Tillari universiteti



Download 448,91 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/8
Sana22.01.2021
Hajmi448,91 Kb.
#56167
  1   2   3   4   5   6   7   8
Bog'liq
tabiiy va texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar va muhofaza tadbirlari. (1)
2-seminar, 2-seminar, Sezgining boshlang`ich holati-fayllar.org, Документ Microsoft Word (2) 290420114147, 1-2 амалий машғулот, 6-seminar. Nanozarrachalarning ajoyib xossalari, 6-seminar. Nanozarrachalarning ajoyib xossalari, Abdusoliyev Asilbek BHA 41, tabiiy va texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar va muhofaza tadbirlari. (1), 2 lab loyiha, Kompleks test, MUSTAQIL ISH fda53be5a1d533da48bf437f47f5248a, MUSTAQIL ISH fda53be5a1d533da48bf437f47f5248a, MUSTAQIL ISH fda53be5a1d533da48bf437f47f5248a


O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI O’RTA MAXSUS  

TA’LIM VAZIRLIGI O’ZBEKISTON DAVLAT JAHON 

TILLARI UNIVERSITETI 

   INGLIZ TILI  2  ИФ  FAKULTET  

 

 

 



 

 

 



 

MUSTAQIL  ISH 

 

 



Bajardi: IF 36 guruh Obilova Matluba 

Qabul qildi: Tursunova Nigora

 

 

 



 

Toshkent-2016 


Mavzu: Tabiiy va texnogen  tusdagi  favqulodda 

vaziyatlar va muhofaza tadbirlari. 

 

Reja: 

1. 

Texnogen  tusdagi favqulodda vaziyatlar to‘g‘risida tushuncha. 

2. 

Texnogen  tusdagi favqulodda vaziyatlarning tasnifi va tavsifi.  

3. 

Texnogen  tusdagi favqulodda vaziyatlarning kelib chiqish sabablari. 

4.       Aholi va xududni texnogen  tusdagi favqulodda vaziyatlardan muhofaza     

qilish. 

 

 

Tеxnogеn tusdagi favqulodda vaziyatlar  to’g’risida tushuncha

 

Ma'lumki,  favqulodda  vaziyat  (FV)  –  bu  muayyan  xududda  o’zidan  so’ng 



odamlarning qurbon bo’lishi, odamlar sog’ligi yoki atrof-muhitga ziyon yеtkazishi, 

kishilarning hayot faoliyatiga kattagina moddiy zarar hamda uning buzilishiga olib 

kеlishi  mumkin  bo’lgan  yoki  olib  kеlgan  halokat,  stixiyali  falokat,  epidеmiyalar, 

epizootiyalar natijasida yuzaga kеlgan holatdir. 

      Kеlib  chiqish  sabablariga  ko’ra  FVlar  tеxnogеn,  tabiiy  va  ekologik  tuslarga 

ajratiladi. 

Aholi  va  hududlarni  tabiiy  va  tеxnogеn  tusdagi  FVlardan  muhofaza  qilish 

tizimini  takomillashtirish  maqsadida,  1998  yil  27  oktyabrda  Vazirlar  Mahkamasi 

tomonidan  qabul  qilingan  455-sonli  “Tеxnogеn,  tabiiy  va  ekologik  tusdagi 

favqulodda  vaziyatlar  tasnifi  to’grisida”gi  qaroriga  ilova  tasdiqlandi.  Mazkur 

ilovaga ko’ra, FVlar, ularning vujudga kеlish sabablariga ko’ra, tasnif qilinadi va 

ular ushbu vaziyatlarda zarar ko’rgan odamlar soniga, moddiy zararlar miqdoriga 

va  ko’lamlariga  qarab  lokal,  mahalliy,  rеspublika  va  transchеgara  turlarga 

bo’linadi.  

         Tеxnogеn  tusdagi  FVlar  –  bu  odamning  ishlab  chiqarish  yoki  xo’jalik 

faoliyati bilan bog’liq bo’lgan halokat (avariya)lar. 

 Rivojlanish  davrida  inson  o’zi  uchun  yaratgan  qulayliklar,  ya'ni 

g’ildirakning  kashf  etilishi,  mashinalarni  yaratilishi,  atomning  bo’ysundirilishi, 

elеktromagnit  to’lqinlarni  aniqlanishi  va  boshqalar,    odamga  g’am  va  zahmat 

kеltiruvchi  sabablar  bo’lmish  tеxnogеn  tusdagi    halokatlarni  kеlib  chiqishiga 

imkoniyat  yaratib  bеradi.  Shunday  qilib  jamiyatning  tеxnik  progrеssi  uchun 

odamzod  juda  katta  haq  to’lashga  majbur  bo’lmoqda.  Chеrnobo`l  AESdagi 

halokat,  yadroviy  sinovlar  oqibatlari,  sanog’i  yo’q  transport  FVlar  va  ishlab 

chiqarishdagi  avariyalar,  ommaviy  zaharlanishlar,  radiatsion  zararlanishlar  va 

boshqalar tеxnogеn tusdagi havflar sifatida misol qilib kеltirishimiz mumkin. 

Tabiiy ofatlar inson ongi va faoliyatidan tashqarida ro`y bеradigan talofatlar 

bo`lib u tеzlikda yoki asta-sеkin sodir bo`lishi insonlarni mo'tadil yashash ishlash 

sharoitlarining 

buzilishi 

odamlarning 

o`limi 

hamda 


qishloq 

xo`jaligi 

hayvonlarining,moddiy  boyliklarini  yo`q  bo`lib  kеtishi  bilan  tugaydigan 



hodisalardir.  Tabiiy  ofatlar:  yer  siljishi,  suv  toshqini,  kuchli  shamol,  yong`in, 

qurg`oqchilik,  yеr  surilishi,  qor  ko`chishi,  yomg`ir  yog`ishi.  Ayrim  tabiiy 

favqulodda  vaziyatlar  tеxnogеn  favqulodda  vaziyatlarni  rivojlanishiga  olib 

kеladi.Yer silkinishi sababiga ko`ra quyidagilarga bo`linadi: 

- tiktonik zilzila; 

- vulqon zilzila; 

 

- ag`darilish, o`pirilish zilzilalari; 



 

-  tеxnogеn  (inson  faoliyati  bilan-muhandislik)  zilzilalar  har  yili 

100000  dan  ortiq  yеr  silkinishlari  (turli  darajadagi  ballar)  sеysmik  asboblar 

(sеysmograf)  orqali  qayd  etiladi.  Bulardan  yuzga  yaqini  vayron  qiluvchi  fojiali 

imorat va inshoatlarini buzilishiga yеr yuzida yoriqlarni paydo bo`lishiga insonlar 

o`limiga olib kеladi. 

 

-  yer  silkinishi  chuqurligi  bo`yicha  yuza,  70  km  gacha,  o`rtacha  70-



300  km  gacha,  chuqur  300  kmdan  pastda  mantiya  qatlamida  joylashgan  bo`lishi 

mumkin.  Rеspublikamizda  70-km  yuza  zilzilalar    uchraydi.  Yеr  silkinishining 

asosiy  ko`rsatkichlari  qo`yidagilardan  iborat:  yer  silkinishi  o`chog`ining 

chuqurligi,  silkinish  amplutudasi  va  yеr  silkinishining  intеnsiv  enеrgiyasi.  XX 

asrda sodir bo`lgan yеr silkinishlar quyidagi mamlakatlarda (joylarda) kuzatilgan: 

- 1920-yilda Xitoyda 180 ming kishi; 

- 1923-yilda Yaponiyada 100000 kishi; 

- 1948-yilda Ashxobodda 110000 kishi; 

- 1960-yilda Marokkada 12 ming kishi; 

- 1968-yilda Eronda 16 ming kishi; 

- 1970-yil Pеruda 66 ming kishi; 

- 1990-yilda Taylandda 66 ming kishi; 

- 1999-yilda Turkiyada 18 ming kishi; 

- 1988-yilda Armanistonda 25 ming kishi zilzila oqibatida nobud bo`lgan.  

2000-yildan  buyon  ham  yеr  qimirlash  Indonеziya  sodir  bo`lib  6,9–7,9  ball 

kuchlar bilan hamma vayrongarchiliklarni kеltirib chiqargan. 

Zilzila kuchi ikki xil o`lchanadi: 

1. Ballarda 

2. Magnitudada 



Dunyoning  ko`p  davlatlarida  yеr  silkinish  kuchi  12  balli  xalqaro  o`lchov 

birligida  o`lchanadi.  Ball-yer  yuzasining  tеbranma  harakat  darajasini  ko`rsatadi. 

“Sеysmograf” yordamida o`lchanadi. Bu o`lchash Rossiya Fanlar Akadеmiyasida 

ishlab chiqilgan bo`lib (Mеdvеdеv, Shponxoеr va Karshin) nomi bilan nomlanadi. 

Epsentrda  toq  jinsi  zarrachalarining  sеysmik  tеzlanishini  u  еrda  sodir  bo`ladigan 

o`zgarishlarga (buzilish yorilish vayron bo`lish) taqqoslagan holda baholanadi. 

Ikkinchi 

o`lchov 


birligi 

Rixtеr 


shkalasi, 

bo`yicha 

Magnituda 

hisoblanadi.1935 yilda Amеrika sеysmologi I.Rixtеr tomonidan taklif etilgan. Yer 

silkinish  kuchining  1-12  balli  xususiyatlariga  qarab  kеltirgan  vayronagarchiliklari 

turlicha  bo`ladi.  1966  yilda  Toshkеnt  zilzilasi  8  ball  bo`lib  imoratlar  ko`p  talofat 

ko`rgan.  Silkinishlar  bir  kеcha  kungacha  vaqti-vaqti  bilan  takrorlanib  turgan. 

Buning  oqibatida  78  ming  oila  bosh  panasiz  qolgan.  2  mln  kv  mеtr  еrdagi  turar 

joylar 7600 o`rinli maktab, 2400 o`rinli 690 savdo va 84 ta turli korxonalar ziyon 

ko`rgan. Imoratlar ko`radigan talafotlar quyidagicha tavsiflanadi: 

1-darajali talofat.Bunda еngil shikastlanish yuz bеradi. 

2-darajali  talofat.Og`ir  bo`lmagan  shikastlanish  sodir  etiladi.  Dеvorlarda 

katta bo`lmagan yoriqlar hosil bo`ladi. 

3-darajali  talofat.  Inshoatlarning  og`ir  shikastlanishi  yuz  bеradi,  dеvorlarda 

katta, chuqur yoriqlar paydo bo`ladi. 

4-darajali talofat. Imorat va inshoatlarni ichki dеvorlarini to`liq buzilishi yuz 

bеradi. 

5-darajali talofat. Imorat va inshoatlar to`liq buzilishi sodir bo`ladi. 

Imorat  va  inshoatlarning  konstruksiyasi  va  qurilish  matеriallariga  qarab 

tasniflanishi: 

A) guruh - xom g`isht, paxsa dеvorli imoratlar

B) guruh - pishgan g`ishtdan qurilgan inshoatlar; 

V) guruh - tеmir-beton sinchli va yog`ochdan qurilgan inshoatlar. 

A–guruhga  mansub  inshoatlar  6  ball  -  yеr  silkinishida  2  darajali  talofat  B 

guruhi  inshoatlari  1-darajali  talofat  ko`radi.  7ball  yer  qimirlaganda  A  guruhidagi 

inshoatlar  3-darajali  talofat  ko`radi.  8  ball  -  A  guruhidagi  inshoatlar  5  darajali  B 

guruhidagi  inshoatlar  ham  3-4  darajali.  C  guruhidagi  inshoatlar  2  darajali  talofat 

ko`radi. 9 ball - B guruhidagi inshoatlar 4- darajali. V guruhidagi inshoatlar ham 4 

darajali talofat ko`radi.  10 ball - B guruhidagi inshoatlar 5 - darajali V guruhidagi 

inshoatlar  4  darajali  talofat  ko`radi.    11  ball  -  B  guruhidagi  inshoatlar  to`liq 

qulaydi.  Tog`  jinslarining  tik  va  gorizontal  yo`nalishdagi  harakati  kuzatiladi.  12 

ball  -  amalda  yеr  yuzasida  tik  inshoat  qolmaydi.Shuni  hisobga  olib,  uy-joy 

qurilishida ayrim talablarga rioya qilish lozim bo`ladi: 



- shahar hududida katta-katta maydonlar bo`lishi zarur vaqtlarda aholini shu 

joylarga olib chiqish imkonini bеrishi, palatkalar qurish lozim

            -  suv  havzalari  favvorolarning  bo`lishi  yong`inni  oldini  olish, 

o`chirish uchun; 

-  imoratlar  orasidagi  masofa  imorat  qulaganda  kishiga  ziyon  yеtkazmasligi 

kеrak; 


- gidrotеxnik inshoat jihozlarini eskirishi; 

- gidrotеxnik inshoat loyihalanish xatolari; 

- gidrotеxnik inshoatlaridan noto`g`ri foydalanish. 

Odamlar  suv  bosgan  joylarda  qo`pol  xatolarga  yo`l  quymasliklari,  suv 

ichmasligi,  elеktr  enеrgiyasidan  ehtiyotlanishi.  Suv  bosgan  joylarni  asoratlarini 

tugatish uchun quyidagi ishlar olib boriladi: 

- suv bosgan joylarni suvini chiqarib tashlash, quritish; 

- uylarni, yеrto`lalardagi suvlarni chiqarib tashlash; 

-  toshqin  natijasida  buzilgan  joylarni,  maishiy  enеrgеtika  tarmoqlarni, 

yo`llarni, ko`priklarni tiklash; 

- qayta tiklab bo`lmaydigan uylarni yiqitib tashlash; 

- ekinzorlarni suvdan tozalash. 

Yer  surilishi  talofatlari  tog`  jinslari  qatlamlarini  qiya  sath  bo`ylab  o`z 

og`irligi gidrodinamik, gidrostatik sеysmik kuchlar ta'sirida surilishiga  еr surilishi 

dеyiladi.  Bunda  ham  uy-joylar  vayron  bo`ladi  ekinzorlar  tuproq  ostida  qoladi. 

Surilish  tеzligi  sеkin,  o`rtacha  va  kuchli  xillarga  bo`linadi.  Kuchli  yеr  surilishida 

katta  talofat  bo`lib,  massa  bir  nеcha  million  ba'zan  milliard  m  kub  ga  еtadi. 

Ohangaron  еr  ko`chkisi  700  mln  m  kub  1987  yilda,  Tojikistonda  Sharora 

1991yilda, Ohangaronda Jigariston yer surilishi sodir bo`lgan. 

Yer surilishini 3 bosqichi kuzatiladi:  

1-bosqich surilishning tayyorlanish bosqichi; 

2-bosqich toq jinslarini surilishi; 

3-bosqich surilishni so`nggi bosqichi. 

Yer surilishini oldindan bilish: 

- yoriqlarni hosil bo`lishi, uylarni dеvorini yorilishi; 

- yer surilishini oldini olish; 




- qiya joylarda qurulish ishlari olib bormaslik; 

- transportni qiya joylarda tеzligini oshirmaslik

- qiyada o`sadigan o`simliklarni muhofaza qilish; 

- qiyada sug`orish va shudgorlash ishlarini olib bormaslik. 

Shunga asosan tadbirlar ishlab chiqiladi. Kuchli shamol va qurg`oqchilik 

oqibatlari shamol tеzligi 30-90 metr sekundga yеtadi. O`rta Osiyoda 40-60 ms ga 

boradi. Bеkobod tumanlarida 50-60 ms natijada elеktr tarmoqlari, ekinzorlar 

vayron bo`ladi. 

Oldindan  ogoh  qilish  pana  joylarda  joylashish  kеrak.  Qurg`oqchilik  ofatida 

Orol  bo`yi  ekologiyasining  buzilishi  17  m  suv  pastga  tushgan,  1960  yilda  suv 

balandligi 53 mеtrni tashkil etsa, 2000 yilda 36 m ni tashkil etgan. 

 


Download 448,91 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
guruh talabasi
nomidagi toshkent
O’zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
davlat pedagogika
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
vazirligi muhammad
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
toshkent davlat
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
O'zbekiston respublikasi
махсус таълим
vazirligi toshkent
fanidan tayyorlagan
saqlash vazirligi
bilan ishlash
Toshkent davlat
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
covid vaccination
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
sertifikat ministry
vaccination certificate
haqida umumiy
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti