57
Қадрсизланиш муаммоси устида фикр юритиш, муқаррар равишда,
қадриятларни қадрлаш мезонлари, қадрлаш меъёри тўғрисидаги масалани четлаб ўта
олмайди. Бу масала Б.Р.Каримов ва Б.О.Тўраевларнинг «Оқилона қадрият мўлжаллари»
рисоласида илмий-аксиологик таҳлил борасидаги тадқиқотларнинг
объекти сифатида
кун тартибига қўйилган. Улар бу рисолада «инсон концепциясидан оқилона қадрият
мўлжалларини шакллантиришда фойдаланишга оид бир қатор методологик
хулосалар…» берганлар.
17
Бу методологик хулосалардан қадрият мўлжалларини
аниқлашда ижодий фойдаланиш мумкин. Шу билан бирга, ана шу қадрият
мўлжалларининг бузилишини қадрсизланиш жараёнининг илк бошланиши сифатида
тавсифласа ҳам бўлади. Бу айниқса шахсий-индивидуал аксиологик системага мансуб
бўлган қадриятларни намоён бўлиш шаклларига алоқадор қадрсизланиш масаласини
изоҳлашда қўл келади. «Инсон учун ёшликнинг қадри, қариликда, соғлиқнинг қадри
беморликда билинади», — дейилиши бундай ҳолга мисол бўлган. Зеро, «Хом сут эмган
инсон!», — боласи ёшликдаги куч-қуввати, соғлиқ онларидаги имкониятларнинг
қадрига ўз вақтида етмайди. Қадрият мўлжалларини аниқ бўлмаслик,
уни белгиловчи
мезонларга эътибор бермаслик, гоҳида маҳдудлик ёки ҳаётга омилкор ва ижодий
ёндоша олмаслик кабилар шахсий-индивидуал қадриятлар қадрсизланишининг баъзи
сабаблари жумласига киради.
Ҳар бир қадрият объектининг қадрлаш мезони бор. Бу мезон у ёки бу қадриятни
қадрлашнинг объектив меъёрини англатади. Ана шу меъёрнинг бузилиши у ёки бу
қадрият қадрининг, бир томондан, худди ортиқ мутлаклаштириши, иккинчи томондан
эса, аксинча, бу қадрнинг мутлақо эътиборга олинмаслигига сабаб бўлади. Хулмас,
қадрлаш меъёрнинг бузилиши, ҳар қандай ҳолатдан ҳам қадрсизланишнинг асосий
сабабларидан биридир.
Шахсий қадриятларни хаддан ортиқ мутлақлаштириш охир оқибат шахсий
эгоизмга, бу даражадаги қадриятларнинг қадрсизланишига олиб келади. Шахс
қадриятларини
менсимаслик эса, инсонни тахкирлашга, уни қадрият объекти
сифатидаги қадрини ерга уришга, маънавий камситишга олиб келади. Бундан ташқари,
қадриятларнинг шахсий даражада қадрсизланиши, баъзида умр маъносининг
қолмаганлиги, маънавий тушкунлик, ҳаётдан тўйиш, яшашдан воз кечиш тарзида ҳам
намоён бўлади.
Қадриятларни шахсий даражада қадрсизла-нишида: а) шахс қадрини хадди
ортиқ бўрттириш; б) шахсни қадрият
объекти сифатида кадрламаслик; в) баъзи
қадриятларнинг шахс учун индивидуал тарзда қадрсизланиши; г) шахснинг қадрият
яхши англамаганлиги, билмаслиги, тушунмаганлиги билан боғлиқ сабаблар мазмунни
кузатиш мумкин.
Қадрсизланишнинг шахсий даражада намоён бўлиши индивидуал тарзда кечади.
Бу жараён инсон умрининг бирор даврига таалуқли бўлиши ҳам мумкин.
Умумижтимоий даражадаги қадрсизланиш эса бутун жамиятда, ёки уни тузилишида
муҳим аҳамият касб этадиган қисмларида намоён бўлади.
Бундай шароитда
умумжамият миқёсидаги баъзи қадриятлар омма ёки кишиларнинг аксарияти учун
қадрсизланиб боради. Биз яшаган собиқ СССРдаги социалистик тузум ҳаётининг
сўнгги йилларида ҳам баъзи партиявий-синфий қадриятларнинг қадрсизланиш жараёни
борганлиги, қадриятлар системаси жамиятдаги барқарорлик ва асосий субъектларнинг
ҳамжиҳатлигини таъминлайдиган маънавий бошқариш мезони (ва регулятор)
вазифасини бажара олмай қолганлиги, кўпчиликнинг эсида бўлса керак. Ўша даврда
ана шу қадриятлар кўпчилик учун нафақат фаолият мезони, балки ҳаётнинг мақсади,
шахсий идеаллар ва манфаатлар объекти сифатидаги мазмунини ҳам йўқотиб қўйган
эди. асримизнинг бошларида муайян ҳаракатнинг идеали ва бу борадаги фаолият
17
Каримов Б.Р., Тураев Б.О. Оқилона қадрият мўлжаллари. — Т.: ТошДУ, 1994. 5-бет.
www.ziyouz.com kutubxonasi
58
мезони бўлган баъзи қадриятлар асосий бўғинлари бўлган умумжамиятга хос
аксеологик система, ана шу даврга келиб, беқарорга айланиб қолди. Ушбу қадриятлар
эса, қадрсизланиш оқибатида, умумижтимоий системани бирлаштириб, жипслаштириб
турувчи марказий бўғинлар сифатида аҳамиятини йўқотади.
Шуни таъкидлаш керакки, ҳар қандай умумий қадриятлар системасининг асосий
ва марказий бўғинлари мавжуд. Ана шу марказий бўғинлар
вазифасини бажарувчи
қадриятларнинг қадрсизланиши эса, ҳар қандай ҳолатда, умумий қадриятлар
системасининг қадрсизланишига олиб келади. Бундай ҳолатлар ҳаётда кўплаб намоён
бўлади-ки, уларни аксиологик жиҳатдан баҳолаш қадриятшуносликнинг асосий
масалаларидан биридир.
Хулоса қилиб айтганда, қадрлашнинг тескариси бўлган қадрсизланиш
кўпқиррали, мураккаб аксиологик жараёндир. У хилма-хил соҳаларда, турлича тарзда,
ўзига хос шаклларда намоён бўлади. Мазкур муаммони ўрганиш, бу жараёнга
хайрихоҳлик киши сифатида оддий кузатувчи бўлиб қолишни эмас, балки
умуминсоний қадриятларнинг ҳақиқий мазмунини тўғри англаш, инсон қадрини янада
ошириш учун керакли далиллар олишни билдиради. Унбу масалани илмий таҳлил
қилиш ва қадрсизланиш жараёнига хос аксиологик ўзгаришлар механизмини аниқлаш
муаммоси ўзининг долзарблигини сақлаб қолмоқда. Зеро, «Қадрсиз — қадрият йўқ»,
қадрланмайдиган қадрият эса — саробга ўхшайди!
www.ziyouz.com kutubxonasi