Saylov huquqi- fuqarolarning siyosiy huquqi sifatida. Saylov huquqi demokratik asoslari. Fuqarolar saylov huquqlarining asosiy kafolati



Download 37.84 Kb.
Sana07.12.2019
Hajmi37.84 Kb.
TuriReferat
REFERAT
Mavzu: Saylov huquqi- fuqarolarning siyosiy huquqi sifatida. Saylov huquqi demokratik asoslari. Fuqarolar saylov huquqlarining asosiy kafolati.

Tayyorladi:

Tekshirdi:

Reja.

Kirish:

1) Saylov huquqi- fuqarolarning siyosiy huquqi sifatida.

2) Saylov huquqi demokratik asoslari.

3) Fuqarolar saylov huquqlarining asosiy kafolati.

Xulosa


Saylov huquqi – fuqarolarning siyosiy huquqlari sifatida.

O’zbekiston Respublikasi fuqarolarning eng muhim siyosiy huquqlaridan biri davlat vakillik organlariga saylash va saylanish huquqidir ( Konstitutsiyaning 117-moddasi). Fuqarolar ushbu huquq orqali davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o’z vakillari orqali davlarning eng muhim siyosiy masalalarini muhokama qilish va hal etishda faol ishtirok etadilar ( Konstitutsiyaning 32-moddasi). Saylov huquqi- fuqaroning saylovdagi ishtiroki, vakillik organlariga saylash va saylanish kabi sub’ektiv huquqini ta’riflab berish uchun ishlatiladi.

Bu borada aktiv saylov huquqi bilan passiv saylov huquqini bir biridan farq qilish kerak. Aktiv saylov huquqi fuqaroni saylash, vakillik organlarini saylashga bevosita qatnashish huquqini bildiradi. Passiv saylov huquqi- saylanish huquqidir. Professor A. Saidov ta’kidlashicha “Saylov huquqi” tushunchasi va ifodasi ikki ma’noda ishlatiladi deb izohlaydi. Birinchisi, bu saylov huquqi saylab qo’yiladigan davlat organlarini shakllantirishni tartibga soluvchi huquqiy me’yorlar tizimidir. Saylov huquqlarini manbalari Konstitutsiya, davlatning oliy va mahalliy vakillik organlariga saylovlar qonunlardir. Ikkinchisi, bu saylov huquqi fuqarolarning saylab qo’yiladigan organlarini tuzishda qatnashish, ya’ni unga o’zlarining saylanish (passiv saylov huquqi) va ularning tartibini saylash (faol saylov huquqi) huquqlaridir.

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga o’ttiz besh yoshdan kichik bo’lmagan, davlat tilini yaxshi biladigan, bevosita saylovgacha kamida o’n yil O’zbekiston hududida muhim yashagan O’zbekiston fuqarosi saylanishi mumkin. O’zbekistonning 25 yoshga to’lgan fuqarosi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatiga yoki Senati a’zolariga saylanishi mumkin. Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga deputatlar saylovi umumiydir. Saylov kunigacha 21 yoshga to’lgan O’zbekiston fuqarolari saylanish huquqiga egadirlar.

Davlar organlari o’zining tuzilish tartibi jihatidan turli xususiyatlarga egadir. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq davlatning ba’zi organlari saylanadi, boshqalari tuziladi. Davlat hokimiyati organlariga o’tkaziladigan saylovlar demokratik asosda o’tkaziladi. O’zbekistonda ildiz otib borayotgan demokratiya jahonda tan olingan demokratik an’analarni o’zida mujassamlashtiradi. Bu demokratiya hech qanday milliy, irqiy va boshqa cheklashlarni bilmaydi. Shu bilan birga, davlat organlarini saylash va tuzish tartibi ularning qaysinisining o’ziga xos xususiyatlariga muvofiq ravishda amalga oshiriladi.

O’zbekiston Respublikasi davlat vakillik organlariga saylovlar O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to’g’risida”gi, “ O’zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to’g’risida”gi, “ Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashlariga saylov to’g’risida”gi va “ O’zbekiston Respublikasi Markaziy Saylov komissiyasi to’g’risida”gi qonunlar tashkil qilinadi va o’tkaziladi.



Saylov huquqining demokratik asoslari.

O’zbekiston Respublikasi mustaqilligining dastlabki kunlaridanoq o’z oldiga insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etish vazifasini qo’ydi va bu vazifa O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasigada e’lon qilindi. Konstitutsiya O’zbekiston- suveren demokratik respublika ekanligini, O’zbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanishini, ularga ko’ra, inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanishini mustahkamlab qo’ydi. Demokratik huquq va erkinliklar Konstitutsiya va qonunlar bilan himoya qilinadi. Konstitutsiyada fuqarolarning asosiy siyosiy huquqlaridan biri sifatida fuqorolarning jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etish huquqi nazarda tutilgan. Chunonchi, Konstitutsiyaning 32-moddasiga muvofiq, O’zbekiston Respublikasining fuqarolari jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o’z vakillari orqali ishtirok etish huquqiga egadirlar. Bunday ishtirok etish o’zini- o’zi boshqarish, referendumlar o’tkazish va davlat organlarini demokratik tarzda tashlik etish yo’li bilan amalga oshiriladi.

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlab aytganidek, “ Demokratiya va saylov tushunchalari doimo yonma-yon yuradi, ular o’zaro birlashib ketgan. Saylov – demokratiya degani. Demokratiya- saylov degani”. Shu sababli saylovlarsiz demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini tasavvur qilib bo’lmaydi. Saylov-bu fuqarolarning davlat hokimiyati vakillik organlarini, shakllantirishdagi ishtirokini ta’minlovchi huquqiy vositadir. Saylov xalqning irodasini ifoda etish shaklidir, uning natijasida davlat hokimiyatining vakillik organlari shakllanadi. Saylov huquqining demokratik ekanligini va erkinligi yangidan shakllantirilgan davlat hokiyati vakillik organlari faoliyati sifatini yaxshilashga bevosita ta’sir o’tkazadi.

Saylov huquqi har bir davlatda uning tarixiy an’analari, siyosiy tizim xarakteri, elektorat xulqi va boshqalar bilan bog’liq bo’lgan o’z xususiyatlariga ega. Shu bilan birga, demokratik davlatlarda saylov huquqi xalqaro-huquqiy hujjatlarda ifodalangan va umume’tirof etilgan printsiplarga asoslanadi. Ular qatoriga saylov huquqining umumiyligi va tengligi, yashirin ovoz- berish va boshqalar kiradi.

O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi saylov huquqining asoslarini belgilab beradi. Konstitutsiyaning 117-moddasiga muvofiq, O’zbekiston Respublikasi fuqarolari davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar.

O’zbekiston Respublikasining o’n sakki yoshga to’lgan fuqarolari saylash huquqiga egadir. Saylov kuni yigirma besh yoshga to’lgan hamda kamida besh yil O’zbekiston Respublikasi hududida muqim yashayotgan O’zbekiston Respublikasi fuqarosi O’zbekiston Republikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputati, shuningdek, O’zbekiston Republikasi Oliy Majlisi Senati a’zosi bo’lish mumkin. Qaraqalpog’iton Republikasi Jo’qorg’i Kengesi deputatlari uchun yigirma besh yoshga to’lganlik , xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashilari deputatlari uchun esa yigirma bir yoshga to’lganlik talab etiladi.

Sud tomonidan muomilaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolar, shuningdek, sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan shaxslar saylanishi mumkin emas va saylovda qatnashmaydilar. Boshqa har qanday hollarda fuqarolarning saylov huquqlarini to’g’ridan to’g’ri yoki bilvosita cheklashga yo’l qo’yilmaydi. Saylov umumiy, teng va to’g’ridan –to’g’ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo’li bilan amalga oshiriladi.

O’zbekiston Respublikasida saylovlar ko’p partiviylik qoida amalga oshiriladi. Chunonchi, “O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to’g’risida”gi Qonunga muvofiq, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi (quyi palata) bir yuz ellik deputatdan iborat bo’ladi. Qonunchilik palatasining bir yuz ellik deputatdan iborat bo’ladi. Qonunchilik palatasining bir yuz o’ttiz besh deputati hududiy bir manfaatli saylov okruglari bo’yicha ko’p partiyaviylik asosida saylanadi.

Qonunchilik palatasining o’n besh deputati O’zbekiston Ekologik harakatidan saylanadi. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati a’zolari Qoraqalpog’iston Respublikasi Jo’qorg’I Kengesi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlari deputatlarining tegishli qo’shma majlislarida mazkur deputatlar orasidan yashirin ovoz berish yo’li bilan Qaraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridan teng miqdorda- olti kishidan saylanadi.

Saylov huquqining kafolatlari tizimini yaratish alohida ahamiyatga ega. Bugungi kunda bu kafolatlar O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida, konstitutsiyaviy qonunlarda va boshqa qonunlarda mustahkamlab qo’yilgan. Konstitutsiyaning 117-moddasiga muvofiq, ovoz berish huquqi, o’z xohish irodasini bildirish tengligi va erkinligi qonun bilan kafolatlanadi. Konstitutsiyaning mazkur normasini tatbiq etish maqsadida 1994-yil 5-mayda “Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari haqidagi qoidalari rivojlantirildi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek, “ Avvolo, fuqarolarimiz va saylovchilarimiz va saylovchilarimizning o’z fikri va e’tiborini, xohish irodasini bildirishlari uchun erkinlik va yana bir bor erkinlik hukmronligini, ommaviy axborot vositalari va kuzatuvchilikga o’z huquq va burchlarini amalga oshirishda zarur imkoniyatlarni, ta’minlash va yashirin ovoz berish sharoitini yaratib berishni, muxtasar aytganda, demokratik norma va andozalarga so’zsiz rioya qilishni hayotining o’zi bizdan talab etmoqda”.

2002-yil 4-aprelda qabul qilingan “ Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari to’g’risida”gi Konstitutsiyaviy Qonun xalqaro huquqning umume’tirof etilgan printsiplari va normalari asosida inson huquq va erkinliklari kafolatlarini ta’minlash hamda siyosiy hayotning, davlat va jamiyat qurilishining barcha javxalarini izchil erkinlashtirishni milliy qonunchilikni takomillashtirishga doir ishlarning asosiga qo’yilgan asosiy printsiplar, deb e’lon qildi. O’zbekiston Respublikasida saylovchilar o’z xohish- irodasini erkin bildirish va yashirin ovoz berish huquqiga egadir. Ayrim mamlakatlarda (Avstraliya, Belgiya, Gretiya) saylovlarda ishtirok etish majburiydir, ya’ni fuqarolar saylovda ishtirok etmaganlik uchun javobgarlikka tortiladi. Mamlakatimizda uchastka saylov komissiyalari ovoz berishni maxsus ajratilgan binolarda tashkil etib, fuqarolarga xohish-irodalarini erkin va yashirin ravishda bildirish imkoniyatini yaratadilar. Saylovchilarning xohish-iroda bildirishlarini nazorat qilishga yo’l qo’yilmaydi.

Saylov kuniga qadar yoki saylov kuni 18 to’ladigan, tegishli saylov uchastkasi hududida doimiy yoki vaqtincha istiqomat qilib turgan O’zbekiston Respublikasining fuqarolari saylovchilar ro’yxatiga kiritilish huquqiga egadirlar. Saylovchilarga uchastka saylov komissiyasining binosiga saylovchilar ro’yhati bilan oldindan tanishib chiqish imkoniyati ta’minlanadi. Saylovchilar ro’yxatidagi xato va noaniqliklar to’g’risida saylov komissiyalariga arz qilish huquqiga ega. Uchastka saylov komissiyasi yigirma to’rt soat ichida bunday arizani ko’rib chiqishi hamda xatoni tuzatishi yoki arizachiga uning arizasi tarzda rad etilganligi to’g’risidagi ma’lumotnoma berishi shart. Butun saylov kampaniyasi keng oshkoralik asosida o’tkaziladi. Tegishli saylov komissiyalarining saylov okruglari va uchastlarini tuzish, saylov komissiyalarining tarkibi to’g’risidagi, shuningdek, deputatlikka nomzodlarni ro’yhatga olish, ovoz berish, va saylov yakunlari haqidagi qarorlari matbuotda e’lon qilinadi. Saylovchilar saylovda ishtirok etayodgan siyosiy partiyalar va ayrim nomzodlarning kelgusi faoliyat dasturi bilan tanishish huquqiga egadirlar.

Saylov kuni o’z turar joyida bo’lish imkonmiyatiniga ega bo’lmagan saylovchilar oldinroq ovoz berish huquqiga egadirlar. Bunday hollarda tegishli uchastka saylov komissiyasi saylovchilarning talabiga ko’ra, belgilangan shaklda bo’lgan, deputatlikka nomzodlar to’g’risida tegishli ma’lumotlar qayd etilgan saylov varaqlarini beradi. Salomatligining holati yoki boshqa sabablarga ko’ra ovoz berish binosiga kela olmaydigan saylovchilar uchastka saylov kommisiyasiga tegishli iltimos bilan murojaat etish huquqiga ega. Komissiya ovoz berishni ana shu saylovchilar turgan joyda tashkil etishi shart. O’zbekston fuqarolar saylov huquqlari kafolatlari to’g’risidagi qonunchilikning xalqaro huquqning umume’tirof etilgan normalariga muvofiqligi ta’minlangan. Bunda Birlashgan Millatlar Tashkilotining xalqaro- huquqiy hujjatlari alohida o’rin egallaydi. Masalan, inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 21-moddasiga muvofiq, xalq irodasi davlat hokimiyatining yashirin ovoz berish yo’li bilan yoki ovoz berish erkinligini ta’minlaydigan boshqa teng qiymatli shakllar voitasida o’tkazilgan saylovlarda o’z shaxsini topishi lozim. Shunday qilib, O’zbekiston Republikasida amal qilayotgan saylov huquqining demokratik asoslari erkin va demokratik saylovlarning mustahkam poydevor bo’lib, fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda, davlat hokimiyati vakillik organlarini shakllantirishda ishtirok etish huquqini amalga oshirishdag xizmat qildi va mamlakatning asosiy maqsadiga erishish demokratik huquqiy davlat , kuchli fuqarolik jamiyati barpo etishga qaratilgandir.

Saylov tizimini yanada demokratlashtirish kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishning asosiy shartlaridan biridir.

Yurtimizda demokratik huquqiy davlat barpo etish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish yo’lida islohatlar izchil amalga oshirilmoqda. Xususan, kuchli fuqarolik jamiyatini qurishda fuqarolarning mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy hayotidagi faol ishtirokini ta’minlash masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda . Bu jarayonda mamlakatimizda saylov tizimini yanada takomillashtirish yo’lida dadil qadamlar qo’yildi. Istiqlol yillarida yurtimizning izchil taraqqiyotini o’zida ifodalagan va xalqaro demokratik mezonlarga mos saylov tizimining qonunchilik asoslari barpo etilganni buning tasdig’idir.

Xiva shahrida bo’lib o’tgan “ Saylov tizimini demokratlashtirish sohasidagi xalqaro amaliyot va O’zbekiston tajribasi”mavzusidagi xalqaro davra suhbatida ushbu dolzarb mavzu muhokama etildi. Xalqaro davra suhbati O’zbekiston Republikasi Markaziy saylov kommissiyasi, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoring instituti, Fuqarolik jamiyati shakllanishini monitoring qilish mustaqil instituti, yevropada Xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (EXHT)ning O’zbekistondagi loyihalar koordinatori, Milliy Demokratik instituti (AQSH) va F.Ebert nomidagi Fond (GFR) ning huquqiy vakolatxonasi hamkorligida tashkil etildi.

Davra suhbatida O’zbekiston Respublikasi Markaziy va hududiy saylov komissiyalari a’zolari, parlament a’zolari, siyosiy partiyalar, inson huquqlari Milliy markaz, oliy ta’lim muassasalari, fuqarolik jamiyati institutlari, shuningdek, ommaviy axborot vositalari vakillari, Ispaniya , Germaniya, Rossiya va boshqa davlatlar hamda bir qator xalqaro tashkilotlardan ekspertlar qatnashdi. Tadbirning ochilishiga O’zbekiston Republikasi Markaziy saylov komissiyasi raisi Mirzo Ulug’bek Abdusalomov ta’kidlaganidek, saylovlar demokratik jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotining ajralmas qismi bo’lib fuqarolar xohish irodasini to’liq ifoda etish, xalq uverenitetini ro’yobga chiqarishning asosiy vositaidir. Davlatimiz rahbarligining Mamlakatimizda demokratik ilohatlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptiyasi milliy saylov tizimini yanada rivojlantirish hamda erkinlashtirish, uning huquqiy asoslarini takommilashtirishda yangi bosqichni boshlab berdi.

Shu o’rinda aytish joizki, bugungi kunda jamiyatimizning ijtimoiy siyosiy, huquqiy, iqtisodiy sohalari bosqichma- bosqich isloh qilinishi natijasida umume’tirof etilgan standartlar va demokratik talablarga javob beradigan saylov qonunchiligi hamda saylov tizimi shakllantirildi. Avvolo, Konstitutsiyamizaga binon, saylov qonunchiligimizda xalqaro norma va printsiplarg asoslangan normativ-huquqiy baza yuzaga keldi. Fuqarolar, siyosiy partiyalarning saylov jarayonlarida erkin, faol ishtirok etishi, ularning saylov huquqilari to’liq amalga oshirilishini mustahkam kafolatlaydigan tashkiliy-huquqiy, moddiy-texnik sharoitlar yaratildi. Markaziy saylov komissiyasi boshchiligida doimiy asosda faoliyat yurituvchi saylov komissiyasilarining yaxlit mustaqil tizimni tashkil etildi, Qonuniylik, kollegialik, oshkoralik, mustaqillik, adolatlilik uning faoliyati asosiy prinsiplaridir.

Ta’kidlanganidek, yurtimizda davlat hokimiyati vakillik organlariga saylovlar faqat ko’p partiyaviylik asosida o’tkazilmoqda. Ayni paytda siyosiy partiyalar ishonchli vakillari, kuzatuvchilar, deputatlikka nomzodlarning ishonchli vakillari institutlari tobora rivojlanyapti. Partiyalaro raqobat kuchaymoqda. Siyosiy partiyalar o’zlarining saylovoldi dasturlari va platformalarini o’z elektoratlarining aniq talab va istaklari asosida ishlab chiqmoqdalar, shuningdek, saylovlarga tayyorgarlik ko’rish va ularni o’tkazishda fuqarolik jamiyati institutlarining ro’li tobora ortib bormoqda. Xorijlik ekspertlar alohida e’tirof etgandek, saylov tizimida qo’llanilayotgan bunday omillar siyosiy partiyalar faoliyatini jonlantirish, davlat hokimiyati vakillik organlarini shakllantirishda fuqarolarning ro’li va ta’sirini oshirish, bundan tashqari, aholining davlat va jamiyat boshqaruvidagi faol ishtirokini ta’minlashda qo’l kelmoqda. Mamlakatimizda keying yillarda o’tkazilgan saylovlar tizimini yaratishda yuqori natijalarga erishilganligi tasdiqlaydi. Bo’lib o’tgan saylovlar fuqarolarning yuksak ijtimoiy siyosiy madaniyati, siyosiy va fuqarolik ong darajasi tobora o’sib borayotgannini ko’rsatdi. Buni xorijlik eskpertlarning fikr mulohazalari ham tasdiqlaydi.



Fuqarolar saylov huquqlarining asosiy kafolati.

O’zbekiston Respublikadi Konstitutsiyasi – siyosiy islohatlarimizning, shu jumladan, saylov qonunchiligi tizimining huquqiy asosini tashkil etadi. Yurtboshimiz ta’biri bilan aytganda, har qanday davlatning konstitutsiyasi unda yashovchi xalqalarning irodasini, ruhiyatini, ijtimoiy ongi va madaniyatini aks ettiradi. Ma’lumki, demokratiyaning universal talablari hamma joyda bir xil bo’lib, uning umumiy tamoyillari demokratiyaning ajralmas qismi bo’lgan xalq hokimiyati, xalqaning xohish-irodasi va ochiq, erkin saylovlar hisoblanadi.

Bu- porovard natijada har qanday demokratiyaning eng yuqori pog’onasi bo’lgan fuqarolik jamiyatidir. Saylov huquqi har bir davlatda uning tarixiy an’analari, siyosiy tizim xarakteri, elekrat xulqi va boshqalar bilan bog’liq bo’lgan o’z xususiyatlariga ega. Shu bilan bir qatorda, demokratik davlatlarda saylov huquqi xalqaro-huquqiy hujjatlarda ifodalangan va umume’tirof etilgan prinsiplarga asoslanadi. Ular qatoriga saylov huquqining umumiyligi va tengligi, yashirin ovoz berish va boshqalar kiradi. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi saylov huquqining asoslarini belgilab beradi. Chunonchi, demokratik davlatlarda umume’tirof etilgan qoidalar asosida shakllangan hamda amalda bo’lgan saylov o’tkazishning demokratik prinsiplarini Kontitutsiya bilan saylov qonunchiligida mustahkamlab qo’yilishi fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o’z vakillari orqali ishtirok etish huquqlarining amalga oshirishga xizmat qiladi. Shundan kelib chiqib, demokratik-huquqiy saylov qonunchiligi va uni amaliyotga tatbiq etish mamalakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik islohatlarning uzviy tarkibiy qismiga aylandi. Ta’kidlash joizki, mustaqillik yillarida mamlakatimizda siyosiy, davlat va huquqiy tizimlar izchil, bosqishma-bosqich modernizatsiya qilinishi natijasida eng yuqori demokratik talablarga javob beradigan saylov tizimi barpo etildi.

Saylovlarning umume’tirof etilgan xalqaro normalar va prinsiplarga javob beradigan samarali qonunchilik, normativ-huquqiy bazasi shakllandi. Markaziy saylov komissiyasi boshchiligida davlat hokimiyati vakillik organlariga saylovga tayyorgarlik ko’rish va uni o’tkazishni ta’minlovchi saylov komissiyalarining yaxlit mustaqil tizimi tashkil topdi. Fuqarolar, siyosiy partiyalarnng saylov jarayonlarida erkin, faol ishtirok etishi uchun zamonaviy talablarga javob beradigan tashkiliy-huquqiy, moddiy- texnik sharoitlar, ularning saylov huquqlari to’liq amalga oshiriladining mustahkam kafolatlari yaratildi.

Mamlakatimizda o’tkazilayotgan saylovlar jarayonlari xalqaro huquqning tan olingan norma va tamoyillarida to’liq mosligini ta’minlashga erishildi. Shuni alohida qayd etish joizki, Asosiy Qonunimizning ko’plab boshqa mamlakatlar konstitutsiyalaridan farqli o’laroq o’ziga xos xususiyatini ko’rsatuvchi asosiy jihatlardan biri, bu unda saylov tizimiga bag’ishlangan maxsus bob ajratilganligidir. Xususan, Konstitutsiyaning XXIII bobi “Saylov tizimi”deb nomlangan. Uning 117-moddasida shaxsning ovoz berishi, o’z xohish-irodasini bildirishi tenglik va erkinlik asosida amalga oshirilishi qonun bilan kafolatlanishi belgilab qo’yildi.

Shu bilan birga Asosiy Qonunimizning 77,90,117-moddalarida umumiy saylov huquqi va to’g’ridan –to’g’ri saylov huquqi, ovoz berish huquqining tengligi, ovoz berish huquqining erkinligi, har bir saylovchining bir ovozga egaligi, yashirin ovoz berish huquqi kabi prinsiplar mustahkamlab qo’yilgan. Konstitutsiyada belgilangangan normalar saylovga oid alohida qonunlar qabul qilish bilan to’la mazmunga ega bo’lmoqda. Ta’kidlash joizki, saylov tizimiga konstitusiyaviy yondashuv saylov huquqning asosiy prinsiplarini ta’minlaydi va alohida qabul qilingan qonunlarga asos bo’lib xizmat qiladi. O’tgan yillarda “Fuqarolar saylov to’g’risida”gi, “O’zbekiston respublikasining referendumi to’g’risida”gi , “O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to’g’risida”gi, “ O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonunlari qabul qilingani ana shu konstitutsiyaviy normalar ro’yobida ulkan ahamiyat kasb etdi.

Albatta, jamiyatimizda ro’y berayotgan muhim demokratik o’zgarishlar natijasi hamda davlat va jamiyat qurilishi sohasidagi islohatlarga monand ravishda milliy saylov qonunchiligimiz, rivojlangan demokratik davlatlarda bo’lgani singri, tobora takomillashtirib borilmoqda. Umuman olganda, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyai fuqarolar saylov huquqlarini amalg oshirish, bu boradagi keng ko’lamli islohatlarning huquqiy asosi bo’lib xizmat qilmoqda. Zotan Konstitutsiya fuqarolarimiz saylov huquqlari mazmunini belgilab beradi. Chunonchi, uning 117-moddasiga ko’ra, “ O’zbekiston Respublikasining fuqarolari davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar. Sud tomonidan muomilaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolar shuningdek sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanoyotgan shaxslar saylanishi mumkin emas va saylovda qatnashmaydilar. Bohqa har qanday hollarda fuqarolarning saylov huquqlarini to’g’ridan-to’g’ri yoki bilvosita cheklashga yo’l qo’yilmaydi”. Bundan kelib chiqib, aytish joizki, fuqarolarning saylov huquqlari ruxsat etilgan cheklanishning chegarasi bevosita Konstitutsiya bilan belgilangan. Ayni chog’da O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 43-moddasiga muvofiq, fuqarolarninhg boshqa huquqlari qatorida saylov huquqini ta’minlash davlat zimmaiga yuklatilgan. Eng muhimi, Asosiy Qonunimiz fuqarolar tomonidan saylash yo’li bilan shakllantiriladigan davlat organlari va o’zini-o’zi bohqarih organlari doirasini belgilab beradi beradi. Kontitutsiyaviy normalar saylov huquqining demokratik tamoyillari O’zbekiston Republikasi huquq tizimining bo’g’ini hisoblanashi haqidagi qoidadan kelib chiqadi.

Konstitutsiyamizda, shuning barobarida, fuqarolar saylov huquqlarini belgilaydigan konstitutsiyaviy normalarni muhofaza qilishning umumiy mexanizmi mustahkamlab qo’yilgan. Xususan, uning 15-moddasiga muvofiq, mamlakatimizda O’zbekiston Republikasi Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi so’zsiz tan olinadi. Davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari, fuqarolar Konstitutsiyasi va qonunlarga muvofiq ish ko’radilar. Ushbu o’rinda Prezintimiz tomonidan taqdim qilingan Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi respublikani isloh etish va demokratlashtirish jarayoni, davlat va jamiyat qarilishi sohasi, huquqiy tizim, jumladan, saylov qonunchiligini yanada takommillashtirishning yangi bosqichini boshlab berdi.



Alohida, takidlash joizki, Konsepsiyada davlat va jamiyat hoyotining qator yo’nalishlarida demokratik o’zgarishlarni yanada chuqurlahtirishning eng muhim ustuvor vazifalari belgilab berildi. Chunonchi, unda O’zbekistonda saylov huquqi erkinligini taminlash va saylov qonunchiligini rivojlantirish masalasining alohida yo’nalish sifatida ko’zga tutilgan mamlakatimiz demokratiyaning bosh talabi hamda fuqarolarning davlat va jamiyat boshqaruvidagi ishtirokining asosiy shakli bo’lmish erkin saylovlarga berilayotgan e’tibor, ularning davlat siyoati darajasiga ko’tarilayotganing yaqqol dalilidir. Jumladan, davlatimiz rahbari tomonidan mazkur tarixiy hujjatda saylov huquqi erkinligini ta’minlash va saylov qonunchiligini hozirgi bosqichda demokratiyaning muhim belgisi bo’lgan saylov jarayonlarini yanada liberalashtirish, uning ochiqligini ta’minlash, fuqarolarning o’z xohish –irodalarini erkin va mustaqil bildirishlari uchun mavjud mexanizmlarni yanada takomillashtirishga xizmat qiladigan islohatlar jumlasiga kiradi. Mamlakatimizda demokaratik islohatlarni yanada chuquqlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasida ta’kidlanganidek, mamlakatimizni modernizatsiyasi qilish va demokratik o’zgarishlar yuz berayotgan bugungi kunda hayotning o’zi, aniqsa, oxirgi saylovda biz to’plagan tajriba yurtimizda saylov jarayonlarning yanada demokratlashtirish masalalarini kun tartibiga qo’ymoqda. Shundan kelib chiqib, O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi a’zolari, deputatlar, Senat a’zolari, huquqshunoslar, tajribali olimlar va amaliyotchilar tarkibidagi ishchi guruhi tomonidan “O’zbekiston Respublikai Oliy Majlisiga saylov to’g’risida”gi qonunlarga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritishni nazarda tutuvchi qonun loyihasi tayyorlandi. Oliy majlis Qonunchilik palatasi deputatlari guruhi tashabbusi bilan ishlab chiqilgan mazkur qonun qabul qilinib, Oliy Majlis Senatining navbatdagi yalpi majlisi kun tartibiga kiritish rejalashtirilmoqda. Mazkur qonunda mamlaktimizda saylov erkinligi huquqi prinsipining to’liq joriy etilishi hamda saylov tizimining yanada demokratlashuviga xizmat qiladigan qator o’zgartirish va qo’shimchalar kiritilmoqda. Xususan, saylovoldi tashviqoti jarayonning mohiyatini va bir xilda tushunilishini hisobga olgan holda “saylovoldi tashviqoti” tushunchasi ochib berilmoqa. Saylov kuni va saylov boshlanishidan bir kun oldin saylovoldi tashviqotiga yo’l qo’yilmasligiga oid qoida mutahkamlanmoqda. Saylovoldi tashviqotini olib boorish turlari, shakllari va usullari belgilanmoqda. Muddatidan oldin ovoz berishning muddatlari va tartib-taomillari aniq qilib ko’rsatilmoqda. Ovoz berish kuniga qadar, shuningdek, ovoz berish kuni jamoatchilik fikri o’rovlari natijalarini, saylov natijalari taxminlarini, o’tkazilyotgan saylov bilan bo’g’liq boshqa tadqiqotlarni chop etishning tartibiga oid qoidalar o’z aksini topmoqda. Shunindek, bo’yicha Konferensiyasida ishtirok etish huquqi berilmoqda. Ayni chog’da qamoqda saqlash joylarida ham saylov uchastkalarini tashkil etish imkoniyatlarini nazarda tutadigan norma belgilnmoqda. Ta’kidlash joizki, mazkur qonunni ishlab chiqih jarayonida dunyoning rivojlangan demokratik mamlakatlari, xususan, AQSH ,Kanada, Germniya, Fransiya, Ispaniya, Janubiy Koreya, Yaponiya va boshqa davlatlarning ilg’or tajribasi o’rganildi. Qonun loyihasi O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov kommissiyasi va hududiy saylov komissiyalarining a’zolari, vakillik jamiyati institutlari hamda ommaviy axborot vositalarining vakillari va aylov huquqi sohasi bo’yicha xorijiy mutaxassis-olimlar ishtirokida keng muhokamadan o’tdi.

77-modda. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi hududiy saylov okruglari bo‘yicha ko‘p partiyaviylik asosida saylanadigan bir yuz yigirma deputatdan iborat.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati hududiy vakillik palatasi bo‘lib, Senat a’zolaridan (senatorlardan) iborat.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati a’zolari Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlari deputatlarining tegishli qo‘shma majlislarida mazkur deputatlar orasidan yashirin ovoz berish yo‘li bilan  Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridan teng miqdorda — olti kishidan saylanadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining o‘n olti nafar a’zosi fan, san’at, adabiyot, ishlab chiqarish sohasida hamda davlat va jamiyat faoliyatining boshqa tarmoqlarida katta amaliy tajribaga ega bo‘lgan hamda alohida xizmat ko‘rsatgan eng obro‘li fuqarolar orasidan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi.

Saylov kuni yigirma besh yoshga to‘lgan hamda kamida besh yil O‘zbekiston Respublikasi hududida muqim yashayotgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputati, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati a’zosi bo‘lishi mumkin. Deputatlikka nomzodlarga qo‘yiladigan talablar qonun bilan belgilanadi.

Ayni bir shaxs bir paytning o‘zida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining  Qonunchilik palatasi deputati va Senati a’zosi bo‘lishi mumkin emas.

90-modda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga o‘ttiz besh yoshdan kichik bo‘lmagan, davlat tilini yaxshi biladigan, bevosita saylovgacha kamida 10 yil O‘zbekiston hududida muqim yashayotgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi saylanishi mumkin. Ayni bir shaxs surunkasiga ikki muddatdan ortiq O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti bo‘lishi mumkin emas.

O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari tomonidan umumiy, teng va to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo‘li bilan yetti yil muddatga saylanadi. Prezidentni saylash tartibi O‘zbekiston Respublikasining qonuni bilan belgilanadi.



117-modda. O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari  davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar. Har bir saylovchi bir ovozga ega. Ovoz berish huquqi, o‘z xohish-irodasini bildirish tengligi va erkinligi qonun bilan kafolatlanadi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishincha ularning konstitutsiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda — dekabr oyi uchinchi o‘n kunligining birinchi yakshanbasida o‘tkaziladi. Saylovlar umumiy, teng va  to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo‘li bilan o‘tkaziladi. O‘zbekiston Respublikasining o‘n sakkiz  yoshga to‘lgan fuqarolari saylash huquqiga egadirlar.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati a’zolari Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar davlat hokimiyati vakillik  organlari deputatlarining tegishli qo‘shma majlislarida mazkur deputatlar saylanganidan so‘ng bir oy ichida ular orasidan yashirin ovoz berish yo‘li bilan saylanadilar.

Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolar, shuningdek sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan shaxslar saylanishi mumkin emas va saylovda qatnashmaydilar. Boshqa har qanday hollarda fuqarolarning saylov huquqlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita cheklashga yo‘l qo‘yilmaydi.



O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi bir vaqtning o‘zida ikkidan ortiq davlat hokimiyati vakillik organining deputati bo‘lishi mumkin emas. Saylov o‘tkazish tartibi qonun bilan belgilanadi.

Xulosa: O’zbekistonda saylov qonunchiligining rivojlanishi amalga oshirilayotgan demokratik ilohotlar, uni faollashtirish, fuqarolik jamiyati institutlarini shakllantirish va takomillashtirish, shuningdek, davlat boshqaruvi, ma’muriy-siyosiy, sud-huquq sohasidagi islohotlar bilan hamohoang tarzda olib borilmoqda. Shuni ishonchli bilan aytish mumkinki, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatimizning umume’tirof etilgan, xalqaro andozalarga, ilg’or chet el tajribasiga asoslangan hamda takomillashib borayotgan saylov qonunchiligi va amaliyotining mustahkam tayanchi, sarchashmasi va asosi bo’lib xizmat qilmoqda.

Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa