Jahon qishloq xo’jaligiga umumiy ta’rif



Download 276.16 Kb.
bet4/4
Sana11.01.2017
Hajmi276.16 Kb.
1   2   3   4

Umumlashtirgan holda, ta’kidlash mumkinki, sut yo’nalishidagi yirik shohli qoramol ko’paytirish aholi zich joylashgan Yevropa, Shimoliy Amerika rayonlari uchun xosdir. Go’sht-sut yo’nalishidagi qoramolchilik intensiv qishloq xo’jaligiga ega bo’lgan mo’tadil mintaqa rayonlarida, shuningdek qo’rg’oshin va mehnat resurslari bilan yomon ta’minlangan rayonlarda tarqalgan. Go’sht chorvachiligi ekstensiv (Argentina, Avstraliyaning katta qismi) va intensiv (AShchP) bo’lishi mumkin. Ammo ayni paytda u va bu holatda ham yuqori darajada tovar xususiyatiga ega bo’ladi. Cho’chqachilik bilan turli tabiiy sharoitlardagi intensiv va ekstensiv qishloq xo’jaligiga ega bo’lgan mamlakatlar shug’ullanadi. Odatda, bu tarmoq aholi zich joylashgan rayonlarda, kartoshkachilik, lavlagikorlik rayonlarida keng rivojlanadi. Qo’ychilik keng yaylov maydonlariga ega bo’lgan mamlakat va rayonlarda ustun rivojlanadi. Ayni paytda mayin junli qo’ychilik quruq iqlimli rayonlarda ko’proq tarqalgan bo’lib, dasht hamda chalacho’l yaylovlari sharoitida olib boriladi. Sernam va yumshoq iqlimli hududlarda yarimmayin junli, go’sht-jun yo’nalishidagi qo’ychilik rivojlanadi.

M. B. Volf va Yu. D. Dmitrievskiy o’zlarining jahon qishloq xo’jaligi xaqidagi kitoblarida to’rt turdagi chorvachilik rayonlarini ajratganlar. Ular intensivlik darajasiga ko’ra quyidagicha taqsimlanishi mumkin.

Birinchi turga aholi juda zich joylashgan va qoramol yuqori darajada zich bo’lgan (100 ga qishloq xo’jaligi maydoniga 100-200 bosh va undan ko’p) rayonlar kiradi. Bu turga mansub rayonlarda mazkur tarmoq yuqori mahsudorlikka ega bo’lib, intensiv sut chorvachiligi, cho’chqachiliq, parrandachilikka ixtisoslashgandir. Yevropada birinchi turdagi rayon Daniya, Niderlandiya, Buyuk Britaniya, Shveytsariya kabi mamlakatlarni, Shimoliy Amerikada - AQShning shimoli-sharqini qamrab oladi. Bu mamlakatlardagi chorvachilik yalpi qishloq xo’jalik tovar mahsulotining 60-80% ini yetkazib beradi.

Ikkinchi turga intensivlik hamda qishloq xo’jalik mahsuldorligi o’rtacha darajada bo’lgan rayonlar mansubdir. Unga chorvaning o’rtacha zichligi ham (30-60 bosh) ta’lluqlidir. Bu turga misol tariqasida Janubiy va Sharqiy Yevropa, AQShning janubiy va markaziy shtatlari, Lotin Amerikasining ayrim rayonlari kiradi.

Uchinchi turga aholi zichligi hamda chorva boshi zichligi (5-10 bosh) past bo’lgan, kam intensivlashgan chorvachilik tarmoqlari va yo’nalishlari, keng tabiiy yaylovlarda qoramollarni ekstensiv holatda saqlanuvchi va mahsuldorligi nisbatan past bo’lgan rayonlar kiradi. Bunday rayonlarga misol tariqasida Avstraliyaning katta qismini, Argentinadagi Patagoniyani, Angola, G’arbiy va Shimoliy Afrikaning ayrim mamlakatlarini (Mavritaniya, Chad, Aljir) keltirish mumkin. Odatda mazkur mamlakatlarda chorvachilik dehqonchilikdan ustun bo’lib, xo’jalikning asosiy tarmog’i hisoblanadi.



Va nihoyat, to’rtinchi turga aholisi juda zich joylashgan, chorva mollari zich (60-200 bosh), ammo mahsuldorligi past va kam intensiv tarmoq hamda yo’nalishlar ustun bo’lgan rayonlar kiradi. Chorvachilik bularda yordamchi ahamiyat kasb etib, oz miqdorda tovar mahsuloti yetkazib beradi. Bunday rayonlarga misol tariqasida Hindiston, Shri-Lanka, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarini keltirish mumkin. Rivojlanayotgan mamlakatlarda kam mahsuldor chorvachilik markazlari aksariyat hollarda iste’mol va tovar dehqonchiligidan hududiy jihatdan ajralgan holda olib boriladi.

17-jadval

Chorvachilik mahsulotini asosiy turlarini ishlab chiqarish

Jahonda va ayrim mamlakatlarda 1998 yilda go’sht ishlab chiqarish

Butun jahon, alohida mamlakatlar

Jami mln. t. hisobida

Aholi jon boshiga, kg

Butun jahon alohida mamlakatlar

Jami mln. t. hisobida

Aholi jon boshiga, kg

Butun jahon

170

35

Buyuk Britaniya

3,8

65

AQSh

31

125

Yaponiya

3,8

30

Xitoy

28

25

Italiya

3,7

65

Rossiya

10

60

Avstraliya

3,6

180

GFR

8

110

Meksika

3,5

30

Fransiya

6

110

Ispaniya

3,4

70

Braziliya

6

45

Polsha

3,1

80

Argentina

4

125

Niderlandiya

3,0

200

Ukraina

4

75









18-jadval

1998 yilda jahonda va alohida davlatlarda sut ishlab chiqarish

Butun jahon, aloxida davlatlar

Jami mln. t.

Aholi jon boshiga, kg

Butun jahon, alohida davlatlar

Jami mln. t.

Aholi jon boshiga kg

Butun jahon

550

110

Buyuk

Britaniya



15

265

AQSh

67

270

Niderlandiya

13

900

Hindiston

55'

65

Braziliya

13

90

Rossiya

52

350

Italiya

11

195

GFR

32

450

Kanada

8

315

Fransiya

28

490

Yangi Zelandiya

8

2400

Ukraina

24

460

Yaponiya

8

65

Polsha

16

430

Belarus

7

700

Argentina

6

200

Meksika

6

70

Avstraliya

6

370









20-jadval

1998 yilda jahonda va alohida davlatlarda tuxum ishlab chiqarish

Butun jahon, alohida davlatlar

Jami, mlrd. dona

Aholi jon boshiga

Butun jahon, alohida davlatlar

Jami, mlrd. dona

Aholi jon boshiga

Butun jahon

660

140

Niderlandi-ya

10

760

Xitoy

150

130

Polsha

8

230

AQSh

68

270

Ruminiya

8

350

Rossiya

48

320

Turkiya

7

115

Yaponiya

40

280

Kanada

5

230

Braziliya

19

125

Argentina

5

150

GFR

18

250

Qozog’iston

4

230

Ukraina

16

300

Vengriya

4,5

450

Fransiya

15

270

Eron

4,1

75

Meksika

14

150

Belorus

3,7

370

Buyuk Britaniya

13

230

Indoneziya

12

65

Italiya

11

190

Ispaniya

10

250

Yuqorida keltirilgan jadvallardan ikki muhim xulosa qilish mumkin. Har to’rtta ma’lumotlarda ham iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarning yuqori darajada joylashganligini ko’rish mumkin. Bunday holat Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi davlatlarida chorvachilikni past mahsuldorligi va ekstensivligi oqibatidir. Bu davlatlarga jahon go’sht ishlab chiqarishni 25%, sut ishlab chiqarishni 14% to’g’ri keladi.

Aholi jon boshiga to’g’ri keladigan chorvachilik mahsulotlari ham iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda yuqori darajada. Ayniqsa bu masalada unchalik yirik bo’lmagan, chorvachilik intensiv rivojlangan - masalan: Yangi Zelandiya, Niderlandiyaga o’hshash mamlakatlar alohida o’rin tutadi. Shuningdek aholi jon boshiga to’g’ri keluvchi yuqori ko’rsatkichlar, chorvachilik ekstensiv rivojlangan, aholi soni kam bo’lgan davlatlarda ham kuzatiladi. Masalan: Avstraliya.

Yuqoridagi jadvallarga qo’shimcha ravishda quyidagi e’tiborga loyiq ma’lumotlarni keltirish mumkin.

Go’sht ishlab chiqarish tizimida mol va buzoq go’shti yetishtirish salmog’i 32%, cho’chqa - 39%, parranda go’shti — 20%, ot va qo’y go’shti salmog’i 9% to’g’ri keladi.

So’nggi yillarda broyler xo’jaligining Shimoliy Amerika, Yevropada intensiv rivojlanishi parranda go’shti yetishtirishni ko’paytirdi. Jahon bo’yicha uning soni 10 mlrd. dan oshib ketdi. Ayniqsa, har bir bosh sigirdan sut sog’ib olish, iqtisodiy rivojlangan davlatlarda g’arbda 3-5 ming kg, (biroq Daniya, Niderlandiya 5,8 ming kg, Shvetsiyada 6 ming kg, AQShda 6,5 ming kg. MDH davlatlarda o’rtacha 2,6 ming kg.)ni tashkil etadi.



Xalqaro chorvachilik mahsulotlari bilan savdo qilishni qiyoslashda quyidagi jadval ma’lumotlari bilan chegaralanib qolamiz. Jadvaldan ko’rinib turibdiki xalqaro savdoda yetakchi mavqeni g’arbdagi iqtisodiy rivojlangan davlatlar egallab turibdi. Bular go’sht mahsulotlarini va junni eksport hamda import qiluvchi yetakchi vazifani bajarmoqdalar. Faqatgina tirik mollar savdosida yetakchi o’rinni rivojlanayotgan davlatlar yuqori o’rinni egallaydi.

21-jadval

Chorvachilik mahsulotlari va tirik mol eksport qiluvchi asosiy davlatlar

Chorvachilik mahsulotlari va tirik mol

Eksport qiluvchi yetakchi davlatlar

Mol va buzoq

Avstraliya, GFR, Fransiya, Yangi Zelandiya, Irlandiya, Niderlandiya, AQSh, Vengriya

Cho’chqa, qo’y va qo’zi, parranda go’shti; jun

Niderlandiya, Belgiya, Daniya, Kanada, Vengriya, Yangi Zelandiya, Avstraliya, Buyuk Britaniya, Fransiya, AQSh, Braziliya, Avstraliya, Argentina, Urugvay, YuAR.

Yirik shohli qoramol, cho’chqalar, qo’y va echkilar

Braziliya, Argentina, Meksika, Efiopiya, Xitoy, Niderlandiya, Kanada, Avstraliya, Turkiya, Somali, Efiopiya



Asosiy tayanch iboralar


  1. Agrar islohatlar – yerlardan foydalanish tizimida davlat tadbirlari. Mamlakatlar va ularning tumanlarining iqtisodiy geografik sharoiti va tarixiy xususiyatlari islohatlarga katta ta’sir ko’rsatadi.

  2. Agrobiznes – foydani ko’paytirish maqsadida qishloq xo’jaligi ishlab chiqarish tizimida boshqarishni zamonaviy usullaridan foydalanishga asoslangan qoidalarni qo’llash. Yirik qishloq xo’jalik korxonalari ham agrobiznesda qatnashishlari mumkin, bunda ikki tomon o’rtasida qat’iy kelishuv hosil bo’ladi.

  3. Agrosanoat majmui (ASM) – mamlakatni oziq-ovqat va qishloq xo’jaligi xom-ashyosi bilan ta’minlovchi tarmoqlararo xo’jalik majmui.
Uch tarmoqni o’z ichiga oladi:

  1. Qishloq xo’jaligi uchun ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqaruvchi va uning moddiy texnika ta’minoti hamda xizmat ko’rsatish tarmoqlari;

  2. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarish tarmoqlari;

  3. ishlab chiqarish, ta’minot, tayorlov va saqlash, sanoat usulida qayta ishlash va pirovard mahsulotlarni realizatsiya qiluvchi tarmoqlar;

  4. Yer rentasi – Yer egasiga vaqti-vaqti bilan ijarachi tomonidan erdan foydalanganligi uchun to’lanib turiladigan so’m miqdori.

  5. Dehqon xo’jaligi - o’z qaramog’ida bo’lgan mulk, yer va boshqa tabiiy resurslarda foydalanish asosida qishloq xo’jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish, qayta ishlash, saqlash va sotishni amalga oshiruvchi mustaqil xo’jalik yurituvchi sub’ekt.


Adabiyotlar

  1. Karimov I.A. “O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”, -T.: O’zbekiston, 1997.- 326 b.

  2. Karimov I.A. “O’zbekiston iqtisodiy islohatlarini chuqurlashtirish yo’lida”,- T.: O’zbekiston 1995.

  3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.: O’zbekiston 1994.

  4. Asanov G., Nabixonov M., Safarov I . “O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy jo’g’rofiyasi”,-T.: O’qituvchi, 1994.-209 b.

  5. Gulyamov S., Ubaydullaeva R., Ahmedov E. “Nezavisimiy Uzbekistan”,-T.: Mehnat, 2000.-144s.

  6. Doklad o chelovecheskom razvitii. Uzbekistan,-1999.-125 b.

  7. Lomakin V.A. Mirovaya ekonomika. M.: Finansi, 1998.

  8. Nabiev E., Qayumov A. O’zbekistonning iqtisodiy salohiyati. T.: Akademiya, 2000.-88b.

  9. Ota-Mirzaev O.B., Qayumov A.A. Ijtimoiy geografiya : kecha, bugun, ertaga. “Istiqlol va geografiya”, O’zbekiston Respublikasi Geografiya jamiyati IV s’ezdi materiallari. T.: 1995.

  10. To’xliev N. O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti. T.: 1998.

  11. O’zbekiston Respublikasi. Entsiklopediya. T.: Qomuslar bosh tahririyati, 1997.


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa