Umaraliyeva eliza yigitaliyevna


Mantiqiy akslantirish va bifurkatsion daraxtlar (xaqiqiy) tasviri



Download 0,98 Mb.
bet6/13
Sana15.05.2021
Hajmi0,98 Mb.
#64585
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
Bog'liq
Umaraliyeva eliza yigitaliyevna

Mantiqiy akslantirish va bifurkatsion daraxtlar (xaqiqiy) tasviri

Uzluksiz dinamika evalutsiyani uzluksiz tizimlar davriyligida aks ettiradi. Shuning uchun xam dastlabki qarashda uzluksiz dinamika va dinamik tartibsizlik to’g’risidagi ta’limotlar asosida differensial tenglamalarning chuqur nazariyalari yotadigandek tuyuladi. Lekin xaqiqatda bunday emas. Biroq boshqa matematik obektlar turli darajadagi tenglamalar va ifodalar borki, ular uzluksiz dinamika ko’plab fenometrlarini namoyish etadi. Ifodalar tadqiqot va kompyuter modellashtirishlarida juda sodda, chunki ularni o’rganishda kompyuter va o’quvchilarning radikal kam darajadagi meyoridan iborat. Ifodalar yuqoridan boshlab tadqiqotchilar “instrumentlar majmuasi” ga kira boshlaydi, shuning uchun xam ular maktab fizika kursida berilmagan. Biz shunga amin bo’ldikki, ifodalar haqiqatdan ham oddiy fizik masalalarni yechishda tabiiy ravishda yuzaga kelishi mumkin.

Har qanday fizika bo’yicha olimpiada misollari to’plamida rezistorlarning cheksiz zanjiri tizimidagi masalani topish mumkin. U quyidagicha beriladi: bir xil xalqalardan iborat bo`lgan rezistor zanjiri qarshiligi nimaga teng. (rasm 11.) savolni sal boshqacharoq qo’ysak: agar biz qarshilikni berilgan aniqlikdao’lchaydigan bo’lsak, zanjir cheksiz hisoblanishi uchun nechta xalqani o’zida jam etishi kerak? Bu savolga dinamik sistemalar zamonaviy nazaryasining bir qismi bo’lgan o’ziga xos turli darajadagi tenglama va ifodalar matematik operatorini jalbetgan xolda javob berish mumkin.



Rasm.11. Rezistorlarningulanish sxemasi

Hullas, sxemamizga murojat etib, zanjir o’ng oxiridan n va n+1 xossalar yakuniy sonini hisoblaymiz(rasm 12.a).

Barcha rezistorlar qarshiligi bir xil, ularni birga deb faraz qilamiz.Ikkinchi rasmdagi sxema, b-rasmda ko’rsatilganiga ekvivalent ekanini yaxshi ko’rish mumkin. Agar-n xadlar zanjirchasi qarshiligi bo’lsa, osongina quyidagiga ega bo’lamiz:



(1.9)

Aynan ifodalashning sodda namunasidir. Umumiy ko’rinishda ifodalash quyidagi nisbatga keltiriladi:



(1.10)

Ushbu ifodalash bir o’lchamli deyiladi.



Rasm.12. Berilgan zanjirga ekvivalent zanjirga o’tish.

Chunki unga bir o’zgaruvchi – kirgan diskret ifoda ko’rinishidan dinamik sistema sodda namunasi hisoblanadi. Bu atamaning mohiyati osongina ochiladi: dastlabki , mohiyati bo’yicha berilgan

(1.11)

keyingi o’zgaruvchilar - va x.k. Mohiyatini aniqlashga imkon beradi. Xaqiqatdan xam, …….,



Ifodalash xossalarini interaksion diogrammada aks etish qulay hisoblanadi. Uni tuzish uchun birinchi navbatda, tekisli funksiyiya () grafigi va bissekterisani ifodalash kerak. (rasm.13)

Rasm.13.Rezistorlar zanjiri uchun iteratsion diagramma



Endi boshlang’ich-qiymatga asoslanib grafikni topish mumkin. So’ng ushbu qiymat bissektirisasiga ko’chiriladi va jarayon takrorlanadi. Interasiya yo’nalishini aks ettiruvchi o’ziga xos narvoncha paydo bo’ladi. Grafikdan ko’rinib turibdiki bu ifodamiz chegaraviy qiymat: yoki boshqacha aytganda harakatsiz nuqta yani nuqtaga ega bo’ladi.

ekanligini topish qiyin emas. Bundan cheksiz zanjir qarshiligini aniqlash bo’yicha masala javobiga ega bo’lamiz:

(1.12)

Endi, sistemaning o’zgaruvchilar mohiyati chegaraviy qiymatga yaqin bo`lgan holatdagi harakatni ko’rib chiqamiz. Shuning uchun va deb olamiz, bu yerda kichik qo’shimchalarni anglatadi. Bu holda dan quydagiga ega bo’lamiz :

(1.13)

Shunday qilib ga ma’lum kichik qo’shimcha bo’lsa birinchi interatsiyadan so’ng uning doimiy soniga ko’paytiriladi, ikkinchisidan so’ng [], uchinchidan so’ng [] ga va x.k. Bu shuni anglatadiki o’zgaruvchi [] ko’rsatkichli geometrik progressiya qonuniga ko’ra harakatsiz nuqtaga yaqinlashmoqda. Shuni takidlaymizki interatsion diogrammada ko’rib o’tgan-larimiz bir chegarasida () urinmani apraksimatsiyalaganimizga mos keladi. Mos holda interaksion diogramma geometrik progressiyani beradi(rasm.14).

Rasm.14. Qo’zg’almasnuqta atrofidagi iteratsion diagramma ko’rinishi



[bo’lsa interatsiya uzoqlashmoqda.

Bu harakatsiz nuqtaning barqarorligi to’g’risida gapirishga imkon beradi. Birinchi holda harakatsiz nuqta barqaror, ikkinchisida beqaror deyiladi. Etirof etish kerakki, kattaligi ahamyatining qanchaligi uni maxsus nom multi-pikator deyishga asos bo’ladi, Xamda odatda ko’rinishida belgila-nadi. Ifodalashdan bizning misoldagi umumiy ko’rinishga qaytamiz:



Natijada biz µ=0,145400 ekanligini ko’ramiz. Bu interatsiyalar yaqinlasha-yotganidan dalolat beradi,ancha kichikligi tufayli ular juda tez yaqin-lashadi.Bunga munosabatni interasiyalab amin bo’lamiz.

Natijalar jadvalda berilgan:



Biz shunga ishonch xosil qildikki xalqalar sonining kattalashishi haqiqatdan ham harakatsiz nuqtaga olib keladi. Jadvaldan ko’rinib turibdiki atom 3 ta xalqadan iborat zanjirni yuqori aniqlikda cheksiz deb hisoblash mumkin, yani uch xalqani zanjir uchun harakatsiz nuqtadan qarshilik qiymatidan chetlanish taxminan 1% , 5 xalqali uchun 0,02% ni tashkil etadi. Ushbu ifodalashdan harakatsiz nuqta barqarorligi bizning yechimdagi natija zanjirdagi mumkin bo’lgan nuqsonlar “buzib qo’ymaydigan” degan yana bir savolni olib tashlaydi. Shunisi qiziqarliki ko’rilgan masala Fibonagchi sonlari va “oltin o’rda” bilan bog’liq bo’lib chiqadi.

Uzluksiz qarshilikka qaraganda tasvir murakkabroq namoyish bo’ladi. Kvadratik eksteremumli oddiy funksiya parobola hisoblanadi, unga munosib tasvir xaqiqiy tasvir xosil bo’ladi.

(1.13)

Rasm.15. da interatsion diogramma tasviri berilgan. Bundan ko’rinib turibdiki tasvir ikki qo’zg’almas nuqtaga ega bo’ladi. Ana shu nuqtani o’rganamiz. Buning uchun qo’zg’almas nuqtani qayerdaligini chiqaramiz:






Rasm.15. Interatsion diogrammaning mantiqiy tasviri.



bunoturg’unlik nuqtasi.Buni dinamikasini diogrammasi rasm.15 da ko’rsatilgan.Geometrik progressiya qonuniga ko’ra koordinata inersiya yaqinida ko’rish mumkin.Ko’rsatilgan fakt aniq mantiqiy o’rganishga xizmat qiladi.Xaqiqatdan ham populatsiya (masalan xovuzdagi baliq) geometrik progresiyaga ko’ra ko’payadi.Sodalashtirish uchun n-yil xovuzdagi baliqni beradi. Shunday qilib boshlang’ich ma’nosi baliqlar soni birinchi yil, ikkinchi yil xovuzga tushirilgan baliqlar soni va h.k.Keyingi ko’proq vaqtda baliqlar qanday bo’ladi?Avval baliqlar geometrik progresiya bo’yicha ko’payadi.Agar baliqlar haddan tashqari ko’p bo’lsa populatsiya o’sishdan to’xtaydi.Shuning uchun () grafik paslashgan qismi bo’ladi.

Intuatsiyada aytilishicha, xovuzdagi baliqlar avval ko’payadi, so’ngra normallashadi (Matematiklarning fikricha ketma-ketlik chegarasi deyishgan bo’lardi) buning grafigi fikrlarni tasdiqlaydi. (rasm.15) Interatsiyani o’xshash bir qo’zg’almas nuqtani debko’rishimiz mumkin:



(1.14)

Bu suv xavzasiga baliqlarning sig’ishi hisoblanadi.Qo’zgalmas nuqta barqaror. Uni multipikatorini topamiz:



(1.15)

Agar birdan ozgina katta bo’lsa nuqta barqaror, yoki xosil bo’ladi multipikator, demak umumlashgan populatsiya holati barqaror da qanday tartib yuzaga keladi. Interatsiya diogrammasidan foydalanibrasm.6.dagi holatni ko’zda tutamiz.Bu 2 shaklda bo’ladi. Ko’rsatilgan shart elementlari



Aniqoraliq aytish mumkn



Ikkala tenglamani umumlashtirib, birinchisini ayrisak quyidagini xosil qilamiz:





(1.16)

Rasm.16. 2 siklning diagrammadda hosil bo’lishi.

Viet teoremasiga asoslanib kvadrat tenglamaga keltiramiz:

(1.17)

Uni noma’lumlarini topsak shu xosil bo’ladi:



(1.18)

Bu formuladan ko’rinib turibdiki ikkinchi sikl xosil bo’ladi.holati mumkn emas.Agar ozuqa kam bo’lsa avlodning ko’payish tezlashadi, shundan so’ng statsionar soni aniqlanmaydi. Yildan yilga o’zgarib boradi 1,2, 3 va x.k. Dinamik populatsiyada natija kerakli hisoblanadi.

Agar ni oshirib borsak:Analizlar ko’rsatishicha parametrlar ikki holat barqaror bo’ladi. Xaqiqatdan ham ikki holat elementi bo’yicha quyidagi nisbatni keltirish mumkin:

(1.19)

Shunday qilib ikki holat elementi tasviri ikki karra qo’zg’almas nuqta holatidir. Bu holatni barqarorligini aniqlashga yordam beradi.Avval yashash uchun zamin xosil qilingach analiz barqarorligini qo’zgalmas nuqta deb atashimiz mumkin.



Bunday difrensallarga murakkab funksiya qoidasini qo’llash mumkin:

Bu holda (1.20)



so’ngra

(1.21)

Shunday qilib oldida multipikator minus birlikda munosabatda bo’ladi. Bunda nuqta ikkiga ajraladi .2 nuqtada xam shu xosil bo’ladi.Shunday qilib yangi harakatda 4 ta element, yoki 4 ta holat ro’yobga chiqadi.

Agar parametrik yuqorilatib kompyuterda modellashni o’rnatsak nima bo’ladi?Buning uchun interatsion diogrammaga programmasini yozish kerak bo’ladi.Rasm.17 da interatsion diogrammani bazi turlari berilgan.Parabola kvadrati tasvir uchun yaroqli turlar ko’rsatilgan. Biz bu yerda o’zga parabolik tasvirlar munosabatlar kategoriyalariga qulay holatlari qo’llaniladi.

Bir ko’ramizki to’rtinchi sikl va h.k. davr siklga taqsimlanadi: keyin … parametr ayrim kritik qiymatlarining ortishida murakkab takrorlanmas jarayon bo’lishi mumkin. Bu rejimlar dinamik Xaos deyiladi. Bu populatsiya dinamika yo’lida quyidagicha aniqlanadi? Faraz qilaylik biz baliqni, anhorga tashlab boqayapmiz.Keyinchalik katta o’lchamga ega bo’lish uchun.Agar ozuqa ko’p bo’lmasa populatsiya soni barqarorlashadi.Agar ozuqa miqdori oshirilsa baliqlar soning tebranishi yildan yilga ko’payishi mumkin. Bir yil baliq ko’p, bir yil kam. Agar ozuqa miqdori malum bir bosqichli qiymat orqali o’ssa, baliqlar soni yildan-yilga xaotik o’zgarib boradi. Umuman kutilmagan va natrival natija.



Diogrammalarimizga qaytsak parametr o’sishi bilan nafaqat xaos, balki yana nodavriy faoliyat soxalari o’rin almashadi 3, 6 va x.k davr murakkab skil paydo bo’lishini ko’rish mumkin.

Rasm17.Mantiqiy akslantirishning “oilaviy” rejimlarining bir nechaturlari.



Kvadrat ko’rinishdagi akslantirishda birinchi natija murakkab hatti-harakatdan tashkil topgan bo’lsa bu – bifuraktsion tarqalish deyiladi.(Bu haqida to’liq malumotni dinamik akslantirishlarda (Feygenbauma tarqalishi) beriladi.Bifuraktsion tarqalishda o’zgaruvchiga bog’liq ma’noni harakterlovchi parametrini belgilash sifatida kiritamiz.Bizning soxa analik tarqalishko’rinishida ko’rishga boshlanishini rasm imkon beradi.(18-rasm).

Rasm.18. Daraxt shoxining “ajralishi”



2-siklda qo’zg’almas mustaxkam nuqta paydo bo’ladi. Bu hodisada taxminan 2-siklni oxirgi ko’rinishlari daraxt shoxlariga o’xshash bo’ladi.Bunday jarayondagi tarqalishga – bifuraktsion ko’payish davri deb nom berilgan.Kampyuter yordamida barcha tarqalishlarni aniq ko’rsatish mumkin. (barcha parametrlarni ma’nosini hisobga olsak) Taxminan parametrning boshlang’ich ma’nosi haqida vazifa berish birmuncha qiyin.Shuning uchun interasion akslantirishni bajarsak bu rejimni aniq belgilab olish uchun nuqtani ekranda aniq ko’rinishini yaratishni ko’rib chiqamiz.So’ngra bu parametrni ma’nosini takroran o’rganib chqaylik.Keyin bu hodisalarning barchasi takrorlanib diapazon ko’rinishda tasvirlanadi.Bu natijalarni ko’rinishi rasm.9.da ko’rsatilgandek bo’ladi.

Rasm.19.Mantiqiy akslantirishda bifuraktsion daraxtning ko’rinishi.




Download 0,98 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish