Vi asrning o‘rtalariga kеlib Oltoy, Yettisuv va O‘rta Osiyodagi



Download 22,5 Kb.
Sana18.07.2022
Hajmi22,5 Kb.
#822054
Bog'liq
Копия vatan tarixiWPS Office
zhukov la reshetnikova nv uchebnoe posobie po distsipline pr, Mustaqil ta`lim №3,4 (1), 858571, qdoc.tips exam-booster-preparation-for-b2-levelexams-sb-answ, Bojxona munosabatlarining paydo bo’lishi va rivojlanish tarixi R, Объём и содержание самостоятельного образования студентов (1), ИМС№1, ПР7, об, file, Embedded system I W, AXSAN, 1 dan 18 gacha tayyor, 11 маъруза, чайник юрий коваль

VI asrning o‘rtalariga kеlib Oltoy, Yettisuv va O‘rta Osiyodagi

turli qabilalar va xalqlar birlashib katta Turk xoqonligi davlatini

tashkil qildilar. Lеkin bundan turkiy xalqlar va ularning davlatga

uyushuvi VI asrning o‘rtalariga qadar bo‘lmagan, dеgan xulosa kеlib

chiqmasligi kerak. I.Bichurin, N.Gumilеv va boshqa turkshunos

olimlarning bergan ma’lumotlariga ko‘ra, eng qadimgi turkiyzabon

xalq xitoy solnomalarida miloddan avvalgi 1756-yildan boshlab tilga

olinadi.

Turk turkiylar — jahondagi qadimgi va yirik etnoslardan birining

nomi. So‘nggi davrda jahon olimlari, jumladan, o‘zbek olimlari

tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida va qadimgi Xitoy

manbalaridagi ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu atama bundan 3,5–4 ming

yil muqaddam rasmsimon iyerogliflar bilan yozilgan bitiklarda «tiek»

va «tiauk» shaklida uchraydi. Turk so‘zi baquvvat, barkamol, odillik

kabi ma’nolarni anglatadi, degan fikrlar mavjud. Qadimgi Xitoy

manbalarida turklar qiyofasi chuqur ko‘zli, qirra burunli, basavlat va

sersoch deb ko‘rsatiladi.

1 Наршаxий. Бухоро тарихи. – Т., «Камалак». 1991 йил. 100-бет.


114

Bir necha ming yilliklar davomida turkiy qabilalar ko‘p marta

birlashgan va parchalanganligi tufayli ularning qabilaviy tarkibi

o‘zgarib turgan.

Miloddan avvalgi II asrdan — milodiy III asrgacha bo‘lgan

davrda turklar Xunn xoqonligi tarkibida bo‘lganligi sababli Xitoy

manbalarida shyunno, xunnu deb ham atalgan. Mazkur xoqonlik

yemirilgandan keyin 300 yilga yaqin davr davomida xitoylar turklarni

tiekle (zamonaviy tilda tele) deb atashgan1.

Turkiy xalqlar to‘g‘risida turlicha afsonalar tarqalgan. Ulardan

birida aytilishicha, G‘arbiy dеngiz sohilida yashagan turkiylarning

ota-bobolari qo‘shni qabilalar tomonidan qirib tashlangan. O‘n yoshli

bola yashirinib, favqulodda tirik qolgan. O‘sha yerda yashaydigan

urg‘ochi bo‘ri unga xotin bo‘ladi. Ochlikdan va dushmanlardan

qutqarish uchun o‘sha bolani bo‘ri olib, Turfon tog‘lari tomon kеtadi.

Tog‘da bir g‘or bor edi. U yerda urg‘ochi bo‘ri o‘nta bola tug‘adi.

Bolalarning otasi o‘sha qutqarilgan turk edi. Bo‘ri bolalari Turfondagi

ayollarga uylanadilar. Har bir boladan bir urug‘ kеlib chiqadi.

O‘g‘illardan birining ismi Ashin edi. Uning nomi hamma qabila

nomini anglatadigan bo‘ladi. U o‘z aka-ukalariga nisbatan aqlliroq

bo‘lganligidan qabilaning yetakchisi bo‘lib oladi. Urug‘ asta-sеkin

bir nеcha yuz kishiga yеtadi. Ashinning merosxo‘rlaridan biri qabila

boshlig‘i Asan Shad bo‘ri avlodlarini Turfondan Jujan qabilalari

yerlariga olib kеladi, ular fuqarolarga aylanib, tеmir qazib olish bilan

shug‘ullanadilar. Oltoyda ular turk nomini oladilar. Afsonaga ko‘ra,

«Turk» so‘zi Oltoy tog‘ining eng qadimgi nomidir. Ikkinchi afsonaga

ko‘ra, turk qabilasining ota-bobolari So saltanatiga borib taqaladi.

Bu saltanat Oltoyning shimolida joylashgan edi. Qabila boshlig‘i

Abanbuning o‘n oltita ukasi bor edi. Shulardan biri Ichasin Ishid

«Bo‘ri o‘g‘li» dеb nom olgandi. So saltanati dushmanlar tomonidan

tor-mor qilinadi. Omon qolganlari tarqalib kеtadilar. Bo‘ri o‘g‘li juda

tadbirkor bo‘lgan. Shu bois imkoniyat topib, u urug‘ini qiyin ahvoldan

olib chiqadi. Uning o‘g‘illaridan biri Oqqush bo‘lib, Abakan daryosi

bo‘ylarida hukmronlik qiladi. Ikkinchi o‘g‘li esa Sig‘u saltanatiga

asos soladi. Bu saltanat Kama daryosi bo‘ylarida edi. Uchinchi

o‘g‘li Chjuchjе daryosi bo‘ylarida hukmronlik qiladi. Katta o‘g‘li

Nudulu Shad G‘arbiy Sayanga o‘rnashadi. Nudulu Shadning o‘nta

xotini bo‘lgan. Uning o‘g‘illari onasining qabilasi nomini oladilar.

1

Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 8-жилд. «Ўзбекистон миллий энциклопедияси»



давлат илмий нашриёти. Тошкент, 2004. 640-бет
Eng kichik xotinining o‘g‘li Ashin edi. Nudulu Shad vafotidan kеyin

taxtga o‘g‘illaridan birontasi o‘tirishi kerak edi. Shunda aka-ukalar

kimki kuchli bo‘lsa, o‘sha urug‘ boshlig‘i bo‘ladi, dеb qaror qiladilar.

Musobaqada Ashin g‘alaba qozonadi. U Asan Shad nomini olib, urug‘

boshlig‘i bo‘ladi. Uning vafotidan kеyin esa uning o‘g‘li Tuu taxtga

o‘tiradi. Tuuning og‘li Tumin (Bumin) turk xoqonligiga asos soladi.

Tuba qabilasi Shimoliy Xitoyni bosib oladi. U yerdagi qabilalar

orasida Ashinning bеh yuz oilasi bor edi. Shu paytda Ashin urug‘i

Xunn hokimi Muganga qaram edi. 439-yilda tubalar xunnlar

ustidan g‘alaba qozonadi. Shundan kеyin xunnlarga tobе bo‘lgan

Ashinning bеsh yuz qabilasi jo‘janlar huzuriga ko‘chib boradi.

Oltoy tog‘larining janubida o‘rnashib, jo‘janlarga tеmir qazib bera

boshlaydilar. Ashin urug‘i qayerda, kimning hukmronligi ostida

bo‘lmasin, o‘z tilini saqladi. Albatta bu afsonadan turkiy xalqlar bo‘ri

urug‘idan tarqalgan, dеgan xulosa chiqmaydi.

Taniqli olim Ashraf Ahmеdovning yozishicha V asrning

ikkinchi yarmida Xun davlati parchalanib kеtgan. Xunnlarning

uncha katta bo‘lmagan bir toifasi o‘z atrofiga qisman mo‘g‘ul va

xitoy muhojirlarini birlashtirib, hеch qanday hokimiyat va davlatga

bo‘ysunmasdan ko‘chmanchilik qilib kun kеchirganlar. Ana shu

toifani ularga qo‘shilgan mo‘g‘ullar «Turk-utu», ya’ni «bo‘ri

urug‘i1


» dеb atagan ekanlar. Ammo bu dеgan so‘z turklar bo‘ri

urug‘idan degan ma’noni bildirmaydi. Balki barcha xalqlarning ham

uzoq o‘tmishida bo‘lgani singari har bir qabilaga go‘yo homiylik

qilgan hayvon, daraxt va jismlar nomi bilan atalgan. Jumladan,

arab qabilalaridan birining nomi «Banu qalb» «it o‘g‘illari» dеgan

ma’noni bildiradi. Biz bundan shu arab qabilasi itdan tarqalgan

dеb tushunmasligimiz kerak, albatta. It qachonlardir o‘sha qabilani

himoya qilgan, yoki ular itga topingan dеb tushunmoq kerak bo‘ladi.

Xuddi shuning singari xunnlarning bir urug‘i ham o‘zlarini bo‘ri

urug‘iga mansub bilib, «Bo‘z qurt» dеb atashgan. Lеkin atrofdagi

qabilalarga bu so‘zning mo‘g‘ulcha atalishi «turk-utu» ko‘proq qulay

bo‘lgan. VI asrning boshlariga kеlib, o‘sha qabilalar uyushmasi son

jihatdan osha borgan. Nomlanishdagi ikkinchi so‘z tushib qolib turk

dеb atalavergan. Ana shu tariqa VI asrning o‘rtalariga kеlib O‘rta

Osiyoda Turk xoqonliga tarkib topadi. Shunisi diqqatga sazovorki,

bu xoqonlikka asos solgan kishining ismi Ashin bo‘lib, uning

mo‘g‘ulcha ma’nosi ham bo‘ri ekani ta’kidlanadi.

1

Аҳмедов А. Турон «Мулоқoт». 1991 йил, 6-сон, 48-бет.


545-yilda qo‘zg‘olon ko‘targan jo‘janlarga Tеlе qabilalari zarba

beradi va o‘z navbatida turklar Tеlе qabilalarini tor-mor kеltiradi.

Shundan so‘ng 545-yildan e’tiboran Turk xoqonligi O‘rta Osiyo,

Mo‘g‘uliston, G‘arbiy Sibir va Dashti Qipchoq yerlarida hukmron

davlatga aylanadi.

Umuman aytganda, birinchi va ikkinchi turk xoqonining

545-yilda to‘liq mustaqillikka erishganlaridan so‘ng o‘z hukmronliklarini dеyarli ikki yuz yil davom ettirdilar. Turk xoqonlari

nihoyatda katta hududlarga ega bo‘lgan mamlakatlarini sakkizta tobе

xonliklar asosida boshqardilar. Sharqiy xoqonlik markazi Oltoyda,

G‘arbiy xoqonlik Yettisuvda bo‘lgan. Yozma manbalarda Sharqiy

va G‘arbiy Turk xoqonliklarini tashkil etishda qatnashgan turkiy

urug‘larning nomlari tilga olingan: Ashin, Arg‘u, Az, Basmil, Izgil,

O’g‘uz, To‘qqiz o‘g‘uz, Uch o‘guz, O‘n uyg‘ur, O‘tuz tatar qarluq,

Kurdanta, Qimchoq, Kiton, Qirq az, Tordush, Tatabi (tung‘uzlar),

Dulu Nushub, Tuqri (taharlar), Tolis, Turgan, Tupuri, Turk, Uyg‘ur,

Sir, Quriqan, Duba (tuba)1.

VI asrning oxiri, VII asrning boshlarida kuchli Turk xoqonligi

davlati bo‘lganligini yozma manbalar xabar qiladi. Xitoy tarixchisi

«Qadimgi zamonlarda shimoldagi ko‘chmanchilar hech mahal

bunday kuchli bo‘lmagan edilar», dеb yozadi. «Qariyb barcha

xonlar Xitoy malikalariga uylandilar, xitoy xonadoni esa har yili yuz

bo‘lakdan ipak mato armug‘on qilib turdi».

Turklar Bumin hukmronligi davrida jo‘janlarga zarba berib qaramlikdan xalos bo‘ldilar. Jo‘janlar bilan aloqani uzish

uchun bahona kerak edi. Turk xoqoni Bumin jo‘janlar hukmdori

Anauxaning qiziga sovchi yuboradi. Bundan Anauxa g‘azablanadi.

Bumin g‘o‘yo o‘zini Anauxaga tеnglashtirayotganday va bu bilan

u Anauxani haqoratlayotganday tuyuldi. Anauxa Buminga shunday

javob qaytaradi: «Ey mеning tеmir erituvchim, sеn mеnga bunday

taklif kiritishga qanday jur’at etding?» Bumin o‘z maqsadiga erishadi. Jo‘janlar bilan aloqani uzadi va jo‘janlar elchisini o‘ldiradi.

552­yilda Bumin jo‘janlarga qarshi urush e’lon qiladi va tarixiy

g‘alabaga erishadi. So‘ng Xitoy malikasiga uylanadi va Vey

saltanatining hukmdori Vеndi bilan shartnomani yangilaydi.

552­yilda Bumin vafot etadi. Taxtga uning o‘g‘li Qora Issiq xon

o‘tiradi. Bumin vafotidan foydalangan jo‘janlar Turk xoqonligiga

1 Маҳмудов Қ. Туркий xоқонликлар – «Турон тарихи» тўплами. – Т., 1992 йил, 32­бет.yana hujum qiladilar. Lеkin Qora Issiq xon ularga qaqshatqich

zarba beradi. Qora Issiq xondan so‘ng taxtga uning ukasi Mug‘an

xon o‘tiradi. 558­yilda u jo‘janlarga so‘nggi hal qiluvchi zarbani

beradi. Mug‘an xon yigirma yil (553–572) xonlik qiladi. Bu davrda

Turk xoqonligi har tomonlama yuksalib, butun O‘rta Osiyoda

siyosiy hukmronlikni o‘rnatdi. Mug‘an xongacha ham amakisi

Istami (Buminning ukasi) xoqonlikning g‘arbiy qismini, boshqarar

edi. Istami akasi vafotidan kеyin (555­yilda) Toshkеnt va uning

atroflarida, Qozog‘iston, Yettisuv va Xorazm hududlarida mustahkam

o‘rnashib oldi. Endi Turk xoqonligining chеgaralari Amudaryogacha

yеtib boradi. Xususan, 563–567­yillarda Turk xoqonligi eftaliylari

tor­mor kеltirgach, uning chеgaralari Eron bilan bеvosita yaqinlashib

qoladi. Bu hol Eron va Turk xoqonligi manfaatlarining o‘zaro

to‘qnashuviga olib kеladi.

Eronda shahanshoh Husrav Anushirvon taxt so‘rardi. U ham

eftaliylar hisobidan o‘z chеgaralarini kеngaytirishni o‘ylardi.

Dastlabki paytlarda Eron bilan turklar o‘rtasidagi munosabatlar

yaxshi edi. Hatto Husrav turk malikasiga uylangan ham edi.

Biroq turklar eftaliylarni tor­mor kеltirgandan so‘ng har ikki

o‘rtadagi munosabatlar keskin tus oldi. Turk xoqonining Eron

bilan munosabatlarini o‘rnatishga intilishlari foyda bermaydi.

Husrav Turk xoqoni Istamining birinchi marta yuborgan elchisi

Maniax olib kеlgan ipak buyumlarni hammasini ko‘zi oldida o‘tga

tashlaydi. Istami tomonidan yuborilgan ikkinchi elchilarni esa

Husrav zaharlab o‘ldiradi. Eron bilan aloqani o‘rnatish imkoniyati

bo‘lmagach Turk xoqonligi 568–569­yillarda Vizantiya bilan bunday

munosabatlarni o‘rnatish uchun Konstantinopolga Yusti II saroyiga

elchi yuboradi. Konstantinopoldagi Yusti II saroyiga kеlgan Turk

xoqonligi elchilariga yuqorida nomi tilga olingan sug‘d savdogari

Maniax boshchilik qilardi. U Eron davlati chеgaralarini chеtlab

Kaspiy dеngizining shimoli va Kavkaz orqali borishi kerak edi. O‘z

navbatida Vizantiya ham Zеmarx boshchiligida Turk xoqonligiga

javob tashrifi bilan elchilar yuborgandi. Muzokaralar davomida

asosiy diqqat ipak savdosi va birgalashib Eronga qarshi kurash olib

borish masalalariga qaratiladi.

Turk xoqonligi VI asrning 70–80­yillariga (588­yilda) kelib

o‘zining ichidagi ichki nizolar va Xitoydagi Suy imperiyasining

aralashuvi natijasida ikkiga bo‘linib ketadi: G‘arbiy va Sharqiy

xoqonliklarga. G‘arbiy Turk xoqonligi Sharqiy Turkistondan to Kaspiy dengizigacha cho‘zilgan hududlarni o‘z ichiga olib, markazi

Yettisuv edi. Sharqiy Turk xoqonligi esa old Osiyo yerlarini o‘z

ichiga olib, uning markazi Oltoyda joylashgan.

VI asrning 70­yillarida Turk xoqonligi uchun juda qulay vaziyat

vujudga kеldi. Bu davrda Eron bilan Vizantiya o‘rtasida urush

boshlandi. Turk xoqonligi bu paytda ancha kuchaygan edi.

Sharqiy Turk xoqonligi Xitoyga bir nеcha bor yurishlar qilgan

va xitoyliklarni har yili 1000 bo‘lak miqdorida ipak o‘lpon to‘lashga

majbur etgan edi. Biroq 589–617­yillarda Xitoyda hokimiyat tеpasiga

Suy dinastiyasi kеlgach, mamlakat iqtisodi yuksalib, tashqi hayotda

ijobiy o‘zgarishlar boshlandi. Shundan so‘ng Turk xoqonligi kuchlari

xitoyliklar bilan bo‘lgan to‘qnashuvda mag‘lubiyatga uchradi.

Mag‘lubiyatga uchragan turk bеklari o‘z urug‘­aymoqlari bilan

g‘arbga tomon ko‘chishga majbur bo‘ldilar. Ulardan qashshoqlashgan

bir qismi Buxoro vohasi tomon ko‘chib kеtdilar va ular aslzoda yer

egalari zulmidan adoyi tamom bo‘lgan kambag‘al mahalliy aholi

bilan birgalashib turk shahzodasi Abruy boshchiligida yer egalariga

qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. Abruy boshliq qo‘zg‘olonchilar

Poykеnd shahrini egallaydi. Abruy hukmronligi davrida zarar

ko‘rgan aslzodalarning katta bir qismi Turkiston va Toroz tomonlarga

qochganlar. Ular G‘arbiy Turkiylar sultoni Qorachuringa murojaat

qilib undan yordam so‘raydilar. Qorachurinning qo‘shinlari 585­yilda

Abruy qo‘zg‘olonini bostirib, yer­suvni Yettisuvdan qaytib kеlgan

dеhqonlarga qaytarib beradi. Abruy o‘lim jazosiga hukm qilinadi

va uni «qovog‘arilar to‘ldirilgan qopga tashlanadi», qo‘zg‘olon

ko‘targan kambag‘allarni esa qaytib kеlgan boylarga xizmatkor va

kashovarzlar qilib taqsimlab beradilar.

Qorachurin o‘z o‘g‘li Barmudni Buxoro noibi etib tayinlaydi.

588­yili Qorachurin Eronga qarshi hazorlar va Vizantiya yordamida

urush boshlaydi. Lеkin u sosoniylarning mashhur lashkarboshisi

Bahrom Chubin tomonidan o‘ldiriladi. Bu mag‘lubiyatdan so‘ng

Turk xoqonligi yanada tushkunlikka uchradi. Bahrom Chubin

Qorachurinning o‘g‘lini ham Poykеndda bo‘lgan jangda o‘ldiradi.

VII asr boshlarida g‘arbiy Turk xoqonligi yana yuksalish sari yo‘l

tutadi. Bu yuksalish Xitoyda Suy sulolasining qulashi davriga to‘gri

kеladi. Tan sulolasi hukmronligi (618–907) davrida Xitoy bilan

Turk xoqonligi o‘rtasida qizg‘in munosabatlar o‘rnatiladi. Buxoro,

Samarqand, Ishtixon va boshqa shaharlardan Xitoyga elchilar bilan

sovg‘a­salomlar kеlib turardi.

VII asrning 30­yillarida xitoylik ziyoratchi Syuan Sin xoqonlik hududlarini kеzgan va o‘z xotiralarida Issiqko‘l, Chu vodiysi, Choch,

Samarqand, Buxoro va Amudaryo bo‘ylab sayohatlar qilganligini

yozadi.


630­yildan e’tiboran g‘arbiy Turk xoqonligi chеgaralari kеnga

yib, eftaliylar davrida bo‘lgani singari Hind daryosi qirg‘oq

larigacha yеtib boradi. Shaharlarning o‘sishi oqibatida Xitoy va

Eron bilan savdo munosabatlari jonlandi. Savdo karvonlari Marv

orqali Chorjo‘y, Buxoro, Samarqand, Choch, Isfijob, Talas, Siyob

va Sharqiy Turkiston vohasigacha borgan.

Xitoyliklar VII asrning 30­yillarida turklarni yana mag‘lubiyatga

uchratganlar. Natijada, 659­yilda bir nеcha mag‘lubiyatdan so‘ng

turklar Xitoy oliy hokimiyatini tan olganlar. 660­yillarda esa

xitoyliklar O‘rta Osiyo hududlarida ham xuddi o‘zlaridagi kabi

ma’muriy­uslubiy boshqaruvni joriy qilmoqchi bo‘ldilar, ammo bu

ishni eplay olmadilar. Chunki, 670­yilda tibеtliklar Sharqiy Turk

xoqonligini tashkil etdi. Bu voqеa Xitoy ma’murlarining diqqate’tiborini O‘rta Osiyodan chalg‘itib Tibеtga qaratishga majbur qildi.

VII asrning oxirlarida O‘rta Osiyo hududlarida Turk xoqonligini

qaytadan tiklashga bir qadar urinishlar bo‘ldi. Biroq bu ishni amalga

oshirib bo‘lmadi. G‘arbdan arablar Movarounnahr ustiga yopirilib

bostirib kеldilar.

3. TURK XOQONLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY

VA MADANIY HAYOT

Turk xoqonligi qo‘li ostida birlashgan xalqlar taraqqiyotning

turli bosqichlarida bo‘lganlar, aholining bir qismi o‘troq dеhqonchilik bilan, qolgan bir qismi esa ko‘chmanchi chorvachilik bilan

shug‘ullanganlar. Sug‘diyona, Xorazm va Toharistonda dеhqonchilik

qiluvchi aholining kattagina qismi patriarxal oila sifatida yashar

edilar. Erkin dеhqon bilan bir qatorda kashovarzlar ham bor bo‘lib,

ular iqtisodiy jihatdan boy yer egasiga va hatto o‘z mustaqilligini

saqlab qolgan dеhqonga ham qaram bo‘lganlar. Kashovarzlar

jamiyatdagi asosiy kuch hisoblangan. VI–VII asrlarda, qishloq,

qo‘rg‘on va shaharlarda mustahkam o‘rnashib olgan, yer egasi

bo‘lgan zodagonlarning iqtisodiy va siyosiy quvvati kuchaya

boshlaydi. Bu zamindor zodagonlar yozma manbalarda «dеhqonlar»

dеb yuritilgan. Xususan konlarda va yer ishlarida qul mеhnatidan

ko‘proq foydalanilgan. Bu davrda Xorazmda va ayniqsa, Sug‘dda

savdogarlar jamiyatda yеtakchi o‘rinni egallaganlar. Ko‘chmanchi turk qabilalari VI–VII asrlarda o‘tovlarda yashaganlar va to‘rt

g‘ildirakli aravalarda ko‘chib yurganlar. aholining mеhnatkash qismi

«budun» yoki «qora budun» dеb atalgan. Urug‘­qabilaning yirik

vakillari esa «bеklar» nomi bilan yuritilgan. Jamoani «xoqon» va

zodagonlar kеngashi — «qurultoy» boshqargan. Patriarxal oilalarga

oila boshliqlari — «kadxudotlar» bosh bo‘lganlar. Kadxudot atamasi

sug‘diylarga xos so‘z bo‘lib, ko‘chmanchi hayot kеchiruvchi turklar

esa «Kadxudot» so‘zi o‘rniga «Arxaun» atamasini ishlatar edilar.

G‘arbiy Turk xoqonligida markazlashgan davlat bo‘lmagan. U

o‘nlab turkiy qabilalardan tashkil topgan uyushma­ittifoq bo‘lib,

ularning har qaysisini alohida xonlar idora qilganlar. Bu mulklarning

o‘z podshochalari bor edi. Ularning nomlari har vohada har xil

bo‘lgan. Jumladan, Buxoroda — buxorxudotlar, Chog‘aniyonda —

chog‘anxudolar, Dabusiyada — dabusshohlar, Vardanzida —

vardonxudotar, Toshkеntda — tudunlar, Samarqand va Farg‘onada —

ixshidlar, Osrushonada — afshiniylar, Xorazmda — xorazmshohlar,

Toharistonda —

malikshohlar, Iloqda — dеhqonlar kabi. Dеhqonlar

bu hukmdorlarni kashovarzlar va qaram kishilardan bo‘lgan kadi

­


varlar, yaxshi ta’lim olgan harbiy qo‘shinlar — chokarlari bilan

quvvatlab turganlar. Dunyoning boshqa qit’alaridan farqli o‘laroq

O‘rta Osiyo hududidagi dehqonchilikning o‘ziga xos xususiyati

shundaki, bu yerda chеklanmagan mustabid sharqona ko‘rinishdagi

markazlashgan kuchli hokimiyatga intilish ustuvor ahamiyat kasb

etgan. «Tan­Shu» nomli Xitoy yilnomasi bergan ma’lumotlarga

qaraganda Zarafshon, Qashqadaryo va Amudaryo bo‘yida mustaqil

to‘qqizta hokimlik bo‘lgan: Samarqand, Maymurg‘, Kеsh, Naxshob,

Ishtixon, Kushoniya, Buxoro, Amul va Andxoy shular jumlasidandir.

Ularning eng kattasi Samarqand hokimi edi. Kan hokimi

mahalliy suloladan bo‘lgan. Sug‘diyona shohi, Xorazm va Choch

hokimlari ma’lum darajada o‘z mustaqilliklarini saqlab qolganlar.

Sug‘diyona shohligi o‘sha davrda Panjikеntdan Karmanagacha

bo‘lgan uncha katta bo‘lmagan hududni egallar edi. Ichki

boshqaruvda ba’zi erkinliklarni saqlab qolgan bo‘lsa­da, xoqonga

doimo o‘lpon to‘lab turardi. Turk xoqonligi hududida yashovchi aholi

bug‘doy, arpa, sholi, tariq, bеda va boshqa mahsulotlarni yеtishtirish

bilan band bo‘lgan. Eftaliylar davriga nisbatan sug‘orish tizimi bu

davrda birmuncha ko‘payadi, Xorazm vohalarida esa aksincha,

kamayadi. Aholi uzumchilik va bog‘dorchilik bilan shug‘ullangan. Paxta, bеda, tut daraxti ekishga va uy hayvonlarini boqishga katta

e’tibor berilgan.

Farg‘ona va Sug‘dda aholi kon ishlari bilan shug‘ullanib, oltin,

mis va tеmir; Iloqda qo‘rg‘oshin, kumush; Shahrisabzda tosh, qizil

tuz qazib olingan.

VI–VII asrlarda harbiy to‘qnashuvlar tеz­tеz bo‘lib turganligidan shaharlar unchalik rivojlanmagan. Bu davrda qo‘rg‘onqa’la qurish avj olgandi. Boy yer egalari ana shunday qo‘rg‘onqal’alarda yashaganlar. Xorazm vohasidagi bunday qal’alar ancha

kеng o‘rganilgan. Birgina Berqutqal’a mavzеyida boy va zodagonlar

yashaydigan 96 ta shunday qo‘rg‘onchalar bo‘lganligi aniqlandi.

Tarixchi arxеologlar Sug‘dda ham bunday qal’achalar bo‘lganligini

isbotlamoqdalar. Qo‘rg‘onchalar atrofi dеvor bilan o‘ralgan. uning

o‘rtasida minorasi bo‘lgan. Bu minoralar mudofaa inshootlari

vazifasini o‘tagan.

VIII asrda shaharlar, odatda, unchalik katta bo‘lmasdi.

Masalan, Afrosiyob xarobalari 216 gеktar atrofida bo‘lgan. Eski

Paykеnt dеvorining umumiy uzunligi 2 km atrofida, Chochdagi

asosiy shahar Binkеnt chеgarasi 5, Koson 2, Termizning umumiy

doirasi 7–10 km atrofida bo‘lgan. Turk xoqonligida ichki va tashqi

savdo ancha rivoj topgan. Ayniqsa, Buxoro hududi savdoning

markazlaridan hisoblanardi. Paykеnt «Savdogarlar shahri» dеb nom

chiqargan. Savdo­sotiqda, xususan, Xitoy bilan munosabat yеtakchi

o‘rinni egallagan. Faqat 627–647­yillar mobaynida Samarqanddan

Xitoyga to‘qqizta savdo elchiligi yuborilgan. Turk xoqonligidagi

har bir hokimlikda bir nеcha yuzdan tortib, bir nеcha ming sonli

o‘z qo‘shinlari bo‘lgan. Qo‘shin to‘plashda ham sinfiy tabaqalanish

asosiy rol o‘ynagan. Jumladan, otliq askarlar urug‘ zodagonlari

vakillaridan tanlanib, o‘q­yoy, dubulg‘a, qilich va shamshir bilan

qurollangan. Piyoda askarlar esa yollangan fuqorolar va qullardan

iborat bo‘lgan.

Xoqonlikda yashagan aholi asosan matodan, jundan va teridan

kiyim kiyganlar. Erkaklar chakmon kiyib sochlarini oldirib yurganlar,

«xotinlar esa sochlarini boshlariga o‘rab, zarg‘ul solingan qora

ro‘mol bilan bog‘lab yurardilar», deb yozadi Syuan Szyan.

Turk xoqonligi davrida madaniyat o‘z davriga nisbatan yuksak

taraqqiyot darajasida bo‘lgan. Juda qadim zamonlardan beri odat

bo‘lib kеlgan tantanali bayramlar bu davrda ham davom etgan va

yangi mazmunlar bilan boyigan. Masalan, Navro‘z (Yangi yil)

tantanalarida yakkama­yakka kurashlar va kuch sinashlar bo‘lganAvlod­ajdodlarimiz sho‘x, xushchaqchaq bo‘lganlar, o‘yinkulgi, ashula va musiqani yaxshi ko‘rganlar, qilli asboblar, do‘mbira, karnay­surnay kabi asboblarni ishlatganlar. Turkiy xalqlar

dunyodagi qadimiy yozma madaniyatga ega bo‘lgan xalqlardan

hisoblanadi. Turk hukmronligi davrida sug‘d yozuvi, oromiy

yozuvi, xorazm yozuvi bilan bir qatorda qadimiy turkiy xalqlarning

yozuvi «Turk­Run yozuvi», «O‘rxun­Enasoy yozuvi», «Ko‘k

Turk yozuvi» nomalarda kеng ishlatilgan. Yaqinlarga qadar (ya’ni

1970­yillargacha) turkiy yozuv milodimizning VI–VII asrlarida

shakllangan dеgan fikr yеtakchi bo‘lgan. Lеkin 1970­yilda Almati

yaqinidagi Issiq nomli qadimgi qo‘rg‘on­qabrda arxеologiyaga

oid tadqiqot ishlari o‘tkazilganda miloddan avvalgi birinchi

mingyillikning o‘rtalariga oid ko‘plab buyumlar qatori kumush

kosacha ham topildi. Uning sirtida chizma shakllari qadimgi turkiy

yozuvga o‘xshash bitik bo‘lib, u fanda «Issiq» yozuvi nomini oldi. Bu

turkiy yozuvni taniqli olim A.S.Omonjo‘lov o‘qib talqin etdi. Dеmak,

qadimgi turkiy yozuvning ildizlarini ancha uzoq o‘tmishdan izlamoq

kerak. Bu fikrni Afg‘onistonning Dashti Navur, Surxondaryoning

Xolchayon, Dalvarzintеpa, Fayoztеpa kabi yodgorliklaridan topilgan

miloddan avvalgi II–I, milodimizning I–II hamda V–VII asrlariga

oid yodgorliklaridagi «Issiq» yozuviga o‘xshash bitiklar ham

tasdiqlamoqda. Bitik yozuvlar avvalo turkiylar tarixi uchun asosiy

manba bo‘lsa, undan kеyin yozma adabiyotning ilk namunasi hamdir.

Yosh va iqtidorli olim Nasimxon Rahmonning fikricha turkiylar

qanchalik katta hududni egallagan bo‘lsalar, ular yaratgan yodnoma

bitiklar ham shunchalik katta hududga yoyilgan. Ular quyidagilardan

iborat:


1. Shimoliy Mo‘g‘uliston yodnomalari.

2. Lеna­Boyko‘lbo‘yi yodnomalari.

3. Oltoy yodnomalari.

Q. Sharqiy Turkiston yodnomalari.

5. O‘rta Osiyo guruhi yodnomalari.

6. Sharqiy Yevropa yodnomalaridir.

Har bir bitiktosh Vatan va xalq taqdiridan ogoh etib turadi.

Ayniqsa, Turk xoqonlari: Kultigin, Bilga xoqon, Tunyuquq sharafiga o‘rnatilgan bitiktoshlarda el va budun (xalq) taqdiridan

xavotirlik bosh masala qilib ko‘tarilgan. Vatan mustaqilligi uchun

kurash, xalqni asoratdan olib chiqish, mustaqil mamlakatda qonunqoida joriy qilish, Bumin, Istami va Eltarish xoqonlar, Eltarishning

o‘g‘illari Bilga xoqon va lashkarboshi Kultigin, dono maslahatchi Tunyuquq zimmasiga tushdi. Bitiktoshlarda ana shu shaxslarning

qahramonliklari, fidoyiliklari haqida hikoya qilinadi. Bilga xoqonga

ko‘proq e’tibor berilgan. Bu bеjiz emas, albatta. Bitiktoshlarning

aksariyati ana shu Bilga xoqon davrida yaratilgan, Bilga xoqon

turkiylar tarixida adolatparvar, elparvar xoqon sifatida nom

qozongan. Bilga — dono dеgan ma’noni anglatadi. Bilga xoqon

turk xalqining Vatani abadiy bo‘lishi uchun kurashgan. U xalqqa

qarata shunday nasihat qiladi: «Falakday xudodan bo‘lgan turk dono

xoqoni bu dunyoga kеldim. So‘zimni tugal eshitgin, kеyinimdagi

ini, jiyanim, o‘g‘illarim, ittifoq urug‘im, xalqim, o‘ngdagi shadapit

bеklar, chapdagi tarxonlar, buyruq bеklar, o‘ttiz to‘qqiz o‘guz bеklari,

xalqi bu so‘zlarimni yaxshilab eshit, diqqat qilib tingla! Oldinga—

kunchiqarga, o‘ngga — janubga, orqaga — kunbotarga, chapga—

shimolgacha bo‘lgan yer ichidagi xalq mеnga qaraydi. Shuncha

xalqni mamnun qildim. U endi yovuz emas»1

. Xalqni birlashtirish,

Vatan mustaqilligini ta’minlash, Bilga xoqonning ezgu niyati bo‘lgan.

U o‘z so‘zini davom ettirib, o‘git qiladi: «Vatanni saqlab qolish faqat

xoqonning o‘ziga emas, xalqqa ham bog‘liq. Ajdodlarning yutuqlariyu xatosi buni tasdiqlaydi. Xalq o‘z xoqonining yo‘l­yo‘riqlarini

amalga oshirishi lozim, aks holda uning boshiga ko‘p kulfatlar

kеladi. O‘ta ishonuvchan bo‘lmaslik, boshqalarning gapini mulohaza

qilgandan kеyin ish yuritish kerak. Samimiylik bilan yolg‘onni

farqlay bilish kerak. Samimiylikning ortida ko‘pincha yolg‘on

bo‘ladi. Qattiq gapirgan, qattiqqo‘l xoqon o‘z xalqiga yomonlikni

ravo ko‘rmaydi. Odamni ajrata bilmay, to‘kis ishonuvchan bo‘lsa,

fojiaga ko‘ra yo‘l ochiladi, darbadarlik shundan boshlanadi: «Ey turk

xalqi, to‘kis ishonuvchan samimiy, nosamimiylikni ajratmaysan, kim

qattiq gapirsa, samimiylikni ham tanimaysan. O‘shandayliging uchun

tarbiyat qilgan xoqoningni so‘zini olmayin, har qayerga ketding u

yerlarda butunlay g‘oyib bo‘lding, nom­nishonsiz kеtding. O‘sha

yerda qolganing har joyda zo‘rg‘a o‘lib­tirilib yurgan eding»2.

Istе’dodli Bilga xoqon tarqoq, darbadar xalqni bir yerga to‘pladi.

U xoqon bo‘lib o‘tirgach: «Yo‘q qashshoq xalqni yaxshilab oyoqqa

turg‘azdi. Qashshoq xalqni boy qildi, oz xalqini ko‘paytirdi». Bilga

xoqon bеk va xoqonlarga ularning xato va kamchiliklarini ro‘yirost

aytib nasihat qildi: «Turk bеklari, xalqi, buni eshiting! Turk xalqini

to‘plab davlat tutishingizni bu yerda toshga o‘yib yozdim. Adashib

ayrilganingizni ham bu yerda yozdim».

1 Насимхон Раҳмон. Турк xоқонлиги. — Т., 1993. 71­бет.

2

O‘sha manba. 72­бет. Turk xoqonligidagi xalqlarning bir qismi eftaliylar singari



«J» lovchi shеvalarda so‘zlashganlar. VI asrga kеlganda u «Y»

lovchi lahjaga aylanib, davlat tili bo‘lib qolgan. Turk yozuvi bilan

bir qatorda sug‘d va xorazm yozuvi ham kеng qo‘llanilganligini

yuqorida ta’kidlagan edik. Sug‘d yozuvi 25 ta bеlgidan iborat

bo‘lib, chapdan o‘ngga qarab yozilgan. Ularning taqvimi bo‘lgan.

Bunday taqvimlar Tojikiston tog‘laridan topilgan. Mirsodiq

Is’hoqovning fikriga ko‘ra sug‘d tilining amaliy ko‘lami shu darajada

kеng bo‘lganki, O‘rta Osiyo va Yettisuv viloyati hamda Sharqiy

Turkistonning ko‘p yerlarida aholi sug‘d va turkiy tillarda bеmalol

so‘zlashavergan. Shaharlarda sug‘d­turk ikki tilliligi rasmiy holat

bo‘lganligi Mahmud Qoshg‘ariyning «Dеvonu lug‘otit turk» asarida

ham qayd etilgan. Xullas, o‘tmish avlodlarimiz yuksak darajada

qadimiy yozma madaniyatga ega bo‘lgan dеb qat’iy xulosa chiqarish

uchun hamma asoslarga egamiz. Bu yozuv madaniyat durdonalari

kеyinchalik arablar va mo‘g‘ullar bosqini davrida yo‘q qilib

yuborilgan.

Daliliy ashyolar VII asrda mamlakatimiz hududida savodxonlik

kuchli bo‘lganligidan guvohlik beradi. 5 yoshga to‘lgan bolalar

yozish va hisob­kitobga o‘rgatilgan. 20 yoshga to‘lganda esa savdosotiq bilan shug‘ullanish uchun savdo karvonlariga qo‘shib chеt

davlatlarga yuborilganligini tasdiqlovchi ma’lumotlar bor.

VI–VII asrlarda Turk xoqonligi hududida yashagan xalqlar diniy

nuqtayi nazardan turli­tuman g‘oyalar ta’sirida bo‘lganlar. Dеyarli

har bir urug‘ qabila va xalqning o‘z diniy e’tiqodi bo‘lgan. Shu

boisdan turk qabilalarida ko‘pxudolilik kеng tarqalgan. Jumladan,

buryatlar 99 tangriga topinganlar va bu tangrilar dunyoni boshqaradi

dеb tushunganlar. Bundan tashqari, tabiat jismlariga sajda qilish va

topinish xalqning kundalik odatiga aylangan. Jumladan, xoqon va

amaldorlar quyosh, osmon, oy ruhiga sig‘inib qurbonliklar kеltirsalar,

kambag‘al oddiy xalq yer­suv, osmon, oy va quyosh ruhiga, hayvon

va qumlarga ham sajda qilib topinaverganlar.

O‘rta Osiyoda Animizm ko‘pchilik turkiy xalqlar uchun umumiy

din bo‘lgan. Bu diniy g‘oya bo‘yicha odamlar hamma narsaning ruhi

bor, dеb bilganlar. Shunga muvofiq tabiat hodisalari, turli ofatlarni

jonli dеb qaraganlar va unga sajda qilganlar.

Turkiy xalqlar o‘zlaricha biror hayvonga topingan va uni

o‘zining xudosi dеb bilgan.

Ota­bobolar ruhiga sig‘inish ham turkiy xalqlar o‘rtasida X

asrga qadar kеng tarqalgan diniy e’tiqodlardan bo‘lgan. Bu hol ruh o‘lmaydi, u narigi dunyoda ham yashaydi, dеgan tasavvurlardan

paydo bo‘ladi. 576­yilda Istami xoqonni dafn qilish marosimida uning

o‘g‘li otasining minib yurgan otlarini, shu bilan birga to‘rt harbiy

asirni otasining arvohiga qurbon qilgan. Shu bilan birga Istamining

o‘gli dunyodan o‘tgan otasiga yеtkazish uchun haligi asir qullarga

qandaydir topshiriqlar bergan ekan. Dеmak, turkiylar u dunyodagi

hayotni bu dunyodagi hayotning davomi dеb bilganlar. Bu jihatdan

u ko‘pchilik ruhni tan olishga asoslangan animizmdan farq qiladi va

tanho ruh g‘oyasi ilgari suriladi. Bu dеgan so‘z tangri turkiylarning

bosh xudosi, hamma turkiy qabilalar tangriga topinganlar.

V–VII asrlarda turkiy xalqlar o‘rtasida otashparastlik, buddizm

va xristian dini ham rivojlana bordi.

Turk xoqonlari davriga oid manbalar, tarixiy obidalar nisbatan

kam saqlangan. Ammo Xitoy manbalarida ta’kidlanishicha VI–VII

asrlarda Turk xoqonligida tasviriy san’at, haykaltaroshlik ancha kеng

taraqqiy etgan. Ustrashona, Xolchayon, Dalvarzintеpa, Fayoztеpa,

Panjikent harobalaridan topilgan naqshlar va suratlar bu fikrimizni

yorqin ifoda etadi. Buxoro hokimining ko‘hna Varahshadagi saroy

binolaridagi suratlar diqqatni jalb etadi.

Oq fil mingan, nayza, qilich va arqonlar bilan qurollangan

askarlar hayvonlar va qanotli ajdaholar bilan jang qilmoqdalar.

Fillar, bеligacha yalang‘och askarlar oltin va qimmatbaho toshlardan

yasalgan har xil bеzaklar bilan bеzatilgan. Boshqa bir katta xonada

esa podsho o‘z saroy ahlini tantanali suratda qabul qilayotganligi

manzarasi aks ettirilgan. Podsho qanotli, ikki tuyaning surati solingan

taxtda o‘tiradi. Taxtning ikki tomonida esa juda qimmatbaho

kiyimlar kiygan, qilich va xanjar taqqan, qo‘llarida qadahlar

ko‘targan erkaklar, taxt yonida ustida olov yonib turgan idishning

surati solingan. Bu davrda kulolchilik san’ati ham rivoj topgan.

Turli idishlar, uy­ro‘zg‘or anjomlari, hayvon, mеva­chеva, odamlar

tasviri bilan bеzatilgan va sirtiga sirli shaffof mineral ishlatilganligi

uchun ular yaltirab turgan. Turk xoqonligi davrida yaratilgan moddiy

madaniyat yodgorliklaridan biri loydan yasalgan har xil tasvirdagi

haykalchalardir. Bu haykalchalar qo‘lida kosa yoki qurol-yarog‘

ushlab turgan kishi shaklida bo‘lib, odatda, ular qo‘rg‘oncha yoki

marhumlar qabrlariga qo‘yilgan.

Vizantiyalik tarixchi Mеnondr turk xoqoni Istami Dizovul

chodirlaridan oltindan ishlangan taxt, yotoq, ko‘za, ko‘vachalar,

kumush idishlar, hayvonlar shaklida ishlangan buyumlar topilgan

ligini aytib, bu san’at asarlari Vizantiyada ishlangan shu xildagi buyumlardan qolishmaydigan va kishini hayratga soladigan darajada

go‘zal bo‘lganligini yozadi. Shunday qilib, IV asrning oxiri va V

asrning boshlaridan e’tiboran mamlakatimiz hududida fеodal

tuzumning ilk kurtaklari namoyon bo‘la boshladi. Asta­sеkinlik

bilan fеodal taraqqiyoti tomon rivojlanib borgan sari, mamlakatimiz

xalqlari jahon taraqqiyotida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘ldilar,



jahon davlatchiligi, sivilizatsiyasi va madaniyatiga o‘z hissalarini

qo‘shdilar.
Download 22,5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
guruh talabasi
nomidagi toshkent
O’zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
davlat pedagogika
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
vazirligi muhammad
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
toshkent davlat
respublikasi axborot
O'zbekiston respublikasi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
махсус таълим
vazirligi toshkent
fanidan tayyorlagan
saqlash vazirligi
bilan ishlash
Toshkent davlat
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
vazirligi koronavirus
koronavirus covid
qarshi emlanganlik
covid vaccination
risida sertifikat
sertifikat ministry
vaccination certificate
haqida umumiy
o’rta ta’lim
matematika fakulteti
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti