Viktor Gyugo. Klod Gyo (qissa)
Bundan yetti yo sakkiz yil avval Parijda Klod Gyo ismli qashshoq
bir ishchi bo‘lardi. U o‘zining ma’shuqasi va bitta bolasi bilan
yashardi. Men haqiqatda bo‘lib o‘tgan voqeani yozyapmanki,
mazkur voqea jarayoni kitobxonga uning ibratli mazmunini
yaqqol namoyon etsin. Bu ishchi yigit aqlli, layoqatli, uddaburon
odam bo‘lsa ham, ma’lumoti yo‘q edi, ammo tabiat uni o‘z
fazilatlaridan benasib qilmagan edi; garchi u savodsiz bo‘lsa
ham, fikrlash layoqati yaxshi edi. Qish kunlarining birida u ish
topolmay bekorchi bo‘lib qoldi. Kulbasida na yeyishga noni, na
yoqishga o‘tini qolgan edi. Er, xotin va bola ayoz va ochlikdan
azob cheka boshlashdi. Shunda Klod o‘g‘irlik qildi. Uning nima
o‘g‘irlaganini ham, qayerdan o‘g‘irla
ganini ham aytolmayman.
Faqat bilamanki, o‘sha o‘g‘irlikdan keyin xotini bilan bolasi uch
kungacha qorinlari nonga to‘yib, issiq kulbada yashashdi, yigit
esa besh yilga qamoqqa hukm qilindi.
Jazo muddatini o‘tash uchun uni Klervo Markaziy
qamoqxonasiga jo‘
natishdi. Klervo
—
bu surgungohga
aylantirilgan ibodatxona, kameraga aylantirilgan rohiblar
hujrasi, sazoyigohga aylantirilgan mehrob. Ayrim odamlar
taraqqiyotni mana shu tarzda tushunadilar va shu zaylda uni
amalga oshiradilar. Ular “taraqqiyot” so‘zini m
ana shunday
ma’noda ifodalaydilar.
Keling, hikoyamni davom ettiray.
Qamoqda uni kechasiga kameraga qamashar, kunduz esa,
turma ixtiyoridagi ustaxonaga olib borishardi. Lekin, aytib
qo‘yishim kerak, men mahbuslarning ustaxonada ishlashlarini
qoralamoqchi emasman.
Bir paytlar halol ishchi bo‘lgan, endilikda o‘g‘ri hisoblangan Klod
Gyoning qiyofasidan salobat va ulug‘vorlik ufurib turardi. U
yosh bo‘lishiga qaramay, halitdan peshonasi ajinlardan
burushgan, tim qora sochlari orasida bir nechta oq tolalar
paydo
bo‘lgan edi, chiroyli qayrilma qoshlari ostidagi chuqur
joylashgan ko‘zlari muteona ammo dadil boqardilar, uning
burun kataklari keng, iyagi baquvvat, og‘zi nafratona chirt
yumilgan. U xushro‘y yigit edi. Hali jamiyat uni ne ko‘yga
solganini ko‘ramiz.
U kamsuxan, harakatlari kamtarona edi, uning vajohatida
qandaydir dohiliy quvvat mavjud ediki, bu narsa atrofidagi
odamlarni unga itoat etishga undardi. U doim o‘ychan yurar,
garchi chehrasi jiddiy ko‘rinsa ham, aslo iztirobli emas edi.
Holbuki u hayotda beadad iztiroblar chekkandi.
Klod Gyo hibs etilgan qamoqxonaning bosh noziri bu yerning
mansabdor shaxsi bo‘lib, ayni paytda u ham nozir, ham ishboshi
hisoblanardi
—
u mahbuslarga xuddi ishboshidek ish
buyurarkan, qo‘llariga asbob
-uskunalar tutqizar va bosh nozir
sifatida ularning oyoqlariga kishan urib nazorat qilardi. Klervo
qamoqxonasining bu bosh noziri qahri qattiq, zolimtabiat va
shu bilan birga, kaltabin odamlar toifasidan bo‘lib, mahbuslarga
o‘z hukmini o‘tkazishni yaxshi ko‘rar edi, lekin zarurat tug‘il
gan
paytlarda, u o‘zini do‘lvor, oqko‘ngil odam qilib ko‘rsata olar,
hatto hazil-
huzulga, o‘yin
-kulgiga ham moyillik bildirardi.
Qattiqqo‘l bo‘lishdan ham ko‘ra ko‘proq qaysartabiat bo‘lgan
bu odam hech kimning fikr-
mulohaza yuritishiga yo‘l qo‘ymas,
o‘zi ham mulohaza qilishni xush ko‘rmasdi. Ehtimol u oilada
yaxshi er, mehribon ota hamdir, lekin bu har bir erkakning
burchi, zinhor fazilati emas, qisqasi, uni yovuz odam deb ham,
yaxshi odam deb ham bo‘lmasdi. U shunday toifa odamlar
jumlasidan ediki, bunday
lar na g‘amxo‘rlik qilishni, na
mushfiqlikni biladi, bundaylarga hech qanday mulohaza, hech
qanday og‘ir kechinma ta’sir etmaydi, bunday odamlar odatda
yovuztabiat, ichi qora bo‘ladi, rahm
-shafqat nimaligini bilmay
nafrat o‘tida yonadilar —
yonadilar-u, ammo isina olmaydilar,
zero ularning qalbiga iliq, odamiy hissiyotlar begona. Bunday
odamlarni bir tomoni yonayotgan bo‘lsa ham, ikkinchi tomoniga
hech bir issiq o‘tmaydigan yog‘ochga o‘xshatish mumkin. Bu
odamning tabiatida eng muhim va asosiy xususiyat
—
q
at’iyatlik
edi. U o‘zidagi mana shu qat’iylik xislatidan faxrlanar va doim
o‘zini Napoleonga qiyos qilardi. Lekin bu faqat xomxayol edi.
Shunga qaramay, bunday xomxayollar domiga ilingan, o‘jarlikni
iroda kuchi deb, ma’lum masofadagi sham shu’lasini yulduz
deb
e’tirof etuvchilar oramizda hali ham topilib turadi. U bironta
bema’ni fikrga, shu to‘g‘ri, deb yopishib olsa yoki o‘zi shunday
bir bema’ni ish qilsa, uning xato qilayotganini isbotlash uchun
qanchadan-
qancha maqbul va odil dalillar keltirgan bo‘lishi
ga
qaramay, u o‘z fikrida oyoq tirab turib olar va bu bilan o‘z fe’li
qudratini namoyish qilmoqchi bo‘lardi. Bemulohaza o‘jarlik —
shunday bir tentaklikki, u ahmoqlik bilan o‘pishib ko‘rishadi va
bora-bora, muqarrar, shu ahmoqlik maqomiga yetishadi.
Bunday
o‘jarlik juda ko‘p narsalarga mubtalo qilishi mumkin.
Filhaqiqat, mabodo biron jamoatchilikning yo biron-bir
shaxsning boshiga og‘ir musibat yoxud falokat tushsa
-yu biz bu
falokat sababini bilish uchun uning oqibatlarini ko‘zdan
kechirgudek bo‘lsak, deyarli hammavaqt o‘shal falokat o‘zining
haq ekanligiga ko‘r
-
ko‘rona ishonuvchi qandaydir o‘ziga bino
qo‘ygan, kalondimog‘ nokas va o‘lgudek qaysar odamning aybi
bilan yuz berganining shohidi bo‘lamiz. O‘zining xohish
-irodasini
taqdir deb va o‘zini payg‘ambar
deb hisoblovchi bunday
notavon va haqir odamlar bu dunyoda hali ko‘p uchraydi.
Klervo Markaziy turmasi ustaxonasining bosh noziri mana
shunday odamlardan edi.
Jamoatchilik kun-uzzukun aynan mana shunaqa chaqmoq
toshni mahbuslarga urib uchqun chiqarish va olov oldirish bilan
mashg‘ul bo‘ladi.
Bunday chaqmoq toshning metin toshga tinmay urilaverishidan
hosil bo‘lgan uchqun ko‘pincha yong‘inlarni vujudga keltirardi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, Klervoga hibs etilgan Klod Gyo
qamoqxona qoshidagi ustaxonaga ishga tayinlangan va u
ma’lum bir ish bilan ta’minlangan edi. Ustaxonaning bosh noziri
Klod bilan yaqindan tanishib va bu ishchi yigitning qo‘lidan ish
kelishini bilib, unga yaxshi muomala qila boshladi. Bir kuni
yaxshi kayfiyatda bo‘lgan nozir Klod Gyoning g‘amga botib
o‘tirganini va nuqul xotinim deb atagan ayolni hech tildan
qo‘ymayotganini ko‘rib, unga taskin bermoqchi bo‘lganday gap
orasida hazil aralash, hozir u sho‘rpeshona ayol fohisha bo‘lib
ketgan, deb aytdi. Klod o‘zini bosib, bolam nima bo‘libdi, d
eb
so‘radi vazminlik bilan. Lekin buni hech kim bilmasdi.
Oradan bir necha oy o‘tdi, Klod turma hayotiga ko‘nikib qoldi,
endi u hech nima haqida o‘ylamayotganday, hech nimani
eslolmayotganday bo‘lib ko‘rinardi. Uning tabiatiga xos bo‘lgan
sovuq xotirjamlik yana uni jilovlab olgan edi.
Taxminan shu paytlarda Klod o‘z o‘rtoqlariga qandaydir alohida
ta’sirini o‘tkaza boshladi. Go‘yoki mahbuslar o‘rtasida vujudga
kelgan gung bitimga ko‘ra, —
vaholanki nima sababdan bunday
bitim tuzilganini hech kim, hattoki Klo
dning o‘zi ham bilmas edi,
—
mahbuslar unga maslahat sola, gapiga quloq osa boshladilar,
unga qoyil qolib, taqlid qila boshladilarki, bu endi tahsin va
tasannoning eng yuqori darajasi edi. Shuncha bebosh, itoatsiz
odamlarni o‘ziga itoat ettirish behad shar
afli ish edi, albatta.
Holbuki, Klod bunaqa sharafga erishishni hatto xayoliga ham
keltirmagan edi. Chamasi, bunday hukmronlikka sabab uning
ko‘z qarashi bo‘lsa kerak. Har bir odamning ko‘zida doim uning
tafakkuri aks etib turadi. Mabodo mutafakkir odam fikrlay
olmaydigan omi kishilar davrasiga kirib qolsa, oradan
birmuncha vaqt o‘tishi bilan barcha aqli noqis odamlar tiniq aql
sohibi istiqboli sari astoydil va izzat-ehtirom ila intila
boshlaydilar. Ha, shunday odamlar borki, ular o‘zga kishilar
qalbini xud
di temirni o‘ziga tortgan magnit kabi jazb etadilar.
Klod Gyo shunday magnitlardan edi.
Oradan uch oy vaqt o‘tar
-
o‘tmas Klod ustaxonaning qonuni,
nizomi va qalbiga aylandi. Uning har bir so‘zi bu yerdagi
mahbuslar uchun qonun edi. Ba’zida uning o‘zi ham: m
en
kimman o‘zi, Qirolmanmi yo mahbusmanmi, deb hayron
qolardi…
Bunday vaziyat oqibatida, jamiyatning barcha tabaqalari
davrasida uchraguvchi hol sodir bo‘ldi: barcha mahbuslar
tomonidan e’zozlanuvchi Klodni turma xodimlari yomon ko‘rib
qolishdi. Hayotda o‘zi shunaqa bo‘ladi. Shon
-shuhrat va nafrat
hamisha yelkama-elka yuradi. Qullar mehri xojalar nafratini ikki
hissa oshiradi.
Klod Gyo ko‘p ovqat yerdi. Uning oshqozoni shunday ediki, ikki
kishi yeb to‘yadigan ovqat unga zo‘rg‘a yetardi.
Ilgari, Klod Gyo erk
inlikda bo‘lganida, o‘z chordog‘ida o‘tirib
olib, kun bo‘yi mehnat qilar va ishlab topgan puliga to‘rt qadoq
non sotib olib, hammasini o‘zi yerdi. Qamoqxonada ham u kun
bo‘yi ishlar, lekin qilgan xizmati uchun faqat bir yarim qadoq
non bilan to‘rt untsiya,
ya’ni 100 gr. Tarj.) go‘sht olardi. Bu
miqdor hech qachon oshirilmasdi. Shuning uchun Klod Gyo
Klervo qamoqxonasida doimo ochlikda kun kechirardi.
U och edi, vassalom. Lekin bu haqda churq etib og‘iz ochmasdi.
Zero, u zorlanishni yoqtirmasdi.
Kunlarning b
irida Klod o‘zining g‘aribona tushligini apir
-shapir
yeb bo‘lib, hammadan oldin ishga kirishdi —
u ochlik azobini
shu yo‘l bilan bosmoqchi bo‘lgandi. Bu asnoda qolgan
mahbuslar chaqchaqlashib, ovqat tanovul qilishda davom
etardilar. Shu payt birdan Klodning oldiga rangi zahil,
nimjongina yosh bir mahbus keldi. Uning bir qo‘lida pichoq,
ikkinchi qo‘lida hali tegilmagan ovqati bor edi. U Klodning
ro‘parasiga turib olib, bir gap aytmoqchi bo‘lardiyu, lekin
aytishga hech jur’at eta olmasdi. Bu mahbus yigitning
qiyofasi
ham, uning qo‘lidagi non bilan go‘sht ham —
hammasi Klodning
g‘ashini keltirdi.
—
Nima kerak?
—
deb jahl bilan so‘radi Klod.
—
Menga bir yaxshilik qil,
—
deb qo‘rqa
-pisa iltimos qildi
yigit.
—
Nima deysan?
—
dedi Klod.
—
Iltimos, ovqatimni men bilan
baham ko‘r. Bu menga juda
ko‘plik qiladi.
Klodning mag‘rur ko‘zlari yoshlandi. U pichoqni qo‘liga olib
nonni teng ikki bo‘lakka bo‘ldi
-
da, bir bo‘lakni o‘ziga olib yeya
boshladi.
—
Rahmat,
—
dedi yosh mahbus.
—
Agar xo‘p desang, doim
shunaqa bo‘lishamiz.
—
Oting nima?
—
deb so‘radi Klod Gyo.
—
Alben.
—
Nega qamashgan seni?
—
O‘g‘irlik qilganim uchun.
—
Meni ham,
—
dedi Klod.
Shu paytdan boshlab ular har kuni ovqatni bo‘lashib yeya
boshladilar.
Klod Gyo o‘ttiz olti yoshda edi, lekin ba’zida uni ellikka kirgan
odam de
b o‘ylash mumkin edi —
u shunchalik jiddiy va salobatli
edi. Alben yigirma yoshda bo‘lsa ham bu o‘g‘ri yigitning
bolalarga xos soddadillik bilan boquvchi ko‘zlarini ko‘rgan odam
uni, nari borsa, endi o‘n yettiga kirgan, deb aytardi. Klod bilan
Alben qalin
do‘st bo‘lib qolishdi; bu aka
-
uka o‘rtasidagi
do‘stlikdan ham ko‘ra, ko‘proq ota bilan bola do‘stligiga o‘xshab
ketardi. Zero, Alben hali deyarli bola, Klod esa
—
deyarli chol
edi.
Ular bitta ustaxonada ishlashar, bitta kamerada yotishar, turma
hovlisida birga sayr qilishar, ikkovining ham yeydigan noni bir xil
edi. Ular bir-birlari uchun misoli suv bilan havo edi.
Ko‘rinishdan, ular xushbaxt edilar.
Biz yuqorida ustaxona boshlig‘i haqida gapirib o‘tdik. Mahbuslar
uni yomon ko‘rishardi, shunga ko‘ra, u mahbuslarni o‘ziga itoat
ettirish maqsadida, ko‘pincha Klod Gyoga yuzlanib, undan
yordam so‘rardi, sababki, Klod Gyoni barcha mahbuslar hurmat
qilardilar. Qamoqxonada yetilib kelayotgan biron norozilik yo
g‘alayonning oldini olishda Klod Gyoning kishi bilmas
hukmronligi bir emas, bir necha marta nozirning rasmiy
mansabiga katta dalda bo‘lgan edi. Darhaqiqat, mahbuslarning
qahrini tizginlashda o‘n nafar jandarmdan ko‘ra Klod Gyoning
atigi o‘n dona so‘zi ko‘proq naf keltirar edi. Klod turma noziriga
tez-tez shund
ay xizmat ko‘rsatib turardi. Qarangki, buning
oqibatida, nozir Klodni jinidan ortiq yomon ko‘rib qoldi. U bu
mahbusga hasad qila boshladi. Uning qalbida Klodga nisbatan
g‘oyatda teran, maxfiy va hech tark etib bo‘lmaydigan nafrat
uyg‘ondi. Bu —
qonuniy hukmdorning amaldagi hokimga, kuch
hukmining ruh hukmiga nafrati edi.
Bunday nafratdan yovuzroq narsa bo‘lmaydi.
Lekin Klod Albenni jonidan ortiq yaxshi ko‘rar, shu bois bosh
nozir haqida o‘ylamas ham edi.
Bir kuni ertalab soqchilar mahbuslarni juft-juft qilib saflab
kameralardan ustaxonalarga olib ketishayotganda, bir soqchi
Klod bilan yonma-yon borayotgan Albenni chaqirib olib, unga,
seni bosh nozir so‘rayapti, deb aytdi.
—
Nimaga chaqirishibdi seni?
—
ajablandi Klod.
—
Bilmayman,
—
deb javob qildi Alben.
Soqchi
uni o‘zi bilan olib ketdi.
Shu kuni ertalab Alben ustaxonaga kelmadi. Kunduzgi dam olish
paytida Klod, Albenni hozir turma hovlisida ko‘raman, deb
o‘yladi. Lekin Alben hovlida ham ko‘rinmadi. Hamma mahbuslar
ustaxonaga qaytishdi, lekin yana Albendan darak
bo‘lmadi.
Kech kirdi. Mahbuslarni kamera-kameralariga
tarqatishayotganda Klod ko‘zlari ola
-
zarak bo‘lib Albenni qidirdi,
lekin u hech qayerda yo‘q edi. Chamasi, Klod shu kuni qattiq
iztirob chekkan bo‘lsa kerak, hech qachon qilmagan ishni qildi
—
turma nozirlaridan biri bilan gaplashdi.
—
Nima, Alben kasal bo‘lib qoldimi? —
deb so‘radi u.
—
Yo‘q, —
deb javob qildi nozir.
—
Bo‘lmasa, nega qaytib kelmadi? —
dedi Klod.
—
Uni boshqa bo‘limga o‘tkazishdi, —
dedi beparvo ohangda
soqchi.
Keyinchalik sudda guvohlik berganlar, soqchining bu gapini
eshitgan Klodning yoniq sham ushlab turgan qo‘li qaltirab
ketganini ko‘rganlarini aytishgandi. Shunday bo‘lsa ham, Klod
juda xotirjam ohangda so‘radi:
—
Bu buyruqni kim berdi?
—
Janob D.
—
deb javob qildi nozir.
Ustaxona bosh nozirining ismi shunday edi.
Ertangi kun ham oldingi kun kabi Albensiz o‘tdi.
Kechqurun ishdan keyin bosh nozir janob D. Har kungi odati
bo‘yicha ustaxonalarni aylanib chiqa boshladi. Klod uning
kelayotganini uzoqdan ko‘rib, dag‘al jundan to‘qilgan qalpog‘ini
yechib, qo‘liga oldi va kulrang kamzuli —
mash’um mahbuslik
libosini yaxshilab tugmaladi, zero, turmada mahbus kamzulining
hamma tugmalari jo-bajo qadalgani rahbariyatga nisbatan
hurmat ma’nosini bildiradi. Klod boshyalang holda, o‘z
o‘tirg‘ichi
oldida bosh nozirning yaqin kelishini kuta boshladi.
Nozir uning yonidan o‘tib ketdi.
—
Janob bosh nozir!
—
deb murojaat qildi unga Klod.
Nozir yurishdan to‘xtab, Klod tomonga xiyol o‘girildi.
—
Janob bosh nozir,
—
deya takrorladi Klod,
—
Albenni
boshqa bo‘limga o‘tkazishganmish —
shu rostmi?
—
Ha,
—
dedi nozir.
—
Afandim,
—
deb gapida davom etdi Klod,
—
men Albensiz
yashay olmayman.
So‘ng yana qo‘shib qo‘ydi:
—
Bilasiz, mening payogim o‘zimga yetmaydi, Alben o‘z
nonini men bilan baham ko‘rar edi.
—
Bu uning ishi,
—
dedi boshliq.
—
Albenni bizning ustaxonamizga qaytarishning nahotki iloji
bo‘lmasa?
—
Iloji yo‘q. Bu hal qilingan.
—
Kim hal qilgan?
—
Men.
—
Janob D. Bu masala mening taqdirimni hal qiladi. Bu yog‘i
faqat sizga bog‘liq.
—
Men hech qachon o‘z qarorimni o‘zgartirmayman.
—
Afandim, men sizning oldingizda biron gunoh ish qilib
qo‘ydimmi?
—
Yo‘q.
—
Bo‘lmasa, nega meni Albendan judo qilyapsiz? —
deb
so‘radi Klod.
—
Shunga… —
deb qisqagina javob qildi nozir.
U shu izohi bilan cheklanib, nari ketdi.
Klod hech qanday e’tiroz
bildirmay, boshini xam qildi. Qafasdagi
bechora sherni jonajon do‘sti —
kuchukchadan judo qilgan
edilar.
Bari bir, aytib o‘tish joizki, bu judolik oqibatida Klodning boshiga
tushgan dardu hasrat uning g‘ayrioddiy va hatto iztirobli
ishtahasini bo‘g‘a olmadi. Shu bilan birga, bu mahbusning fe’l
-
atvorida, zohiran hech qanday o‘zgarish yuz bermaganday edi.
U mahbus o‘rtoqlaridan birontasi bilan ham Alben to‘g‘risida
gaplashmadi. Faqat turma hovlisida bo‘ladigan sayr chog‘ida bir
o‘zi yurar va doim qorni och bo‘lardi. Vassalom.
Bu orada Klodni yaxshi bilgan mahbuslar uning chehrasiga
mahzunlik va tashvish buluti tobora ko‘proq qora ko‘lanka sola
boshlaganini payqagan edilar. Lekin u hech qachon
hozirdagichalik beozor bo‘lmagandi.
Ko‘pchilik mahbuslar o‘z payoklarini u bilan baham ko‘rishga
ishtiyoq bildirdilar, lekin u doim jilmayib turib rad javobini
berardi.
Bosh nozir o‘z qilmishini unga izohlab bergan kundan beri, Klod
har kuni kechqurun juda g‘aroyib va alomat bir qiliq chiqardiki,
bu qilig‘i g‘oyat jiddiy va salobatli bo‘lgan bu odamga sira
qovushmasdi: nozir har kuni kechqurun, o‘z odati bo‘yicha,
mahbuslarni aylanib chiqayotganida Klodning ish stoli yonidan
o‘tarkan, u boshini ko‘tarib, janob D.ga qattiq tikilgancha,
hasrat va g‘azab to‘la ovoz bilan, doim
bir xilda:
—
Alben masalasi nima bo‘ldi? —
deb so‘rardiki, bu so‘rov
zamirida ham iltijo, ham tahdid ma’nosi yotardi.
Boshliq, odatda, o‘zini eshitmaganga olar yoki yelkasini uchirib
qo‘yish bilan cheklanardi.
U yelka uchirib yaxshi qilmayotgan edi, sababki, bu antiqa
mojaroni kuzatib turgan barcha mahbuslar Klod Gyoning bir
nimani ko‘zlayotganini aniq seza boshlagandilar. Butun turma
ahli qaysarlik bilan qat’iy qaror o‘rtasida borayotgan bu
kurashning qanday yakunlanishini qattiq tahlikaga tushib
kutardi.
Bir marta mahbuslar Klodning nozirga aytgan quyidagi gaplarini
eshitishdi:
—
Menga qarang, afandim, o‘rtog‘imni yonimga qaytaring.
Ishoning, juda oqilona ish qilgan bo‘lasiz. Unutmang, men
sizni ogohlantirdim.
Yana bir marta,
—
bu yakshanba kuni bo‘lga
n edi,
—
Klod turma
hovlisida bir xarsangtosh ustida tirsaklarini tizzalariga tirab,
boshini qo‘llariga qo‘ygancha uzoq vaqt qimir etmay o‘tirdi.
Shunda Fayet degan bir mahbus uning ro‘parasiga kelib,
tirjaygancha qichqirdi:
—
Hoy Klod, nima qilib qoqqan qoz
iqday o‘tiribsan?
Shunda Klod asta bosh ko‘tarib, Fayet tomonga qaradi
-da,
ma’yus ohangda dedi:
—
Hukm chiqaryapman.
Nihoyat, 1831 yil 25 oktyabr kuni kechqurun bosh nozir
ustaxonalarni aylanib chiqayotgan paytda, Klod shu kuni ertalab
yo‘lakdan topib olgan
soat oynasini poshnasi bilan ezib
chirsillatib sindirdi. Boshliq, nima bo‘ldi, deb so‘radi.
—
Parvo qilmang,
—
dedi Klod,
—
bu men edim. Janob bosh
nozir, o‘rtog‘imni yonimga qaytaring.
—
Bu mumkin emas,
—
deb javob qildi u.
—
Ammo u menga juda zarur,
—
dedi Klod pichirlab, lekin
keskin ovoz bilan, so‘ng boshliqning yuziga tik qaragancha
ilova qildi:
—
Yaxshilab o‘ylab ko‘ring. Bugun yigirma
beshinchi oktyabr. Sizga to‘rtinchi noyabrgacha muhlat
beraman.
Turma soqchisi janob D. Ning e’tiborini Klodning tahdidiga
qaratib, uni kartserga qamash kerak, deb aytdi.
—
Kartserning hojati yo‘q, —
nafratona istehzo bilan e’tiroz
bildirdi bosh nozir,
—
bu xalq bilan yaxshi muomala
qilishimiz kerak.
Ertasi kuni hamma mahbuslar turma hovlisining oftob tushgan
yeriga to‘planishib
, gangir-gungir gaplashib turishgan paytda
Klod yolg‘iz o‘zi hovlining narigi chekkasida teran o‘yga tolib, u
yoqdan-bu yoqqa yurardi; shunda uning oldiga Perno ismli
mahbus yaqin keldi.
—
Sen hadeb nimalarni o‘ylayapsan, Klod? Nega bunchalik
g‘amginsan? —
dedi u.
—
Bizning oliyhimmat nozirimiz janob D. Yaqinda bir
falokatga uchramasaydi, deb qo‘rqaman,—
dedi Klod.
25 oktyabrdan 4 noyabrgacha roppa-
rosa o‘n kun bor. Klod Gyo
shu o‘n kun mobaynida muttasil ravishda, Albensiz ahvolim kun
sayin yomonlashayapti, deb janob D. Ga qayta-qayta
gapiraverdi.
Bu zorlanishlar nozirning joniga tegdi va u Klodni bir sutkaga
kartserga qamatdi
—
Klodning iltimosi endi talabga o‘xshab
ketayotgan edi. Xullas, Klod boshqa hech nimaga erisha olmadi.
To‘rtinchi noyabr kuni yetib kel
di. Shu kuni ertalab Klod
shunday xotirjam kayfiyatda uyg‘ondiki, janob D. Ning buyrug‘i
bilan Albendan ayrilgan kundan beri hech kim uni bunday xush
kayfiyatda ko‘rmagan edi. U o‘rnidan turib, dastavval
karavotining oyoq tomonida turgan odmigina yog‘och
s
andiqchasini kavlashga tushdi. Uning barcha g‘aribona bisoti
shu sandiqchada edi. Klod u yerdan kichkinagina qaychi oldi. Bu
qaychi va “Emil”ning1 bir jildi u sevgan ayoldan —
bolasining
onasidan, uning avvalgi baxtiyor oilasidan qolgan esdalik edi.
Qaychi ham, kitob ham Klodga mutlaqo kerak emas edi. Qaychi
faqat bichish-tikishni biladigan ayolga asqotishi, kitob
—
savodxon odam uchun kerak bo‘lishi mumkin edi. Klod esa
tikishni ham, o‘qishni ham bilmasdi.
U ko‘hna monastirning ohak bilan oqlangan ravonidan o‘tib
keta turib (qish faslida mahbuslar shu ravonda sayr qilardilar),
derazaga o‘rnatilgan temir panjaraning yo‘g‘on chiviqlarini
diqqat bilan kuzatayotgan Ferrari ismli mahbus oldiga
yaqinlashdi. Klodning qo‘lida boyagi kichkina qaychi bor edi; u
Ferra
riga o‘sha qaychini ko‘rsatib, dedi:
—
Men bugun kechqurun mana shu qaychi bilan panjarani
kesaman.
Ferrari unga ishonqiramay kulib qo‘ydi, Klod ham kulib yubordi.
O‘sha kuni ertalab Klod astoydil tirishqoqlik bilan ishladi. Hech
qachon uning qo‘llari bu qadar epchil va chaqqon bo‘lmagan
edi. Bu harakatidan, u go‘yo olgan buyurtmasi —
poxol
shlyapani tushlikkacha to‘qib bitirishga jazm qilganday
ko‘rinardi, bu shlyapani unga Trua shahrining diyonatli fuqarosi,
Brese degan odam buyurgan va xizmat haqini oldind
an to‘lab
qo‘ygan edi.
Klod tushga yaqin bir nimani vaj qilib, bir qavat pastdagi
duradgorlik ustaxonasiga tushdi.
Klod bu ustaxonaga juda kam kirardi, holbuki bu yerdagi
mahbuslar ham uni yaxshi ko‘rishardi.
—
Qaranglar, Klod keldi!
Uni o‘rab olishdi. Hamma
suyunib ketdi.
Klod darhol butun ustaxonaga ko‘z yugurtirib chiqdi —
nozirlardan hech kim yo‘q edi.
—
Kim menga boltasini berib turadi?
—
deb so‘radi u.
—
Nima qilasan?
—
deyishdi hayron bo‘lgan mahbuslar.
Klod javob qildi:
—
Bugun kechqurun bosh nozirni
o‘ldirmoqchiman.
Unga, o‘zing tanlab ol, deb bir nechta boltani ko‘rsatishdi. U
o‘tkir qilib charxlangan eng kichkina boltachani tanlab oldi va
uni kamzuli ostidan shimining lippasiga qistirdi-da, ustaxonadan
chiqib ketdi. Bu payt duradgorlik ustaxonasida yigirma yettita
mahbus ishlayotgan edi. Garchi Klod ulardan o‘zi jazm qilgan ish
haqida hech kimga aytmaslikni iltimos qilmagan bo‘lsa ham,
hech birlari bu haqda og‘iz ochmadi. Hattoki o‘zaro
gaplashganlarida ham bu masalani tilga olishmadi. Har bir
mahbus voqea yechimini sukut saqlab kutardi. Bu nihoyatda
dahshatli, lekin ayni paytda haqqoniy va barcha uchun kunday
ravshan bo‘lgan ish edi. Buning amalga oshishiga hech kim
monelik qila olmas edi. Klodni ahdidan qaytarish ham, bu haqda
chaquv qilish ham hech
kimning qo‘lidan kelmasdi.
Oradan bir soat o‘tdi. Klod sayr chog‘ida nuqul homuza
tortayotgan o‘n olti yoshli mahbus bola oldiga borib, unga
o‘qish
-
yozishni o‘rganishni maslahat berdi. Xuddi shu asnoda
boshqa mahbus
—
Fayet Klodga yaqin kelib so‘radi:
—
Nima u kamzuling ichiga yashirib olganing?
Klod javob qildi:
—
Bolta. Bugun kechqurun janob D. Ni o‘ldirmoqchiman.
So‘ng o‘zi so‘radi:
—
Nima, sezilyaptimi?
—
Sal-pal,
—
deb javob qildi Fayet.
Ish kuni, odatdagidek, nihoyasiga yetdi. Kech soat yettida
mahbuslarni o‘zlari ishlagan ustaxonalarga qamashdi; nozirlar
har kungi odatlari bo‘yicha chiqib ketishdi, ular boshliq hamma
ustaxonalarni aylanib chiqqanidan keyin qaytib kelishardi.
Klod Gyoni ham o‘rtoqlari bilan birga ustaxonaga qamab chiqib
ketishdi.
Ana shundan keyin bu ustaxonada mutlaqo g‘ayrioddiy voqea
—
ham tahlikali, ham ulug‘vor, yagona va beqiyos voqea sodir
bo‘ldi.
Keyinchalik, sud tergovida aniqlanishicha, o‘sha chog‘da bu
ustaxonada o‘g‘rilik qilib qamalgan sakson ikkita mahbus bor
edi: Klod ham shu hisobda edi.
Nozirlar chiqib ketishi bilan, Klod bir skameyka ustiga sakrab
chiqdi va hammaga eshittirib, sizlarga bir gap aytmoqchiman,
dedi. Odamlar sukutga tolishdi.
Shunda Klod baralla ovoz bilan bayonot berdi:
—
Hammangiz yaxshi bilasiz, Alben mening inim edi. Bu yerda
beradigan ovqatlari menga yetmaydi. Chetga ishlab topgan
besh-olti chaqa pulimga ham non sotib olaman
—
shundayam qornim to‘ymaydi. Alben esa o‘z ulushini men
bilan baham ko‘rardi. Dastlab meni boqqani uchun,
keyinroq esa, meni
yaxshi ko‘rgani uchun men ham uni
yaxshi ko‘rib qolgandim. Bosh nozir janob D. Bizni bir
-
birimizdan judo qildi. Bizning inoq bo‘lganimiz unga
zarracha ham ziyon qilmasdi, lekin u ichi qora, yovuz odam
boshqalarni azoblashdan huzur qiladi. Men unga juda ko‘
p
marta iltijo qilib, Albenni yonimga qaytarishni so‘radim.
Hammangiz ko‘rdingiz, u iltijolarimga quloq solmadi. Men
unga to to‘rtinchi noyabrgacha muhlat berdim. Shu gapim
uchun u meni kartserga qamadi. Ana shu vaqt ichida men
uni sud qilib, o‘limga mahkum etdim. Bugun to‘rtinchi
noyabr. Ikki soatdan keyin u bizni ko‘zdan kechirgani shu
yerda bo‘ladi. Bilib qo‘yinglar, men uni o‘ldiraman. Xo‘sh,
sizlar nima deysizlar?
Hamma sukutda.
Shunda Klod yana gapira boshladi. Endi u shunday g‘ayritavsif
fasohat bilan gapirdiki, bu xislat uning tabiatiga xos edi. U
o‘zining qanday mudhish jinoyatga qo‘l urayotganini yaxshi
tushunishini, ammo o‘zini haq deb hisoblayotganini bayon qildi.
U o‘z nutqini tinglayotgan sakson bir nafar o‘g‘rini halol, insofli
bo‘lishga da’vat etib, o‘zining tamomila umidsizlikka tushganini;
Boshqa iloji qolmaganligidan o‘zi adolatli hukm chiqarishga
majbur ekanligini;
Turgan gapki, boshliqni o‘ldirgani uchun, o‘zi ham o‘lishi
kerakligini lekin shunga qaramay, haqiqat yo‘lida jonini fido
qilishga tayyor ekanligini;
U ikki oy muttasil mulohaza qilib, nihoyat, komil ishonch bilan
shu qarorga kelganligini;
Uning bunday ish tutishga da’vat etayotgan narsa aslo qasos
tuyg‘usi emas, balki adolat talabi (bunga u qat’iy ishonadi)
ekanligini, binobarin,
agar xato qilayotgan bo‘lsa, o‘rtoqlari bu
haqda dangal uning yuziga aytishlarini;
U o‘z dalillarini odilona mulohaza qilish layoqatiga ega bo‘lgan
odamlar hukmiga ochiq-oydin havola qilayotganini;
U janob D.ni o‘ldirmoqchi ekanligini, ammo agar bunga bir
on
kishi e’tiroz bildiradigan bo‘lsa, uning mulohazasini eshitishga
tayyor ekanligini bayon qildi.
Klodning bu nutqiga javoban faqat bir kishining ovozi eshitildi.
Kimdir dedi:
—
Bosh nozirni o‘ldirishdan oldin Klod oxirgi marta unga
murojaat qilib, uni
gapga ko‘ndirishga urinib ko‘rsin.
—
To‘g‘ri fikr, —
deb rozi bo‘ldi Klod, —
men xuddi shunday
qilaman.
Devordagi kattakon osma soat sakkiz marta zang chaldi. Bosh
nozir roppa-
rosa soat to‘qqizda kelishi kerak edi.
Bu g‘ayrioddiy kassatsiya sudi Klod chiqarg
an hukmni
tasdiqlagandek bo‘lgani hamono, uning dili mutlaqo taskin
topdi. U o‘zida qolgan jamiki faqirona kiyim
-kechaklarni,
mahbusligida olgan barcha lash-lushlarni stol ustiga yoyib
qo‘ydi
-
da, Albendan keyin o‘zi xush ko‘rgan boshqa
mahbuslarni bittama-bitta chaqirib, shu buyumlarini ularga
bo‘lashib berdi. Faqat kichkina qaychini o‘zida olib qoldi.
Keyin hamma bilan bir-bir vidolashdi. Bu vidolashuvdan
ko‘zyosh qilganlar ham bo‘ldi, lekin Klod ularga muloyim jilva
qilardi.
Bu oxirgi soatning ayrim daqiqalarida Klod shu qadar xotirjam
va hatto quvnoq kayfiyatda bo‘ldiki, ko‘pchilik o‘rtoqlari,
keyinchalik hikoya qilib berishlaricha, shoyad, u o‘z niyatidan
qaytsa, deb umid ham qilgan ekanlar. U hatto ustaxonani
yoritib turgan shamlardan birini burun teshigi bilan puflab
o‘chirib hazilkashlik ham qildi…
… U bir yosh mahbusning avzoiga e’tiborini qaratdi: uning rangi
quv o‘chib, Kloddan ko‘z uzmay baqrayib qolgan va hozir yuz
beradigan fojiani a’zoi
-
badani dag‘
-
dag‘ qaltirab, yurak
hovuchlab kutardi.
—
Bardam
bo‘l, bolakay, —
mehribonlik bilan dedi unga Klod,
—
bu atigi bir daqiqalik ish!
Klod o‘z narsalarini ulashib bo‘lib, hamma o‘rtoqlari bilan
mahkam qo‘l siqishib, vidolashganidan keyin, ustaxonaning
burchak-burchaklaridan eshitilayotgan hayajonli gaplarni bas
qilishni va yana ishga kirishishni buyurdi. Hamma uning
buyrug‘iga so‘zsiz itoat etdi.
Mazkur voqea yuz berayotgan ustaxona to‘g‘ri to‘rt burchakli
uzun xona bo‘lib, derazalari ikkala uzun devorlarga o‘rnatilgan,
uning ikki eshigi esa, bir-biriga qarama-qarshi tarafda edi.
Dastgohlar derazalar yoqalab qator terilib turardi, o‘rindiqlar
dastgohlar oldiga bir uchi devor tomonga qaratib qo‘yilgandi.
Ikki qator tizilgan dastgohlar oralig‘ida ochiq joy bo‘lib, bu ikki
eshikni bir-
biriga ulovchi uzun yo‘lak v
azifasini bajarardi.
Ustaxonani ko‘zdan kechirish uchun kirgan bosh nozir mana shu
uzun va torgina yo‘lakdan o‘tib ketishi kerak edi. Odatda, u
janub tomondagi eshikdan kirar va ikki tarafda ishlayotgan
ishchilarga nazar tashlab o‘tib, shimol yoqdagi eshik
dan chiqib
ketardi. Bu yo‘lni u doim hech yerda to‘xtamay tez bosib
o‘tardi.
Klod o‘z o‘rniga borib ishga kirishdi.
Yurakni ezadigan kutish oni boshlandi. Mash’um payt
yaqinlashib kelayotgan edi. Qo‘ng‘iroq jom chaldi.
—
Soat chorak kam to‘qqiz, —
dedi Klod.
U asta o‘rnidan turdi, ustaxona o‘rtasidagi tor yo‘ldan sekin
-
sekin yurib borib, kirish eshigiga yaqin turgan chap tomondagi
dastgohga suyandi. Uning chehrasida xotirjamlik, hattoki
xayrixohlik nishonasi aks etardi.
Soat to‘qqizga jom chalindi. Eshik ochi
lib, bosh nozir kirdi.
Ustaxonada qabriston sukunati hukm surardi. Boshliq, o‘z odati
bo‘yicha, yolg‘iz edi. Uning chehrasida har safargidek, quvnoq
takabburlik, mag‘rurlik va beshafqatlik aks etardi; u kiraverishda
chap tomonda, o‘ng qo‘lini cho‘ntagiga t
iqib qimir etmay turgan
Klodni payqamay, dastlabki dastgohlar yonidan nimanidir
yoqtirmaganday, boshini sarak-sarak qilib, bir nimalar deb
to‘ng‘illab tez yurib o‘tdi; u atrofga loqaydlik bilan nazar
tashlarkan, bu yerdagi hamma mahbuslarning nigohi o‘ziga
qaratilganini ham, hammani bitta mudhish fikr qamrab olganini
ham payqamadi.
U birdan oyoq tovushini eshitib, shaxt orqasiga o‘girildi.
Klod eshik oldidan boshlab, boshliqning orqasidan jimgina izma-
iz kelayotgan edi.
—
Nima qilyapsan bu yerda?
—
dedi ajablangan nozir.
—
Nega sen o‘z o‘rningda emassan?
Turmada odam odamgarchilikdan chiqadi, u
—
bu yerda it,
unga sen deydilar.
Klod Gyo boshliqning hurmatini o‘rniga qo‘yib, javob berdi:
—
Janob bosh nozir, sizga aytadigan ikki og‘iz gapim bor edi.
—
Yana nima gap?
—
Alben haqida.
—
Yanami?
—
dedi boshliq qahri qaynab.
—
Ha, yana!
—
dedi Klod.
—
Bundan chiqdi,
—
dedi boshliq yo‘lida davom etarkan, —
bir sutka kartserda yotib chiqqaning kamlik qilibdi-da?
—
Janob bosh nozir, o‘rtog‘imni yonimga qaytaring, —
deb
gapida davom etdi Klod nozirning orqasidan ergashib
borarkan.
—
Bu mumkin emas!
—
Janob bosh nozir,
—
deb Klod shunday ayanchli ovoz bilan
yolbora boshladiki, agar iblis eshitsa, uning ham ko‘ngli
yumshab ketgan bo‘lardi, —
o‘tinib so‘rayman sizdan,
Albenni
qaytarib bering menga. Ko‘rasiz, unda astoydil
tirishib ishlayman. Siz erkin odamsiz, ahvolimni
tushunmayapsiz, haqiqiy do‘st nimaligini bilmaysiz.
Mening hech vaqoim yo‘q… Qamoqxonaning shu to‘rt
devoridan boshqa. Siz hamma yerga borishingiz, xohlagan
odamingiz bilan uchrashishingiz mumkin, mening esa hech
kimim yo‘q shu Albendan boshqa. Iltimos, uni yonimga
qaytaring. Faqat Alben tufayli mening qornim to‘q edi,
buni o‘zingiz ham yaxshi bilasiz. Sizga bir og‘izgina: “mayli”
deyish qiyinmi? Klod Gyo degan va Alben degan ikkita
odam birgalikda bitta ustaxonada ishlashsa, sizga baribir
emasmi. Buning nimasi qiyin? Janob bosh nozir,
mehribonim janob D., rahm qiling, aziz avliyolar haqqi-
hurmati, iltijo qilaman!
Klod hali hech qachon turma noziriga bu qadar ko‘p
gapirmagan
edi. Uning asab torlari tarang tortilganidan butkul tinkasi quridi
va sukut saqlab, javobni kuta boshladi. Boshliq g‘ijinib, e’tiroz
bildirdi:
—
Bu mumkinmas. Senga aytganman. Gapni bas qil. Jonimga
tegding.
Shunday deb, u shoshib turgani uchun qadamini ildamlatdi.
Klod uning orqasidan ergashib boraverdi. Shu zaylda ikkovlari
narigi eshik oldiga yaqin borib qolishdi; sakson bitta mahbus
nafratini ichlariga yutgancha bularni kuzatar, gaplarini eshitib
turardilar.
Klod boshliqning qo‘liga sekingina qo‘l uchini tekkizdi.
—
Hech bo‘lmasa, bitta savolimga javob bering: qaysi
gunohim uchun meni o‘limga mahkum etyapsiz? Nega
bizni bir-birimizdan judo qildingiz? Nega?
—
Senga buni aytganman,
—
dedi nozir,
—
shunga… —
So‘ng
Klodga orqa o‘girib, eshikning tutqic
hidan ushladi.
Bunday javobni eshitgan Klod bir qadam orqaga tisarildi. Sakson
bitta odam uning cho‘ntakdan qo‘l chiqarganini, qo‘lida bolta
borligini dahshatdan tosh qotib kuzatib turardi. Klod bolta
ushlagan qo‘lini yuqoriga ko‘tardi va nozir chinqirib y
uborishga
ham ulgurmay, jon-jahd bilan uning faqat boshiga to
boshchanog‘ini yong‘oqdek chaqib yubormaguncha zarb bilan
uraverdi. Nozir chalqanchasiga yiqilarkan, Klod to‘rtinchi zarba
bilan uning basharasini majaqlab tashladi. Lekin sirtiga otilib
chiqqan
g‘azab alangasini o‘chirish oson emas —
Klod beshinchi
zarba bilan uzala tushib yotgan nozirning sonini jarohatladi. U
o‘lgan edi.
Shundan so‘ng Klod boltani otib yuborib:
—
Endi navbat boshqasiga!
—
deb chinqirdi.
Boshqasi, deganda u o‘zini nazarda tutgan
edi. U kamzulining
cho‘ntagidan xotinining qaychisini chiqardi va, odamlar unga
xalaqit qilishga ulgurmay, uni o‘z ko‘ksiga sanchdi. Qaychining
tig‘i kalta, ko‘krakdagi yurak esa chuqur edi. U ko‘kragiga
yigirma martacha ketma-ket qaychi sanchdi.
—
Ey la’nat
i yurak, senga hech yetolmayapman!
—
deb
hayqirdi Klod.
Nihoyat, u qora qoniga belangancha, hushidan ketib, o‘lik jasad
ustiga yiqildi.
Bu ikkovidan qaysi biri qotil va qay biri qurbon edi?
Klod hushiga kelib, o‘zini kasalxona karavotida ko‘rdi. Uning
hamm
ayog‘i doka bilan o‘rab tashlangan, tepasida shafqat
hamshiralari parvona edi. Hatto uni so‘roq qilgani kelgan
tergovchi ham hamdardlik bilan dedi:
—
Qalay his qilyapsiz o‘zingizni?
Klod juda ko‘p qon yo‘qotgan edi, lekin o‘z joniga qasd qilish
uchun qaychi bilan qilgan jarohatlaridan birontasi ham uni
mahv etolmadi. Ammo uning janob D. Ga bergan zarbalaridan
vujudga kelgan jarohatlar mahvkor jarohatlar edi.
Tergov boshlandi. Klervo turmasidagi ustaxonalar boshlig‘ini siz
o‘ldirdingizmi, degan savolga Klod: h
a, deb javob qildi. Undan:
nega, deb so‘rashganda u: shunga, deb javob qaytardi.
Bu orada uning jarohatlari yiring bog‘lab, qon buzilishi oqibatida
o‘lishiga bir bahya qoldi.
Noyabr, dekabr, yanvar va fevral oylari Klodni davolash va
sudga hozirlik ko‘rish
bilan o‘tdi. Vrachlar va sudyalar Klodning
tepasida parvona bo‘ldilar. Birinchilari uning jarohatlarini
davolash bilan ovora bo‘lsalar, ikkinchilari uning uchun jallod
kundasini hozirlash bilan band edilar.
Gapni muxtasar qilaylik, 1832 yilning 16 martida tamomila
sog‘aygan Klod Trua shahrining maslahatchilar sudiga ro‘para
qilindi. Bu sud majlisida butun shahar ahli ishtirok etdi.
Klod sudda o‘zini juda yaxshi tutdi. U soqol
-
mo‘ylovini yaxshilab
olgan va sud oldida boshyalang turardi. Egniga Klervo turmasi
mahbuslarining kulrang matodan tikilgan ko‘rimsizgina libosini
kiygandi.
Qirol prokurorining buyrug‘i bilan butun okrugdagi soldatlarni
sud zaliga yig‘ib kelishdi “guvoh sifatida so‘zga chiquvchi
mahbuslarni jilovlab turish uchun”, deb izohladi prokuror
sud
majlisi paytida. Guvohlarni so‘roq qilish boshlanganda hech
kutilmagan qiyinchilik yuzaga keldi. 4 noyabr voqeasining
shohidlaridan biron kishi ham guvohlik berishni xohlamadi. Rais,
qattiq chora ko‘rilishini aytib, ularni qo‘rqitib ham ko‘rdi. Lekin
u
ning gapi zarracha ham ta’sir qilmadi. Bu holni ko‘rgan Klod
mahbuslarga yuzlanib, itoat etinglar, deb buyurdi. Shundan
keyin guvohlarning tili biyron bo‘lib, hamma ko‘rganlarini
gapirib bera boshlashdi.
Klod guvohlarning gaplarini zo‘r diqqat bilan eshitd
i. Agar
bironta guvoh sudlanuvchining aybini og‘irlashtiruvchi bitta
-
yarimta tafsilotni esidan chiqarib qo‘ysa yo uni atayin tilga
olmasa, Klod darhol uning gapini tuzatardi.
Shunday paytlar ham bo‘ldiki, zalda hozir bo‘lgan ayollar yum
-
yum yig‘lashdi. Sud
ijrochisi Albenni chaqirdi. Endi guvohlik
navbati unga kelgandi. U behol qadam bosib, yig‘idan o‘pkasi
to‘lib, entika
-
entika kirib keldi. Kira solib o‘zini Klodning
quchog‘iga otdiki, hatto jandarmlar ham unga to‘sqinlik qilishga
ulgurolmadilar. Klod uni
bag‘riga bosib, yiqilib tushishdan
ushlab qoldi va qirol prokuroriga jilmayib turib dedi:
—
Mana o‘sha o‘z nonini boshqalar bilan baham ko‘ruvchi
yovuz odam.
—
Shunday deb u Albenning qo‘lidan o‘pdi.
Odamlarning sudda guvohlik berishi tugaganidan keyin, qirol
prokurori o‘rnidan turdi va o‘z nutqini quyidagi so‘zlar bilan
boshladi:
—
Janob sud maslahatchilari, agarda odil sud qarshingizda
turgan mana bu eng ashaddiy jinoyatchini jazoga tortmas
ekan, butun jamoatchilik to eng tub negizigacha hayratga
tushadi… hokazo va hokazo.
Mazkur unutilmas “nodir” nutqdan keyin Klodning advokati so‘z
oldi. Prokurorning nutqi bilan himoyachining so‘zi
tinglovchilarning kayfiyatida shunday og‘ishuvlarni vujudga
keltirdiki, odatda bu narsa jinoiy protsess deb nomlanuvchi
tortishuv chog‘ida sodir bo‘lib turadigan hol edi.
Klod, hali hamma gap aytilmadi, degan qarorga keldi va
o‘rnidan turib, g‘oyat ajib va hayratomuz nutq so‘zladi; shu sud
majlisiga qatnashayotgan o‘tkir didli bir ziyoli kishi bunday
nutqdan zo‘r hayajo
n va hayratga keldi.
Bu do‘lvor, savodsiz ishchi yigit qotilga emas, ko‘proq notiqqa
o‘xshab ketardi. U sud oldida ochiq yuz, oydin chehra bilan
dadil boqib turarkan, ovozini balandlatmay, ammo dil-dilidan
chiqarib, qo‘llarini bir xilda, lekin salobat bila
n harakat
qildirgancha gapirdi. U hamma bo‘lgan voqeani, qanday yuz
bergan bo‘lsa shundayligicha, lo‘nda qilib so‘zlar ekan, hech bir
narsani bo‘rttirmadi ham, bo‘lgan biron ishni yashirmadi ham.
U ayblovning to‘g‘ri ekanligini e’tirof etib, 296 nchi modda
ga
mardona tik qaragancha, boshini kundaga qo‘yishga rozi bo‘ldi
va bu bilan butun jamoani qattiq hayajonga soldi; odamlar
uning nutqidagi ayrim jumlalarni bir-birlarining quloqlariga
pichirlab gapira boshladilar.
Zalda dam-badam pichir-
pichir, g‘o‘ng‘ir
-g
‘o‘ng‘ir ovozlar
ko‘tarilib turardi; Klod shunday paytlarda nafasini rostlab olib,
butun jamoaga mag‘rurona nigoh tashlardi.
Lekin shunday daqiqalar ham bo‘ldiki, bu savodsiz ishchining
so‘zlari xuddi yaxshi ma’lumot olgan zukko odamning nutqi
singari nazo
kat va fasohat bilan yo‘g‘rildi. Ayni paytda u o‘zini
kamtarin, sipo tutar, go‘yo tubsiz jar yoqalab borayotgan
odamday so‘zida ehtiyot bo‘lar, sud ishining borishini diqqat
bilan kuzatarkan sud ma’murlari bilan samimiy munosabatda
bo‘lardi.
U faqat bir marta
—
qirol prokurorining, biz yuqorida tilga olib
o‘tganimiz, nutqida, Klod Gyo ustaxonalar boshlig‘ini hech
qanday sababsiz o‘ldirgan, zero, boshliq tomonidan unga
nisbatan na zo‘rlik, na zug‘um o‘tkazilgan, degan so‘zlarini
eshitganida o‘z g‘azabini tiy
ib turolmadi.
—
Ie, qanaqasiga!
—
deb yubordi u birdan.
—
Hali uning
tomonidan menga nisbatan hech qanday zug‘um
o‘tkazilmabdimi? Ha, albatta, siz haqsiz, tushunaman
niyatingizni. Agar menga bir mast odam bir musht tushirsa-
yu men shu sababli uni o‘ldirib qo‘ysam, —
“muruvvat”
ko‘rsatib, meni katorgaga surgun qilardingiz, negaki mast
odam tomonidan menga zug‘um qilingan. Illo ichkilik
ichmagan, es-
hushi joyida bo‘lgan odam to‘rt yil muttasil
meni tahqirlasa, kamsitsa, to‘rt yil davomida har kun, har
soat, har
daqiqa sayin hech kutilmagan so‘zlar bilan
haqorat qilsa mayli-a
—
to‘rt yil surunkasiga! Men o‘z
ayolimni sevardim
—
shuni deb o‘g‘irlik qildim, —
u ana
shu ayol haqida har xil sassiq gaplar aytib, dilimni og‘ritdi;
mening bolam bor edi, shu bolam deb o‘g‘irlik qilgandim
—
u bo‘lsa, bolam haqida bo‘lar
-
bo‘lmas gaplar aytib, meni
iztirobga soldi; turmada beriladigan non menga kamlik
qilardi, do‘stim o‘z ulushini men bilan baham ko‘ra
boshladi,
—
lekin u meni do‘stimdan judo, nondan
mahrum qildi. Men undan
do‘stimni yonimga qaytarishni
iltimos qilsam, u meni kartserga hibs etdi. Men u politsiya
ayg‘oqchisini siz deb chaqirsam, u menga sen dedi. Men
unga o‘z dardimni aytsam, u menga, jonga tegding, dedi.
Ayting, nima qilishim kerak edi sizningcha? Ha, men uni
o‘ldirdim. Ha, men yovuz maxluqman, chunki bu qotillik
hech qanday sababsiz yuz berdi. Siz endi meni qatl
etmoqchimisiz? Mayli, qatl etavering!
Men aminmanki, bu qudratli va haqqoniy dalil, faqat jismoniy
ig‘vogina jinoyatchining aybini yumshatishi mumkin
, degan
tuzumning naqadar adolatsiz ekanligini ochiq-oydin fosh qilib
tashladi. Holbuki, bizning qonun chiqaruvchi idoralarimiz
axloqiy ig‘voning naqadar mash’um ayb ekanligiga e’tibor
berishni hech o‘ylab ko‘rmaydilar.
Muzokara nihoyasida sudya aniq va lo
‘nda xulosa chiqardi.
Uning xulosasi quyidagicha bo‘ldi: “Uning butun umri
qabohatdan iborat. Binobarin, u
—
ma’naviy majruh maxluq.
O‘z hayotini fohisha bilan qovushishdan boshlagan, keyin
o‘g‘irlik qilgan va nihoyat, odam o‘ldirgan”. Bularning hammasi
haqiqat edi.
Sud maslahatchilari o‘z xonalariga chiqib ketishlari oldidan rais
sudlanuvchidan, sudda qo‘yilgan so‘roqlar yuzasidan biron
-bir
aytadigan gaping bormi, deb so‘radi.
—
Faqat ikki og‘iz, —
deb javob qildi Klod.
—
Chunonchi, gap
bunday. To‘g‘ri, men o‘g‘ri va qotilman, ha, men o‘g‘irlik
qildim va odam o‘ldirdim. Lekin nima uchun o‘g‘irlik
qildim? Nega odam o‘ldirdim? Sizlar, janob sud
maslahatchilari, boshqa so‘rovlar qatoriga shu ikkita
savolni ham qo‘yib ko‘ringlar.
O‘n besh daqiqalik muhokamadan ke
yin Shampan viloyatining
janob sud maslahatchilari deb nomlanuvchi o‘n ikki nafar
fuqarosi Klod Gyoni o‘lim jazosiga hukm qildi.
Turgan gapki, ayrim sud maslahatchilari sud jarayoni
boshlangan chog‘dayoq sudlanuvchining quloqqa xunuk
eshitiluvchi familiyas
iga e’tibor qaratgan edilar1 va bu narsa
ularga yomon ta’sir etgan edi.
Hukmni Klodga o‘qib eshittirishganda, u faqat ushbu so‘zlarni
aytish bilan cheklandi:
—
Juda soz. Lekin nima sababdan bu odam o‘g‘irlik qildi?
Nega u odam o‘ldirdi? Mana shu ikkita savol
ga sud
maslahatchilari baribir javob bermadilar.
Klod turmaga qaytib kelgach, bamaylixotir kechlik qildi va dedi:
—
Mana, o‘ttiz olti yil umr kechirdim.
U shikoyat arizasi berishni xohlamadi. Lekin betob yotgan
chog‘ida uni parvarish qilgan
hamshiralardan biri yum-yum
yig‘lab, ariza berishni iltijo qildi. Klod hamshiraga rahmi
kelganidan bunga rozi bo‘ldi. Lekin u, aftidan, avvaliga ancha
tixirlik qilgan bo‘lsa kerak, arizaga imzo chekkanida, ariza berish
uchun qonun belgilagan uch kunlik muh
lat o‘tib ketgan edi.
Klodning rozi bo‘lganidan suyunib ketgan shafqat hamshirasi
unga besh frankli tanga sovg‘a qildi. Klod pulni olib,
minnatdorchilik bildirdi.
Trua shahridagi barcha mahbuslar Klodni, uning arizasiga javob
kelmasdan burun, qamoqdan qoch
irmoqchi bo‘lishdi, ular unga
shunchalik sodiq edilar. Lekin Klod bu taklifni qat’iyan rad etdi.
Mahbuslar uning kamerasiga tuynukcha orqali juda ustalik bilan
mix, temir chiviq va chelakning bandini tashladilar. Klod
farosatli, uquvli odam bo‘lgani uchun,
bu narsalardan birontasi
bilan albatta oyog‘idagi kishanni arralay olishi mumkin edi.
Lekin u chelak bandini ham, temir chiviqni ham, mixni ham
turma xodimiga topshirdi.
Bir ming sakkiz yuz o‘ttiz ikkinchi yilning sakkizinchi iyunida,
qotillik yuz bergan kunga yetti oy-
u to‘rt kun bo‘lganida
Klodning o‘z aybini yuvadigan payti yetib keldi.
Shu kuni ertalab soat yettida Klodning kamerasiga sud ijrochisi
kirdi va uning bir soatlik umri qolganini e’lon qildi.
Klodning avf etish to‘g‘risidagi arizasi rad etilg
andi.
—
Hay, mayli,
—
dedi u beparvolik bilan.
—
Bugun kechasi
juda yaxshi uxladim, kelasi tunda yana ham miriqib
uxlarkanman.
Irodasi baquvvat odamlarning o‘lim oldidan aytgan so‘zlari
benihoya ulkan salobat kasb etadi.
Kameraga ruhoniy ota, so‘ng jallod ki
rdi. Klod ruhoniyga
ehtirom, jallodga royish ko‘rsatdi. U o‘z ruhi va jismini hech
e’tirozsiz baxshida qilgandi.
U mudom ruhan tetik kayfiyatda bo‘ldi. Uning sochini ustara
bilan olishayotganda, kameraning narigi burchagida turgan
kimdir Trua shahrida vabo tarqalishi xavfi borligi haqida gapirib
qoldi.
—
Lekin endi meni,
—
dedi shunda Klod jilmayib,
—
hech
qanday vabo qo‘rqitolmaydi.
U ruhoniy otaning kalimalarini diqqat bilan tinglarkan, ilgari
hech kim u bilan din haqida suhbatlashmaganidan taassuf qildi.
Klodning iltimosiga ko‘ra, uning qaychisini o‘ziga qaytarib
berishdi. Qaychining bitta tig‘i yo‘q edi —
Klod o‘z joniga qasd
qilgan paytda tig‘ sinib, uning ko‘kragida qolgan edi. U turma
xizmatchisidan, qaychini Albenga berib qo‘yishni va qayc
higa
qo‘shib o‘zining bugungi shuvag‘asi —
nonini ham unga berishni
iltimos qildi.
U yana, qo‘lini bog‘layotganlardan, o‘zining oxirgi va yagona
boyligi
—
shafqat hamshirasi sovg‘a qilgan besh frankli tangani
o‘ng qo‘liga tutqazishlarini iltimos qildi.
Soa
t chorak kam sakkizda u odatda o‘limga mahkum
etilganlarni kuzatib boruvchi tumshaygan shotirlar bilan
turmadan chiqdi. U rangi quv o‘chib, yayov yurib borarkan,
ruhoniy otaning qo‘lidagi xochdan ko‘zini hech uzmadi. Lekin u
ruhan tetik, qadam tashlashi dadil edi.
Bozor kuni edi. Ko‘proq odamni guvohlikka da’vat etish uchun
qatlni atayin shu kunga tayinlashgan edi. Ma’lum bo‘lishicha,
Frantsiyada hali yarimvahshiy qasabalar bor ekanki, u yerlarning
jamoalari nafaqat odamlarni o‘ldirishar, shuningdek, odam
o
‘ldirganlarini aytib maqtanishar ham ekan.
Klod, hamon ko‘zini xochdan uzmagancha, taxta supaga
shaxdam-shaxdam yurib chiqdi. U avval ruhoniy otani, keyin
jallodni o‘pmoqchi bo‘ldi —
bu bilan u birinchisiga
minnatdorchilik bildirishni, ikkinchisini kechirishni niyat qilgan
edi. Jallod, sud hisobotida bayon qilinishicha, astagina uni
o‘zidan chetlatibdi. Jallodning yordamchisi uni mash’um
mashinaga bog‘layotganida, Klod ruhoniy otaga, o‘ng
qo‘limning siqimidagi besh frankni oling, deb ishora qildi va
dedi:
—
Qashshoqlar uchun.
Shu mahal shahar minorasidagi soat jom chalib, Klodning
ovozini bosib ketdi. Ruhoniy ota, eshitmadim, deb javob qildi.
Klod chalinayotgan jomlar orasidagi tanaffus paytini kutib turib,
qisqagina takrorladi:
—
Qashshoqlar uchun.
Soat sakkizinchi marta jom chalib ulgurmasdan bu pokdomon
va dono bosh bo‘ynidan cho‘rt uzilib tushdi.
Bunday tomoshalar olomonga zo‘r ta’sir etadi. Maydon
o‘rtasida turgan gilotina pichog‘idagi qon hali yuvilmay o‘sha
kuniyoq bozorda savdo-
sotiq bilan shug‘ullanuvchi
odamlar
yangi joriy etilgan qandaydir soliqqa qarshi isyon ko‘tarishdi va
soliq yig‘uvchilardan birini o‘ldirib qo‘yishlariga sal qoldi.
Bizning qonunlarimiz xalqni ana shunday itoatkorlikka da’vat
etadi.
Biz Klod Gyo tarixini mufassal bayon qilishni o‘z
burchimiz deb
hisobladik, zero, imonimiz komilki, bu tarix sahifalaridan olingan
har qanday parcha ham XIX asrda yashayotgan xalqlarning
buyuk muammolarini hal qiladigan kitob uchun muqaddima
vazifasini o‘tashi mumkin.
Bu insonning ajoyib hayotini asosan ikkita bosqichga
—
tushkunlikka tushguncha bo‘lgan va undan keyingi davrga
ajratish mumkin. Bundan ikkita masala kelib chiqadi: tarbiyalash
haqidagi masala va jazoga tortish masalasi: bu ikki masaladan
uchinchi masala
—
butun jamiyat taqdiri masalasi vujudga
keladi.
Klod Gyo, tabiatan shubhasiz, ham jismonan, ham ma’nan
barkamol inson edi. Xo‘sh, undagi shu ezgu fazilatlarni
takomillashtirishga nima xalaqit qildi? Mana shu haqda o‘ylab
ko‘ringlar.
Hali yechimi topilmagan bu g‘oyat buyuk muammo insoniyat
hayotida zaruriy muvozanatni tiklash uchun xizmat qilishi
mumkin: tabiat insonning inson bo‘lishi uchun qancha hissa
qo‘shgan bo‘lsa, jamiyat ham shuncha ulushini qo‘shsin.
Siz Klod Gyoga nazar tashlang, hech shubha yo‘qki, u —
o‘tkir
aql va ajoyib qalb sohibi. Lekin taqdir uni qabohatli jamiyat
davrasiga uloqtirgandiki, bunda u o‘g‘rilik qilishga majbur bo‘ldi,
keyin o‘sha jamiyat uni manfur turmaga olib borib tiqdiki, bu
yerda u qotillik qilishga majbur bo‘ldi.
Xo‘sh, aslida kim aybdor bunga?
Umi?
Yo bizlarmi?
Bugungi kunda barcha zakovat ahlining miyasini band etgan
masalalar shu qadar muhim va dolzarbki, hademay ular bizga
albatta ro‘para keladilar, ana unda biz u masalalardan aslo ko‘z
yuma olmaymiz, binobarin, haqiqatga tik qarab, bizdan nimalar
talab qil
inishini hal qilishimizga to‘g‘ri keladi.
Ushbu satrlar muallifi mazkur savolga javob berishga urinib
ko‘rmoqchi.
Shunday dalillarga duch kelarkansan, bu masalalarning naqadar
oshig‘ich va dolzarb ekanligi haqida o‘ylarkansan, beixtiyor
o‘zingga o‘zing, hamonki mansabdor ma’murlar shu masala
to‘g‘risida o‘ylamayotgan ekanlar, unda nima haqda bosh
qotirib yotibdilar, deb savol berasan.
Deputatlar palatalari har kuni g‘oyat muhim ishlar bilan band.
Albatta, mehnat qilmay katta daromad topuvchilarni yo‘q qilis
h
va davlat byudjetini ortiqcha xarajatlardan tozalash
—
bular
juda jiddiy ish. Shuningdek, mening yaxshi vatanparvar sifatida
o‘zim tanimagan va tanishni ham istamagan graf Lobau
janoblarining eshiklari tagida qorovul bo‘lib turishim uchun
yoxud mansabdor
shaxslarning amri bilan mening zobitim bo‘lib
qolgan baqqol qo‘shnimning xohishini bajarish uchun Marini
maydonidan paradda marsh qilib o‘tish uchun menga soldat
mundirini majburlab kiydiruvchi qonunlar joriy qilish ham
muhim masala.
Ha, janob deputatlar va janob ministrlar, samarasiz bahslashish,
maza-matrasiz har xil masalalar va mulohazalar bilan bosh
qotirish sizlar uchun juda muhim. Masalan, eng og‘ir jinoyatchi
hisoblanmish
—
XIX asr san’atini sudning qora kursisiga jalb
qilib, o‘zingiz berayotgan savolingizning ma’nisiga tushunmay
so‘roq qilishingiz siz uchun nihoyatda muhim vazifa;
yaxshiyamki, u jinoyatchi savollaringizga javob berishni
istamaydi va istamay to‘g‘ri qiladi; janob hukmdorlar va qonun
chiqaruvchilar, hattoki chekka shahar hamda qishloqlarning
o‘qituvchilarini taajjubda yelka qisishga majbur etuvchi mumtoz
adabiyot konferentsiyalarini o‘tkazish bilan vaqt o‘tkazishingiz
juda muhim masala; shuningdek, faqat zamonaviy drama yaqin
qarindoshlarning jinsiy aloqa qilishi, erning xotinga, xotinning
erga vafosizligi, padarkushlik, o‘z farzandini o‘ldirish, odamlarni
zaharlash kabi eng mash’um illatlarni kashf etdi, deb jar solish
va bu bilan, orangizda hech qachon na Fedra haqida, na Iokasta
bilan Edip haqida, na Medeya yo Rodoguna2 to‘g‘risida
hech
nima eshitmaganingizni isbotlashingiz ham foydali ish; ha,
siyosiy notiqlarimizning Kornel va Rasinning asarlarini chop
qilish uchun byudjetdan mablag‘ ajratish masalasi yuzasidan
uch kunlab, to ovozlari bo‘g‘ilib qolguncha mubohasa
yuritishlari va sh
u adabiy tortishuv chog‘ida bir
-
birlariga so‘z
bermay (xususan, frantsuz grammatikasiga xilof ravishda tilni
buzib javrashlari) ham benihoya zarur masala.
Bularning hammasi muhim albatta, holbuki, bizning fikrimizcha,
bajarilishi kerak bo‘lgan
bulardan ham muhimroq ishlar bor.
Masalan, deputatlar palatasida muxolifat va ministrlik o‘rtasida
tez-tez avj olib turadigan nokerak muzokaralar orasida kimdir
o‘rnidan turib yoki minbarga chiqib, baralla ovoz bilan quyidagi
gaplarni aytsa, deputatlar nim
a degan bo‘lardilar:
—
Hey, bu yerga yig‘ilib olib, bo‘lar
-
bo‘lmas gaplar bilan
boshni qotiruvchilar, jim bo‘linglar. Sizlar o‘zingizni muhim
masalalar bilan mashg‘uldek qilib ko‘rsatmoqchisizlar.
Lekin aslida hech unday emas! Eng muhim masala u
gaplaringiz emas, balki ushbudir:
Bundan bir yilcha muqaddam odil sud Pame shahrida bir
insonni qiymalab tashladi, kechagina Dijonda bir ayolning boshi
tanasidan judo etildi, Parijda Sen-Jak qopqasi oldida odamlar
maxfiy tarzda qatl etilmoqda.
Birinchi navbatda ana sh
u hech kechiktirib bo‘lmaydigan
masalalar bilan shug‘ullanish lozim!
Ana undan keyin sizlar yana milliy gvardiya askarlarining
mundiridagi tugmalar qanaqa rangda
—
oqmi yo sariqmi
—
bo‘lishi haqida ham qaysi so‘zdan: ishonch so‘zidanmi yo
e’tiqod so‘zidanm
i foydalanish maqbulroq ekanligi haqida bir-
birlaringiz bilan bahslashaverishingiz mumkin.
Ey, markaziy o‘rindiqlarda o‘tirgan hamda zalning o‘ng va so‘l
taraflaridan joy olgan janob deputatlar, xalqning iztirob
chekayotganidan xabaringiz bormi?
Frantsiya respublika deb ataladimi yo monarxiya davlati deb
yuritiladimi, xalq baribir azob chekaveradi
—
bu shubhasiz hol.
Xalq och va yupun. Qashshoqlik uni jinoyat sari yo‘llamoqda,
fahsh botqog‘iga cho‘ktirmoqda. O‘g‘illarini qamoqxonalar,
qizlarini fohishaxonalar tortib olayotgan xalqqa rahmingiz
kelsin. Bizda mahbuslar ko‘payib ketdi, fohishalar ko‘payib
ketdi.
Bu ommaviy tus olgan ikki illat, ikki balo nimani bildiradi?
Bu
—
jamiyat vujudiga yomon qon aralashganidan dalolat
beradi.
Baski siz bemornin
g tepasiga konsilium o‘tkazgani yig‘ilgan
ekansiz, dardini davolash bilan shug‘ullaning.
Siz u dardni davolashni bilmaysiz. Demak, uni oldin puxta
o‘rganib olishingiz kerak. Siz chiqarayotgan qonunlar faqat
vaqtincha yengillik tug‘diruvchi nayranglardir. S
iz joriy qilgan
nizomlarning yarmi
—
mutaassiblik, yarmi
—
lo‘ttibozlik.
Badanni kuydirib tamg‘a bosish —
yangi yaraga tuz sepishdek
azob. Bu o‘ta bema’ni jazo jinoyatchini umrbod jinoyat bilan
oshno qilib qo‘yadi.
Surgun (qamoq)
—
bu yaramas malham; u avval yomon qonni
so‘rib olib, keyin uni yana
-
da ko‘proq zaharlab badanga
singdiradi.
O‘lim jazosi —
vahshiyona qassoblik.
Shunga qaramay, tamg‘a bosish ham, surgun ishlari ham, o‘lim
jazosi ham hanuz amalga oshirilmoqda. Sizlar tamg‘a bosish
jazosini bekor q
ildingizlar, bu yog‘iga ham o‘z faoliyatingizda
izchil bo‘ling —
qolgan ikki jazoni ham bekor qiling.
Cho‘g‘dek qizdirilgan temir tamg‘a, surgun va gilotina —
bular
bitta mantiqiy xulosaning uchta tarkibiy qismidir.
Sizlar qizdirilgan temir tamg‘adan voz k
echdingiz. Lekin ayting-
chi, mahbusning oyog‘idagi kishanning va gilotina pichog‘ining
ahamiyati kattaroqmi?
Sizlar jinoyat bilan jazo oralig‘idagi bosqichni ifodalovchi
o‘zingizning almisoqdan qolgan va betuturuq gradatsiyangizni
endi buzib tashlang va uni qayta ishlang, jazoning yangi
tarkiblarini, qonunlarning yangi kodeksini yarating, yangicha
turmalar barpo eting, yangi sudyalarni tayyorlang. Joriy etgan
qonunlaringizni zamonaviy rasm-taomillar bilan
uyg‘unlashtiring.
Frantsiyada har kuni juda ko‘p oda
mlarning kallalari uzilmoqda,
janoblar. Hamonki, sizlar tejamkorlikka amal qilayotgan ekansiz,
bu sohada ham qo‘llang o‘sha tejamkorligingizni.
Hamonki, sizlar ortiqcha narsalarni yo‘q qilish ishtiyoqida
yonayotgan ekansiz, birinchi galda jallod lavozimini bekor qiling.
Frantsiyadagi saksonta jallod oladigan maosh bilan maktab
o‘quvchilaridan olti yuz kishini ta’minlash mumkin.
Xalq haqida o‘ylanglar. Bolalarni maktab bilan, kattalarni ish
bilan ta’minlang.
Boshqa Yevropa mamlakatlariga qiyos qiladigan bo‘l
sak, eng
ko‘p savodsiz odamlar Frantsiyada —
sizlar shuni bilasizlarmi?
Shu yaxshimi? Shveytsariya savodxon, Belgiya savodxon,
Daniya, Gretsiya, Irlandiya
—
o‘qish
-yozishni biladi, lekin
Frantsiya bilmaydi! Qanday sharmandalik!
Sizlar surgunga boring. U yerga surilganlarning hammasini
yig‘ing. Qonundan tashqarida bo‘lgan o‘sha jabrdiydalarning
har birini diqqat bilan kuzating. Ularning yuz tuzilishini o‘lchab,
bosh chanog‘ini paypaslab ko‘ring. Ana shunda, siz u
kimsalarning har qaysisi biron zoologik maxluqni
eslatayotganini, inson zotining hayvonot olamidagi jonivorlar
bilan omuxta bo‘lib ketganini ko‘rasiz. Ulardan biri silovsinni,
ikkinchisi mushukni, yana biri maymunni eslatadi, ba’zilari
qirg‘iyga yo chiyabo‘riga o‘xshab ketadilar. Bunday
badbasharalikka, birinchi navbatda, turgan gapki, tabiat sabab,
undan keyin
—
tarbiya.
Tabiat insonni yaratish chog‘ida uning tarhini yomon chizgan,
tarbiya esa, tarhdagi nuqsonlarni tuzata olmadi. Sizlar shu
haqda g‘amxo‘rlik qilinglar, xalqqa yaxshi tarbiya beringlar
, uni
ma’lumotli qilinglar. Bu nodon va johil kishilar ongini
rivojlantirishga urining, ularni fikr yuritishga o‘rgating. Xalqning
aql darajasini imkon boricha kamol toptiring.
Frantsiya savodini chiqargandan keyin uni yanada ma’rifatli
qilishni davom etti
ring. Yo‘qsa, xalq hayotida yana boshqacha
ishkallik yuzaga kelishi mumkin. Shuni bilingki, g‘irt nodonlik
yomon bilimdan afzalroqdir… Lekin bu o‘rinda men ba’zi
izohlarni aytib o‘tmoqchiman.
Sizlar qancha harakat qilmang, olomonning, xalq ommasining
—
xullasi kalom, aksariyat odamlarning qismati, ularning hayoti
hamisha, ozmi-
ko‘pmi og‘ir, g‘amgin va ayanchlidir. Ko‘pchilik
odamlarning peshonasiga umrbod og‘ir mehnat qilish bitilgan,
hayotning jamiki mashaqqatlarini shu ko‘pchilik o‘z yelkasiga
ortmoqlagan.
Qarang, qanday adolatsizlik! Hayotning barcha quvonchlari
—
boylar mulkiyu, jamiki badbaxtlik va qayg‘u
-hasrat esa
kambag‘allarga ato etilgan. Hayot torozusiga qo‘yilgan yuk
mutlaqo teng emas. Torozining bir pallasi, shubhasiz, bosib
ketaveradi va shu tufayli jamiyat hayotidagi tengsizlik
tengsizligicha qolaveradi.
Lekin siz qashshoq odamning torozi pallasidagi saodatli
kelajakka umid, mangu mas’udlik ishtiyoqi, jannat halovati kabi
salmoqli qadoq toshlarni qo‘ying —
shunda siz pallalar vaznini
tenglash
tirasiz. Ana unda kambag‘alning hissasi boyniki bilan
barobar bo‘ladi.
Buni Iso masih bilgan.
Sizlar zulmatda hayot kechirayotgan zahmatkash, jabrdiyda
xalqning qalbiga uning uchun hozirlab qo‘yilgan boshqa,
saodatli dunyoga ishonch tuyg‘usini singdiring.
U taskin topib, sabr-bardosh bilan kuta boshlaydi. Umid kishini
bardoshli qiladi.
Qishloqlarga injil urug‘ini soching. Har bir xonadonga Bibliya
ulashingki, har bitta kitob va injil urug‘i sochilgan har qaysi dala
hamjihat bo‘lib, mehnatkash odamning ma’na
viy kamolotiga
yordam bersin.
Butun masala xalqni ma’rifatli qilishga qaratilgan. Insonda juda
ko‘p tug‘ma xayrli iste’dodlar mavjud. Bu iste’dodlar rivoj topib,
yaxshi mahsul berishi uchun, siz odamga ezgu fazilatning
naqadar munavvar va muborak ekanligin
i ko‘rsating.
Odam qotillik qildi, lekin agar unga yaxshi rahnamolik
qilinganda, u jamiyatning foydali a’zosiga aylangan bo‘lardi.
Xalqning savodini chiqaring, uni tarbiyalang, ma’rifatli qiling,
ongiga axloq-odob tushunchalarini singdiring, undagi mavjud
layoqatni kerakli tomonga yo‘naltiring, ana unda odamlarning
boshini kundada chopishingizga vaj qolmaydi.
Qodir Mirmuhamedov tarjimasi
«Jahon adabiyoti» jurnali, 2003 yil, 2-son
Mutolaada bo‘ling:
t.me/e_kutubxona
Do'stlaringiz bilan baham: |