11. Darsni jihozlash:
a) slayd, kodoskop
b) ko’rgazmali qurollar
d) tarqatma test va savollar
e) adabiyotlar.
DARSNING XRONOLOGIK XARITASI.
№
|
DARSNING XRONOLOGIK XARITASI
|
VAQTI
|
|
|
|
1
|
Tashqiliy qism
|
daqiqa
|
2
|
o’qituvchining kirish so’zi
|
daqiqa
|
3
|
o’quvchilarning bilimini tekshirish
|
_ daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuning bayoni
|
daqiqa
|
5
|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
daqiqa
|
6
|
Darsning yakuni
|
daqiqa
|
7
|
Uyga vazifa
|
daqiqa
|
|
Jami
|
daqiqa
|
12. DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI.
№
|
Dars
Bosqich-lari
|
Ta’lim beruvchining
Faoliyati
|
Ta’lim oluvchining
faoliyati
|
Texnologiya
|
Metod
|
Shakl
|
Vosita
|
1
|
Tayyor-lov
__ daqiqa
|
Maqsad va natijalarni belgilash, mantiqiy struktura va texnologik xarita tuzish. Kichik guruhlarni shakllantirish va ularga topshiriqlar berish. Maqsad: o’quvchilar bilimlarini tekshirish yangi mavzuni o’zlashtirish
|
O’quvchilar darsga
kirmasdan oldin maxsus belgili qog’ozlarni olib, o’sha qog’ozchada ko’rsatilgan guruhga
borib o’tiradi.
|
Noan’anaviy
|
Guruh-larni
shakl-lantirish
|
Taqsimlash
qog’ozchalari
|
2
|
Mavzuga
kirish
__ daqiqa
|
Darsni boshlanishidan oldin o’quvchilar bilan tanishadi.
Mavzu nomi, maqsad,natija va baholash mezonlarini e’lon qiladi.Tanishuvda “_____________________________” usulini qo’llash.
|
Mavzu nomi, maqsad, natija va baholash mezonlarini daftariga belgilab oladi.
O’quvchilar o’zining fikrlarini yozadi.
|
Mavzu
_____________________________________________________________________________
|
Guruh-lar
|
Ko’rgazma
doska,
bo’r
|
3
|
O’quvchi-larning oldingi bilimlarini
tekshirish
_____ daqiqa
|
O’quvchilarning oldingi bilimlarini tekshirish maqsadida boshlang’ich nazorat olinadi
(savollar ilova qilinadi)
|
O’quvchilar javoblarni belgilashadi.
Odob axloq bo’yicha qo’shimcha malumotlar olishadi.
|
An’anaviy
nazorat usuli
|
Guruh
|
Savollar
Doska va bo’r,
o’quv
daftarlari
|
4
|
Yangi mavzu-ning
bayoni
_____ daqiqa
|
Yangi mavzu bayon qilinadi. Ko’rgazma yordamida mavzuni tushunturadi.
___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
|
Mavzuga oid ma’lumotlarni yozib olishadi. Ko’rgazmadagi, tarqatma materialdagi ma’Iumotlarni kuzatishadi.
|
Ma’ruza yangi mavzu bayon
qilish davomi-da slayd ko’rgaz- madan foydala niladi.
Hayotdan misollar keltiriladi.
|
Guruh-lar
|
Slayd, mavzu
bo’yicha yozilgan
materiallar
doska va
bo’r
|
5
|
Taqdimot
______ daqiqa
|
Savollar beradi. Kichik guruhlarda bajariladigan ishlarni eshitadi, kamchiliklarni tuzatadi.G’olib guruxni e’lon qiladi.O’quvchilar baholanadi.
|
Frontal savollarga javob berishadi.Qo’ shimcha savollarga javob beradilar. Guruh sardorlari mustaqil ishni taqdim qiladi.
|
Muhokama va mustaqil ishlash
|
Guruh-chalar
|
Daftar, doska va boqa. Baholash mezonini varag’i.
|
6
|
Baholash
____ daqiqa
|
Kichik guruhlarga berilgan topshiriqlar va savollar natijalarini umumlashtiradi. Qaysi guruh g’olib ekanligini e’lon qiladi.
|
Guruhchalar bir-birlarini Baholaydilar. Javoblarning to’grisini yozib oladi
|
Munozara
|
Guruh-chalar
|
Doska, bo’r, ko’rgazmali qurollar, tarqatmalar
|
7
|
Umum-lashtirish
_____ daqiqa
|
Guruhlarning faoliyatlari umumlashtiriladi. Faol o’quvchilar alohida ko’rsatiladi. O’quvchilar baholanadi va baholar izohlanadi.
|
Tinglaydilar. Umumlashtirish bo’yicha, fikrlarini bildiradilar.
|
Sunbat-mulohaza
|
Guruh-chalar
|
Baholash mezonlari varaqasi.
|
8
|
Darsga yakun yasash
____ daqiqa
|
Darsni yakunlaydi.
Uyga vazifa beradi o’quv adabiyoti
________________________________________________________________________________________
|
Tinglaydilar.
Topshiriqlar o’quv adabiyotlar nomini yozib oladilar.
|
Ma’ruza
|
Umumiy
|
Ma’ruza matni o’quv adabiyotlar, daftarlar, doska va bo’r
|
DARS BOSQICHLARINING MAZMUNI.
1. Tashkiliy qism:
O’qituvchining o’quvchilar bilan salomlashishi, davomatini aniqlash, o’quv xonasining tozaligi va o’quvchilarning mashg’ulotga tayyorganligini tekshirish.
2. O’qituvchining kirish so’zi:
Bu bosqichda, o’qituvchi o’tiladigan yangi mavzu nomi, dars o’tish rejasi bilan o’quvchilarni tanishtiradi.
MAVZU: “O’RXUN-ENASOY” OBIDALARINING ADABIY BADIIY
QIYMATI.
REJA:
-
Qadimgi yodgorliklar tariximizdan so’zlaydi.
-
Urhun –Enasoy yodgorliklarining siri.
-
Tuyuquq va Qultegin bitiglarida erk va ozodlik tarannumi.
-
Yodgorliklarda qahramonlik, ozodlik, xalq mustaqilligi g’oyalarining ifodalanishi.
Oqituvchi o’quvchilar diqqatini yangi mavzuga jalb etishi va ularni o’zlashtirishga tayyorlashi kerak.
3. O’quvchilarning bilimini tekshirish:
Bu bosqichda o’qituvchi mashg’ulot mavzusi mazmunidan kelib chiqqan holda yangi pedogogik texnalogiyalar asosida o’tilgan mavzu bo’yicha o’quvchilar o’zlashtirgan bilimlarini quyidagi so’rov usullaridan foydalangan holda aniqlashi kerak.
YAKKA SAVOLLAR.
1.Afsona nima?
2.Guldursunning tashqi qiyofasini tasvirlang?
3.Nima uchun qaytar dunyo deymiz?
4. Hiyonatning oqibatlari nimalarga olib kelishi mumkin.
5.Farzand va ota munosabatlarini qanday izohlaysiz?
4.Yangi mavzuni tushuntirish:
Bu bosqichda o’qituvchi o’quv dasturiga asoslanib, o’quvchilarga kerakli bilim doirasi bo’yicha mavzuni tushuntiradi.
Mavzuga oid tayanch atamalar: Run yozuvi, Turk tеrmini, Kuk samo, etnik, sugd, bitik, irk. bundaxshin.
O’rta Osiyo qadimdan ma’rifat-madaniyat o’choqlaridan biri sifatida shuhrat qozonganini siz tarixdan, adabiyotdan yaxshi bilasiz. O’tmishning ko’plab madaniy yodgorliklari yozma va og’zaki manbalar orqali bizgacha yetib kelgan. O’rxun-Enasoy yodgorliklari shunday qadriyatlardan hisoblanib, u VI—VIII asr hayotini o’zida aks ettirgan. Mazkur obidalar o’rxun, Enasoy daryolari qirg’oqlaridan topilgani uchun «O’rxun-Enasoy yodgorliklari» nomi bilan mashxur bolgan. Bu yodgorliklar toshlarga o’yib yozilgani bois «tosh bitiklar» deb ham yuritiladi.
Bilga xoqon, Qultegin, To’nyuquq va boshqa yodnoma tosh bitiklar qadimiy yozma adabiyot namunalari bo’lib, ularda tarixiy voqealar, hayot haqiqati o’sha davr nuqtayi nazari bilan aks ettirilgan. Ularda turkiy elatlarning mamlakat mustaqilligi, el-yurt ozodligi uchun chet bosqinchilarga qarshi qahramonona kurashganliklari, turk xoqonligining paydo bolishi, turkiy qavmlarning urf-odatlari, rasm-rusumlari, kasb-korlari haqida qiziqarli hamda qimmatli ma’lumotlar keltiriladi. Masalan: Turk xoqonligi tarixi haqida Qultegin bitiktoshida shunday deyiladi: «Yuqorida ko’k osmon, ostida qora yer bilganda ikkisining o’rtasida inson bolalari yaratilgan. Inson bolalari ustidan ota-bobom Bumin xoqon va Istamin xoqon o’rnashganlar. O’rnashib, turk xalqining davlatini, qonun va qoidalarini boshqarganlar”.
Mazkur fikr mag’zida tarixiy haqiqat mavjud bo’lib, kuchli va jasur urug’boshisi Ashinning o’g’li Bumin turk xoqonligiga asos solgan. Qultegin bitigi muallifi Yomlug’ tegin bu fikrni asoslab, Bumin va Istamin turk davlatining asoschilari, ular taxtga o’tirgach, to’rt tarafdagi xalqni birlashtirib qudratli davlat barpo etganlar, deydi. Keyinchalik turkiy xalqlarning qatiyatsizligi bois Turk xoqonligi Tabg’ach (Xitoy) davlatiga bo’ysundirilgan, yigitlar qul qilingan. To’nyuquq ikkinchi turk xoqonligiga asos solgan Eltarish xoqonning maslahatchisi, sarkardasi bo’lgan. Bitiktosh uning sharafiga yozilgan. To’nyuquq bitigi uning hayotligida 712-716 yillarda uning o’zi tomonidan toshga o’yib yozdirilgan.
Bitiktoshda turkiylarning dushman qabilalariga qarshi kurashi, To’nyuquqning bu kurashlarda ko’rsatgan qahramonliklari hikoya qilinadi. Toshbitik To’nyuquqning Tabg’ach elida tarbiya topganligi, turkiylarning tabg’achlarga qaram ekanligini hikoya qilish bilan boshlanadi. «Bilga(dono) To’nyuquq — men o’zim, Tabg’ach davlatida tarbiyalandim. Turk xalqi Tabg’ach davlatiga bo’ysunar edi...» To’nyuquqning bu xabari haqida N. Rahmonovning «Turk xoqonligi» risolasida shunday tarixiy voqea keltiriladi: «To’nyuquq turk zodagonlarining Tabg’ach imperatori saroyida garov sifatida ushlab turilgan o’g’illaridan biri edi. Bundaylarga ular xitoycha nom berar, xitoycha o’qitar va xitoyparastlik ruhida tarbiya qilar edilar. To’nyuquqning xitoycha no’li Yuanchjen ham xitoyparastlik sabab qo’yilgan edi. Yuanchjen «To’nyuquq» so’zining aynan tarjimasi bo’lib «to’ng’ich javhar» degan ma’noni bildiradi.
To’nyuquq Xitoyda tutqinlikda, zindonlarda yotadi, keyinchalik imperator saroyida ishonch qozonadi. U Xitoy imperiyasiga qarshi bosh ko’targan Qutlug’ tomonga o’tib uning maslahatchisiga aylanadi.
To’nyuquq bitiktoshida Vatan tushunchasi, vatanparvarlik va erk g’oyalari asosiy o’rin tutadi. To’nyuquq xalqning, vatanning haqiqiy, asl o’g’loni sifatida gavdalanadi. U turk xalqini tabg’achlar asoratidan qutqarish uchun astoydil kurashadi.
Xalq o’z erkini himoya qilmasa, u og’ir fojialarga, hatto yo’qlikka yuz tutishi mumkinligi yodnomada shunday tasvirlanadi: «Xoningni qo’yib taslim bo’lding. Shuning uchun tangri «o’l!» degan shekilli, turk xalqi o’ldi, tugadi, yo’q boldi. O’z xonini qo’yib tabg’ach xoqoniga sajda qilgani tangriga ham xush kelmadi. Ularni har to’longa tarqatib yubordi. Turk xalqi yerida biror ulug’ qolmadi. Chakalak orasida qolgani yetti yuz nafar bo’ldi.»
To’nyuquq turk xalqi fojiasi, alam-qayg’ularini ko’rar ekan, ota-bobolari asos solgan turk xoqonligini tiklash bilangina erkinlikka erishish mumkin deb hisoblaydi va yetti yuz sonli askar bilan ko’p sonli dushmanga qarshi kurashadi. Xalqni nihoyatda og’ir vaziyatdan olib chiqadi. To’nyuquq — mard, dovyurak sarkarda va dono maslahatchi, kerak bo’lganda xalqni birlashtira oladigan jasoratli boshliq sifatida namoyon bo’ladi va «Shad» (Turk xoqonligida oliy darajadagi unvon) unvonini oladi. To’nyuquqda tushkunlik, qo’rqoqlik mutlaqo yo’q. Unda o’ziga, xalqiga mustahkam ishonch bor. Shiming uchun u doimo g’alabaga erishadi.
Bitiktoshlar badiiy jihatdan ham qimmatli. Unda xalq og’zaki ijodining hikmat, maqol, o’gitlari ko’plab keltiriladi. Masalan, «Yupqa yig’in tor-mor qilishga oson emish, ingichka yig’in uzishga oson emish», «Yupqa qalin bo’lsa, tor-mor qiladigan bahodir emish» yoki «Gam o’z uyingda» kabi maqollar, «Vatan mustaqilligi uchun jon kuydirish hammaning burchi, beparvolik yomon oqibatlarga olib keladi» singari o’gitlar bitikni o’qishli va ta’sirchan etgan.
Bitiktoshlar Shimoliy Mo’g’ulistondan topilgan bo’lib, hozir ham o’sha yerda saqlanadi.
Hurmatli o’quvchi! Biz sizga bu bitiklardan keltirilgan namunalarning, afsuski, mazmunini o’rganishga taqdim etmoqdamiz.
Mana shu mazmunni yaxshilab uqib olish sizda o’zlikning shakillanishiga, miliiy iftixor hissi, farzandlik g’ururi, o’zbeklik faxri tuyg’ularining kurtak otishiga ko’maklashadi, deb umid qilamiz. Siz ham bu bitiklarga shunday niyat bilan yondashing. O’zbek millati alohida Sizlardan tashkil topishini unutmang. Bilasizki, odamning shakllanishi oson kechadigan jarayon emas. Qiyinchilik bilan, mashaqqatli mehnat bilan o’zlashtirilgan bilim insonga yuqadi, ko’nglida iz qoldiradi. Bu iz shaxs shakllanishida, albatta, o’z ta’sirini ko’rsatadi.
Do'stlaringiz bilan baham: |