13
Телеграм каналимиз: @ng_uz (Neft va Gaz KITI)
Пуассон коэффициенти
жинсга юк қўйилганда нисбий бўйлама ва
кўндаланг деформацияларни ўзаро боғлайди. Тоғ жинслари учун
0,10 дан
0,45 гача ўзгаради ва
асосан
Е
омилларга боғлиқ бўлади. Қайишқоқлик
модули
Е
, Пуассон коэффициенти
ва жинсларнинг сиқилишга
мустаҳкамлик кўрсаткичи қатламланишга нисбатан юкни (кучни) қўйиш
йўналишига боғлиқ (1 расм).
2-жадвалда тоғ жинсларининг кучни қўйилиш йўналишига қараб
механик ҳоссалари тўғрисида маълумотлар келтирилган.
Ҳозирги вақтда тоғ жинсларининг механик ҳоссалари тўғрисидаги
маълумотлар жинс намунасига штамп (Пуассон) бостириш йўли
билан
олинади. Бу усул қудуқларни бурғилашда бурғи тишларини жинсга ботиши
натижасида уларнинг емирилиш жараёнини бошқаларига нисбатан аниқ акс
эттиради. Тоғ жинсларининг механик ҳоссаларини штамп бостириш йўли
билан аниқлаш усули Л.А.Шрейнер рахбарлигидаги илмий жамоа томонидан
таклиф этилган ва ишлаб чиқилган ҳамда стандарт сифатида (ГОСТ 12288-
66) қабул қилинган.
1-расм. Жинс намунасига кучни қўйиш схемаси.
1-жинс намунаси: Р
1
- қатламланишга перпендикуляр қўйилган куч;
Р
2
- қатламланишга параллел қўйилган куч.
Бу усулнинг
мазмуни шундан иборатки, силлиқ-параллел жинс
намунасига юзаси 2-3 мм
2
дан кичик бўлмаган, асоси текис цилиндрик
пуаcсон бостирилади (2-расм). Штампни бостириш жараёни махсус УМГП-3
усукунасида амалга оширилади. Ускуна
координаталарда жинсни
деформацияланишини чизиш мосламаси билан жиҳозланган: куч Р(Н) ва
мутлоқ деформация
1
(мкм). Олинган графиклар (3-расм)
асосида
қўйидагилар ҳисобланади:
14
Телеграм каналимиз: @ng_uz (Neft va Gaz KITI)
Тоғ жинсларининг кучни қўйилиш йўналишига
кўра механик хоссалари
2-жадвал
Тоғ жинслари
Қайишқоқлик
модули Е*10
4
,
МПа
Пуассон
коэффициен-
ти
Сиқилишга
мустаҳкамлиги,
МПа
Қумтошлар сланецлар
3,03/2,42
0,25/0,16
52/79
Охактошлар
6,36/7,25
0,28/0,30
151/125
Йирик донали
қумтошлар
1,93/173
0,45/0,36
118/142
Майда донали
қумтошлар
3,83/2,64
0,20/0,19
160/157
Алевролитлар
2,67/1,72
0,25/0,29
51/68
Изох:
Суратда қатламланишга параллел ҳаракатланувчи кучда олинган,
махраждан эса унга перпендикуляр қўйилганда олинган маълумотлар
келтирилган
Штамп бўйича жинснинг катталиги Н/мм
2
да
S
P
ш
ш
/
(2.2)
(р
ш
- намунанинг емирилиш вақтидаги юклама, Р;
S – штамп асосининг юзаси, мм
2
);
Шартли оқувчанлик чегараси Па.да
S
P
о
о
/
(2.3)
(р
о
- қайишқоқдан қолдиқ деформацияга ўтишдаги юклама, Н);
пластиклик коэффициенти
кайиш.
/
A
Aум
k
(2.4)
(A
ум
- намунани емирилиш вақтигача бўлган тулиқ иш,
А
қайиш
– қайишқоқ деформацияланишдаги иш).
Тўлиқ иш А
ум
ОАСД майдонга эквивалент, А
қайиш.
эса ОВЕ майдонга (3-
расм). Шунга мувофиқ пластиклик коэффициенти келтирилган
майдонларнинг нисбати сифатида аниқланиши мумкин.
OBF
АОСD
S
S
k
/
(2.5)
Do'stlaringiz bilan baham: