sog‘lom oilalar bilan bir qatorda nosog‘lom oilalar ham mavjud. Nosog‘lom oila muhitini sog‘lomlashtirish uchun avvalo quyidagilarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. Birinchidan, oilada ota-ona bolalarning istak va qiziqishlarini o‘zlarining istak va qiziqishlariga mos ravishda boshqara bilishi lozim bo‘lsa, ikkinchidan, oilada har bir bolaga ularning individual-psixologik xususiyatlaridan kelib chiqib muomala munosabatda bo‘lishlari talab etiladi. Kattalarning xatosi tufayli yoshlar noto‘g‘ri yo‘ldan yurishi – yolg‘onchi, g‘iybatchi, noshukur hamda hiylakor bo‘lib qolishi mumkin. O‘zi tarbiyaga muhtoj ota-onalarni bolalar tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishlari hammaga ayon. Shundan kelib chiqib bunday oilalarni jamoatchilik qattiq nazoratga olishi, u oiladagi farzandlar tarbiyasiga e’tiborli bo‘lishi maqsadga muvofiq.

“Bolalarni kattalarning aytadigan so‘zlari emas, ularning qilgan amallari tarbiyalaydi”3. Bola kichikligida kattalarga taqlidchan va itoatkor bo‘ladi. Kattalar nimani buyursa shuni bajaradi, aytganlaridan chiqmaydi. Katta bo‘lgan sari aqli ko‘p narsaga yetadigan bo‘lib boradi. Endi u ba’zi masalalarda kattalar bilan kelisha olmaydi, o‘z fikrida turib oladi. Buni kattalar odobsizlik, o‘jarlik, o‘zboshimchalik deb tushinib, uni jazolashga harakat qiladilar, lekin bunday nohaklik bilan bola qalbi jarohatlanadi. Natijada ota-ona obro‘iga putur yetadi. Oqibatda ota-ona va bola o‘rtasidagi mehr -muhabbat ishonchining yo‘qolishi kabi oqibatlarga olib keladi.

Ota-ona va bolalar o‘rtasidagi ijobiy muomala munosabatlarini yuzaga keltirish ko‘p jihatdan ota-onalarning o‘z bolalarini, ularning fe’l-atvori, xarakter xislatlari, qiziqishlari kabilarni bilishlariga bog‘liqdir. Shu jihatdan ham, har bir ota-ona eng avvalo, o‘z farzandlarini yaxshi bilishlari, xohish-istaklari, psixologik holatlarini bilishlari va shu asosda muomala munosabatda bo‘lishlari lozimdir.

Oila va oilaviy munosabatlarning, shu jumladan ota-onaning ta’sir doirasi kuchliligini hisobga olib, eng avvalo mahalla oqsoqollari va keng jamoatchilik nosog‘lom oila muhitini sog‘lomlashtirishga ota-ona xulqidagi salbiy illatlarni tuzatishga harakat qilishlari lozim bo‘ladi.

Oilaning mustahkamligi oila a’zolarining axloqiy tarbiyasiga bog‘liq. Xalqimizda bejiz “Sog‘lom turmush tarzi mustahkam oilaning garovidir” deb aytilmagan. Sog‘lom turmush tarzi deganda biz nafaqat oiladagi er va xotinning bir – biriga bo‘lgan munosabati balki, ulardagi axloqiy fazilatlar, imonlilik, poklik, halollik, rostgo‘ylik, shirinso‘zlik, kabi axloqiy me’yorlarga amal qilgan holda urf – odatlarga asoslangan, zamonaviy oilani tushunamiz.

Oilada eng asosiy narsa – bir - birini tushunish, qadrlash va e’zozlashdir. Er – xotindan birining kamchiligini ikkinchisining fazilati bilan yopilib yurmog‘i lozim. Oilada ikki yosh bir butun bo‘ladi, muhabbat – nikoh iplarini mustahkamlaydigan, axloqiy mas’uliyatni yanada oshiradigan hissiyotdir. Ikki yosh hissiy holatlarini o‘zaro tushunib borishi natijasida oilada mo‘tadil kayfiyat qaror topadi, qarashlar uyg‘unligi tug‘iladi. Zero muhabbat faqat o‘zaro hissiy qoniqishgina bo‘lib qolmasdan, munosabatlar go‘zalligiga aylanadi.

Oila - bu kichik jamoadir. Unda o‘zaro muomalaning barcha qoidalariga amal qilinishi kerak. Kattalarga hurmat, kichiklarga izzat; bir – biriga mehribon bo‘lish, ayniqsa ayollarni izzat qilish kabi qoidalar kundalik odatga aylanib borishi kerak. Ota - ona bolalariga namuna. Shuning uchun ular oilada axloq madaniyatiga to‘la rioya qilishlari shart.

Oilaviy munosabatlar nisbatan mustaqil hodisa bo‘lib, oilaning ichki ishlariga hech kim aralashishga haqqi yo‘q. Shu sababli ham oila muqaddas va daxlsiz hisoblanadi. Oilaviy munosabatlar jamiyatdagi mavjud ijtimoiy, iqtisodiy, mafkuraviy va ma’naviy munosabatlar bilan belgilanadi va ular ta’sirida o‘zgarib boraveradi.

Oilalarda nafaqat oilaviy munosabat, balki qon-qarindoshlik munosabatlari madaniyati ham yuksak darajada rivojlangan bo‘ladi. Bunday oilada bobo, buvi, ota-ona, amaki, aka-uka, opa-singil, jiyan, kuyov, kelin quda-anda, qaynota-qaynona kabi o‘nlab qarindoshchilik darajalarini bildiruvchi mezonlarga amal qilinadi. Bu munosabatlarda milliylikning asl o‘zagi namoyon bo‘ladi. Bu munosabatlarning afzalliligi shundaki, bunda qarindosh-urug‘lar bilan oqibatli bo‘lib yashash, farzandlarni milliy udum, qadriyatlar ruhida tarbiyalash uchun imkoniyat tug‘iladi hamda ular qarindoshlar orasida ham moddiy va ma’naviy tayanch-suyanch bo‘lib yashashga odatlanadilar.

Bunday oilalarda tarbiyalangan farzandlar ham barcha bilan munosabatda tezda kirishib keta oladigan, munosabat madaniyatiga rioya etadigan inson bo‘lib shakllanadilar, chunki bu bolalarni bitta oila emas, bir necha oila tarbiyalaydi. Oilaviy sharoit u yoki bu oila a’zolarining kelajakda hayotiga bevosita ta’sir qiladi.

Oilaviy ajrimlar har bir oila a’zolariga qattiq ta’sir qiladi. Etikada oilaviy ajrimlarning uch turi ko‘rsatiladi. Birinchisi, nikohni bekor qilinishi bilan ajralish – bunda oilaviy mulk, va farzandlar tarbiyasi qonun asosida taqsimlanadi. Bunday sabab o‘zaro kelishmovchilik hamda tushunmovchilik, o‘zaro muhabbatning yo‘qligi natijasida paydo bo‘ladi. Ikkinchisi, tabiiy ajralish bo‘lib – oila a’zolarining biri falokat, yoki kassallik tufayli vafot etgan oila mulkining meros sifatida taqsimlanishiga sabab bo‘luvchi ajralishdir. Uchinchisi – axloqiy ajralish bo‘lib, bunda bolalar balog‘atga etib, oila qurilishlari – ota-onalar ular uchun oilaviy mulkdan uy-joy, turli maishiy jihozlar ajratib berishlari belgilanadi. Shunga ko‘ra, oilada har bir a’zoning o‘ziga yarasha majburiyatlari mavjud. Ayniqsa, o‘z odatiy turmush tarzini o‘zgartirib, o‘zga oilaga kelin bo‘lib kelgan qizlarimizning yangi oila a’zolari bilan bo‘lgan o‘zaro munosabatlari juda muhim hisoblanadi.

Oilaviy ajrimlarning kelib chiqishiga oiladagi nizolar sabab bo‘ladi. Oilaviy nizolar – bu ijtimoiy keskinlashgan vaziyat xisoblanadi. Nizolar er-xotinlar, ota-onalar va bolalar, er-xotinlar va ularning ota-onalari o‘rtasida va boshqa yaqinlar o‘rtasida yuzaga keladi. Oiladagi turli yoshdagi kishilarni yashashi nizo chiqish ehtimolini paydo qiladi. Keskinlashayotgan ziddiyatga er-xotinlar o‘rtasidagi munosabatlar, bir-birini tushunmaslik yoki hatgo tushunishga harakat qilmaslik ham sabab bo‘layotganligiga guvoh bo‘lmoqdamiz.

Oilaviy ajrimlarning kelib chiqish sabablari:


  • Oila va oilaviy munosabatlar haqida bilimning yetishmasligi.

  • Aroqxo‘rlik va giyohvandlik.

  • Yosh oilaga ota-onalarning aralashuvi.

  • Befarzandlik

  • hiyonat
    Oiladagi sog‘lom muhit– sog‘lom mafkurani shakllantirishga hizmat qiladi. Insoniy fazilatlar – ezgulik, yaxshilik, fidoyilik, sadoqat, mardlik, insof, rahm–shafqat kabi hislatlar dastlab oilada shakllanadi. Oila yoshlarni axloqli, odobli, rostgo‘y, halol va samimiy bo‘lib voyaga etishlari uchun zamin tayyorlaydi.

O‘zbekistoning Birinchi Prezidenti I.A.Karimov bu haqda shunday degan: “Har qaysi millatning o‘ziga xos ma’naviyatini shakllantirish va yuksaltirishda, hech shubhasiz, oilaning o‘rni va ta’siri beqiyosdir. Chunki insonning eng sof va pokiza tuyg‘ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi galda oila bag‘rida shakllanadi. Bolani harakterini, tabiati va dunyoqarashini belgilaydigan ma’naviy mezon va qarashlar – yaxshilik va ezgulik, olijanoblik va mehr–oqibat, or–nomus va andisha kabi muqaddas tushunchalarning poydevori oila sharoitida qaror topishi tabiiydir.”4

Oila tarbiyasi bolaning kelajakda kim bo‘lib etishishida muhim rol o‘ynaydi. Demak, bola oilada jamiyatning timsolini ko‘radi, bo‘lajak fuqaroning tabiati, dunyoqarashi va axloqiy qiyofasi oilada shakllanadi hamda shunga ko‘ra kamol topib boradi. Oila tarbiyasining mohiyati kishini hayotga tayyorlashdan iborat. Oila – bu kichik jamoadir. Unda o‘zaro muomalaning barcha qoidalariga amal qilinishi kerak. Kattalarga hurmat, kichiklarga izzat; bir – biriga mehribon bo‘lish, ayniqsa ayollarni e’zozlash kabi qoidalar kundalik odatga aylanib borishi kerak. Ota - ona bolalariga namuna. Shuning uchun ular oilada axloq madaniyatiga to‘la rioya qilishlari shart.

Oilaviy axloq o‘z juftini ishonch hal qalari bilan bog‘lanishini taqozo etadi. Shu bois o‘z yaqiningizni yolg‘onchilikda ayblash yoki biron narsada «ushlashga» harakat qilish vaziyatni og‘irlashtiradi xolos. Bu ishonchsizligingiz sizga nisbatan ichki dushman sifatida qarashga olib kelish mumkin. Albatta me’yorida, siz uchun aziz bo‘lgan odam sifatida chiroyli rashk qilish mumkin. Bu hatto aloqani mustahkamlaydi. Ammo yarim haqorat shaklidagi rashklar, juftingizni qilmagan ishini qilishga undashi mumkin. Yaqiningiz bilan bo‘lgan munosabatda «tilga suyak qo‘yib qo‘ygan» yaxshi. «Jinni bo‘libsiz!» degan so‘z albatta ajrashishga sabab bo‘lmasligi mumkin, ammo sizni chiroyli ko‘rsatmaydi. Undan ko‘ra: «Adashyapsiz azizim!» deb aytgan durustroq.

Hattoki, hazilomuz murojaatlarda ham o‘tkir iboralardan hayiqmoq lozim. Bizning so‘zlarimiz biz istagan darajada doimo natija bermasligi mumkin, o‘zimiz bilmagan holda boshqalarni qalbini yaralashdan uzoqroq bo‘lganimiz ma’quldir. Yomon ma’noda so‘z aytgan bo‘lsangiz, unda uni ifodalashdan ne ma’ni bor?! Gap bilan «chaqilgan» kishi sizni kechirishi mumkin. ammo qalbiga otilgan bu «nayzaning» izi o‘chishi qiyin. Bundan siz ham foyda ko‘rmaysiz. Va eng asosiysi, erkaklar uchun: rafiqasi bilan bo‘lgan har mojaroda ayolni o‘ziga qaratadigan «Azizam» degan murojaati masalani ijobiy tus oldirishi mumkin. Ammo erkaklarning bunday so‘zlarni ishlatishlari nihoyatda kam uchraydi.

Oilada farzandlar ko‘proq onadan tarbiya oladilar. Onadagi aksariyat axloqiy fazilatlar farzandlarga ham o‘tadi. Bu esa sharq xotin-qizlariga xos yuksak axloq fazilatlarida ko‘rinadi. Jumladan, Sa’diy Sheroziy ham:


Download 48.44 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
nomidagi toshkent
guruh talabasi
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
samarqand davlat
vazirligi muhammad
pedagogika universiteti
bilan ishlash
fanining predmeti
Darsning maqsadi
navoiy nomidagi
o’rta ta’lim
Ishdan maqsad
haqida umumiy
nomidagi samarqand
fizika matematika
sinflar uchun
fanlar fakulteti
maxsus ta'lim
Nizomiy nomidagi
ta'lim vazirligi
moliya instituti
universiteti fizika
Ўзбекистон республикаси
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
Toshkent axborot
таълим вазирлиги
Alisher navoiy
махсус таълим
Buxoro davlat