Hasharotlarning ekologiyasi



Download 91,5 Kb.
bet2/2
Sana21.09.2022
Hajmi91,5 Kb.
#849774
1   2
Bog'liq
Hasharotlarning ekologiyasi
8-Mavzu Ta’lim muassasasida metodik ishlarga rahbarlik va metod-fayllar.org
Entomologiya (lotincha: — hasharotlar va ...logiya) — hasharotlar toʻgʻrisidagi fan. Hasharotlarning tuzilishi, hayot kechirishi, ularning individual va tarixiy rivojlanishi, xilmaxilligi, yer yuzida tarqalishi, yashash muhiti bilan munosabatlari va boshqalarni oʻrganadi. Vazifasiga binoan, nazariy, yaʼni umumiy E. va amaliy E. farq qilinadi. Umumiy E. hasharotlar morfologiyasi, embriologiyasi, fiziologiyasi, biokimyosi, etologiyasi, entomogeografiyasi, paleontologiyasi, sistematikasi va boshqalar fanlarga ajratiladi. Bu fanlarni oʻrganish obʼyektiga binoan, yanada kichikroq boʻlimlarga ajratish mumkin. Mas, sistematika tarkibida koleopterologiya — qattiq qanotlilarni, lepidopterologiya — kapalaklarngchvuvrx gybnjuffhi, mirmikologiya — chumolilarni oʻrganadi.
Amaliy E.ning oʻrganish obʼyekti — qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari va mahsulotlari zararkunandalari, odam, hayvonlar va oʻsimliklarning parazitlari hamda xalq xoʻjaligida va tabiatda foydali ahamiyatga ega boʻlgan hasharotlar. Amaliy E. ham oʻz vazifasiga binoan, oʻrmon zararkunandalari (oʻrmon E.si), qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalari (qishloq xoʻjaligi E.si), xonaki va yovvoyi hayvonlarda parazitlik qiluvchi hasharotlar (veterinariya E.si), odamda parazitlik qiluvchi (tibbiyot E.si) hamda odam foydalanadigan mahsulot beradigan tut va dub ipak qurti (ipakchilik), asalarni (asalarichilik) oʻrganadigan fanlarga ajratilfakat bunlar

ya olimi Ya. Svammerdamning asalari anatomiyasi va rivojlanishi (1669), italiya olimlari M. Malpigining ipak qurti anatomiyasi va rivojlanishi (1686) va F. Buonannining hasharotlar ogʻiz organlarining tuzilishi, nemis olimi I. Gedartning hasharotlar metamorfozi toʻgʻrisidagi ishlari asosida shakllandi. Shved olimi K. Linney hasharotlarning zamonaviy sistematikasiga asos soldi. U hasharotlarning 1936 turiga tavsif berib, qanotlarining tuzilishi asosida ularni 9 turkumga ajratadi va binar nomenklaturani asoslab beradi. 19-asrda ingliz entomologlari U. Kyorbi, J. Uestvud va J. Lebbok yana bir necha turkumlarni tavsiflab berishdi. Franiiya entomologi P. Laterl hasharotlarning sinf hajmidagi sistematikasini taklif etdi. 1831. Ch. Darvinnit "Turlarning kelib chiqishi" (1859) asarining yuzaga kelishi bilan hasharotlar sistematikasi filogenetik asosda tuzila boshlandi. 19-asrning 2-yarmida hasharotlar anatomiyasi va metamorfozi toʻgʻrisida yirik ishlar paydo boʻladi. Rus olimlari N.P.Vagner pedogenezni (1862), A.A.Tixomirov ipak qurtida sunʼiy partenogenezni (1886), A.O.Kovalevskiy hasharotlarda murtak varaqdarini (1869—71), P. Marshal poliembrioniyani (1898) kashf etishdi.


20-asr davomida dunyo entomofaunasi boʻyicha juda katta material toʻplandi; nazariy va amaliy E. sohasida koʻplab kashfiyotlar qilindi. 20-asr oxirlariga kelib hasharotlarning 1 mln.dan ortiq turi aniqlandi; turkumlar soni 40 ga yaqinlashdi, hasharotlar sistematikasi qayta koʻrib chiqildi va takomillashtirildi. E.da yangi va ancha nozik metodlar (elektron mikroskopiya, kariosistematika) va kompyuter texnologiyasi, sistematikada sonli taksonomiya va taksonomik taxlil qoʻllanila boshlandi (amerika olimi R. Sokal, rus olimi Ye.S.Smirnov va boshqalar). Hasharotlar fiziologiyasi, nafas olishi (daniyalik olim A.Krog), ayirish (ingliz olimi V.B.Unglsuort), sezgi organlari, qutblashgan nurni qabul qilish va unda moʻljal olish (nemis olimi K. Frish) va boshqalar masalalar keng miqyosda oʻrganila boshlandi. Hasharotlar markaziy nerv sistemasining gormon ajratishi (polyak olimi S. Kopets, 1917), tullash gormonlari—ekdizonlar (A.Butenand, 1954), hasharotlar rivojlanishini boshqaruvchi yuvenil gormon (K. Uilyams, 1956) kashf qilindi.
20-asrning 2-yarmiga kelib hasharotlar ajratadigan va ular xattiharakatini boshqaradigan feromonlarning kashf etilishi (nemis olimi A. Butenand va boshqalar) hasharotlar xattiharakatini oʻrganishga qiziqishni kuchaytirdi. 20-asr oʻrtalarida asalarilar tilining kashf etilishi (nemis zoologi K. Frish) bilan etologiya E.ning yetakchi tarmoqlaridan biriga aylandi.
Hasharotlar ekologiyasi sohasidagi dastlabki yirik tadqiqotlar amerika olimlari V.Shelford (1913) va R. Chempen (1931) nomi bilan bogʻliq. Nemis olimi G. Blunk (1922) hasharotlarning yashash muhiti bilan oʻzaro munosabatlarini oʻrganadi va ularning rivojlanishi harorat bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Norvegiya biologi K. Fegri (1975) hasharotlar bilan entomofil oʻsimliklar oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni umumlashtiradi.
Amaliy E. sohasida tadqiqotlar 19va 20-asr chegarasida rivojlana boshladi. Dastlabki yirik ishlar oʻrmon, dala va poliz ekinlarining zararkunandalarini oʻrganishga bagʻishlangan edi (nemis olimlari Yu. Ratseburg , 1837—44; G. Nerdlinger, 1869; Kaltenx, 1874; rus olimi F. P. Keppen, 188184).
Tibbiyot E.ning rivojlanishi bezgak kasalligini tarqatuvchi chivinning oʻrganilishidan boshlandi (rus olimi V.Ya.Danilovskiy, 1888; italyan olimi E. Martini, 1923, 1941 va boshqalar). Tibbiyot va veterinariya E.ning rivojlanishida rus olimlari V.N.Beklemishevning bezgak chivinini oʻrganish sohasidagi ishlari, Ye.N.Pavlovskiyning transmissiv (hasharotlar va boshqalar boʻgʻimoyokdilar orqali tarqaladigan) kasalliklarning tibbiy manbaligi toʻgʻrisidagi taʼlimoti katta ahamiyatga ega boʻldi.
Oʻrta Osiyo hududida, jumladan, Oʻzbekistonda E. sohasida tadqiqotlarni rus tabiatshunos olimi A. B. Fedchenko boshlab bergan. U Olay va Zarafshon boʻylab oʻtkazgan ekspeditsiyalarida (1868—71) hasharotlarning 2000 ga yaqin kolleksiyasini toʻplagan. V.F.Oshanin (1844— 45) Amudaryo yuqori qismida tarqalgan hasharotlarni oʻrganadi. Uning "Turkiston chala qattiq qanotlilari faunasi zoogeofafiyasi" (1891) asarida 700 dan ortiq hasharotlar toʻgʻrisida maʼlumot beriladi. 1898-yilda qishloq xoʻjaligi zararkunandalarini oʻrganish maqsadida Turkiston qishloq xoʻjaligi jamiyati qoshida "Chigirtka komiteti", 1911-yilda Toshkentda Turkiston entomologik stansiyasi tashkil etilib, 1925-yilda Oʻzbekiston oʻsimliklarni himoya qilish stansiyasiga aylantiriladi. Stansiyada qishloq xoʻjaligi zararkunanda hasharotlarini oʻrganish va ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish boʻyicha bir qancha tadqiqotlar olib borildi (V.I. Plotnikov, V.V.Yaxontov, P.P.Arxangelskiy, V.V.Nikolskiy). 1929-yil gʻoʻza zararkunandalarini oʻrganish boʻyicha maxsus stansiya tashkil etilib, 1958-yilda uning bazasida Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tekshirish instituti ochildi.
Oʻzbekistonda tibbiyot va veterinariya E.si sohasidagi tadqiqotlar bezgak kasalligi qoʻzgʻatuvchisini oʻrganish bilan boshlandi. 1913-yilda Turkistonda odam va hayvonlar tropik kasalliklarini oʻrganish boʻyicha oʻtkazilgan ekspeditsiya hisobotida bezgak kasalligini tarqatuvchi chivinlar toʻgʻrisida maʼlumot beriladi (V.L.Yakimov). 20-asrning 20—30- yillarida bezgak kasalligi va bezgak pashshasini oʻrganish boʻyicha keng miqyosda tadqiqotlar olib boriladi (N.I.Xodukin, L.M.Isayev); bezgakni tadqiq etuvchi bir qancha stansiyalar va Samarqand shahrida Tropik kasalliklar (hozirgi Tibbiyot parazitologiyasi) instituti tashkil etildi. 1920-yildan boshlab Turkiston davlat universiteti kafedralari qoshida entomologiya sohasidagi ishlar boshlab yuborildi (A.L.Brodskiy). Qon soʻruvchi ikki qanotlilarni oʻrganish boʻyicha Oʻzbekiston FA Zoologiya institutida olib borilgan ishlar ular turlari tarkibi, tarqalishi, ekologik xususiyatlari va epidemiologik ahamiyatini aniqlashga imkon berdi (E.I.Gan, M.K. Qodirova).
E. sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar tufayli hozir gʻoʻza va boshqalar qishloq xoʻjaligi ekinlari hamda ombor zararkunandalari toʻgʻrisida katta maʼlumotlar yigʻildi (V.V.Yaxontov, A. G. Davletshina), kuzgi va gʻoʻza tunlamining tez koʻpayib ketishini prognoz qilish metodlari ishlab chiqildi (K.I.Larchenko, F.M.Uspenskiy, F.N.Stepanov, S.A.Juravskaya, A. Sh.Hamroyev va boshqalar); gʻoʻza maysalari va ildizida zararkunandalik qiluvchi hasharotlar (R.O. Olimjonov), qishloq xoʻjaligi mahsulotlari zaxiralari (SM.
Alimuhamedov), bogʻ va oʻrmon zararkunandalari (X.T.Nevskiy, M.I.Kosobutskiy, I.K. Maxnovskiy) oʻrganildi.
Hozirgi davrda E. sohasida asosiy zʼtibor hasharotlarning xilmaxilligi, ularning noyob va yoʻqolib borayotgan turlarini oʻrganish, zararkunanda hasharotlar (jumladan termitlar)ga qarshi kurashning atrof muhitga kam ziyon yetkazadigan ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Bu maqsadda har xil biologik faol preparatlar, jumladan, attraktantlar, feromonlar va jinsiy gormonlardan foydalanish metodlari ishlab chiqilmoqda. Oʻtonda E. sohasida tadqiqotlar Oʻzbekiston FA Zoologiya instituti, Oʻsimliklarni himoya qilish instituti, Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik instituti, Manzarali bogʻdorchilik va oʻrmon xoʻjaligi ilmiyishlab chiqarish markazi, Respublika karantin lab.si, Veterinariya instituti hamda deyarli barcha oliy oʻquv yurtlari kafedralaritsa olib boriladi.


Hasharotlarning tana harorati tevarak muxit haroratiga yaarab doim o’zgarib turadi. Ko’pchilik hasharotlar harorat 10 va 40° atrofida bo’lganida aktivlashadi, ammo harorat 20-30° ga etganida ularning x.ayot faoliyati juda pasayadi. Harorat yo kutarilib, yo pasayganida xasharotlarning aktivligi va u bilan hayotiy jarayonlar susayadi.
Har kaysi tur uchun haroratning cheklangan pastki va yuqori ko’rsatkichlari bo’lib, uning pastkisidan pastida yoki yukorida xaroratlar rivojlanmaydi.
Har bir hasharot turining rivojlanishi uchun muayyan mikdor harorat zarur,u o’rtacha sutkalik harorat yig’indisi bilan ifodalanadi, ya’ni muayyan doimiy foydali x.arorat yig’indisi zarur.U go’zaning asosiy zararkunandalari uchun xisoblab chikilgan.Masalan:g’o’za tunlamining har kaysi bo’g’inining rivojlanishi uchun zarur foyda­li harorat yig’indisi 550°ga, pastki cheklanishi 11° ga tengdir.
Hasharotlarning rivojlanish tezligi harorat sharoitlariga borlik va u ontogenezning hamma fazalariga taaluklidir.Optimum doiradagi harorat nechorlik yukori bo’lsa, hasharotlarning rivojlanishi uchun shuncha kam mikdorda kun talab kilinadi va aksincha. Masalan: g’o’za tunlamining zmbrional rivojlanishi xarorat 22° ga etganda besh-olti kunda, 29° da esa uch-turt kunda tugallanadi. Harorat sharoitlari ko’pincha hasharotning yil davomida necha marta bo’g’in berishini belgilaydi. Masalan, g’o’za tunlami O’zbekistonning Janubida to’rt-besh bo’g’in beradi. Shimoliy zonada uch-turt
marta, sobik SSSRning kora tuprog’i rayonlarida esa ikki marta urchiydi. Hasharotlarning past haroratga bardosh berish darajasi hujayra protoplazmasining suv bilan to’yinganligiga bog’liq. Basharti, protoplazma sovuganida suvni yo’qotsa va tirik modda kolloidlarida qaytarib bo’lmaydigan o’zgarish yuz bersa, organizm halok bo’ladi. Sovuqqa bardosh berish organizmning holatiga hamda havoning nechog’lik tez sovushiga borliqdir.Zapas yog’ning mavjudligi va erkin suvning kam bo’lishi hasharotning sovukka chidamliligini oshiradi. Masalan,yog’i ko’p va suv mikdsri oz bo’lgan kuzgi tunlam kurti 8-10°sovukda xalok bo’ladi yoki sust rivojlangan va erkin suv ko’prok bo’lganida (5-60 ) o’ladi.
Havo xaroratining tez emas, balki asta-sekin sovub pasayganida rivojlangan hasharot sovukqa juda ko’p bardosh beradi. Qishda qor to’plami tuproqning qattik (sovub ketishidan va haroratning keskin o’zgarishidan saklaydi. Shu boisdan tuprok ichida va uning betida yashaydigan hasharotlar kishni yaxshi o’tkazadi. Harorat keskin o’zgarib turadigan qorsiz qish esa,aksincha salbiy ta‘sir ko’rsatadi.
Yashash muxitining namligi ham hasharotning rivojlanishiga katta ta‘sir qiladi. Namsevar, qurg’oqchilikka chidamli va namlikni o’rtacha talab qiladigan hasharotlar bor. Namsevar xashorotlari, aksariyat tuproqda va suvda, qurg’okchilikka chidamlilari (Masalan, qora qo’ng’izlarning ba‘zi turlari) cho’llarda va hatto barcha o’simlik ko’rib ketgan chala cho’llarda ham yashayveradi.
Yorug kunning uzunligi va kuyosh radiatsiyasi hasho;rotlar-rng rivojlanishiga ma’lum darajada ta’sir qiladi.
Ko’pgina hashorotlarning xayoti ma‘lum darajada tuprok. bi­lan bog’lik bo’lganligidan, bir qator xasharotlar tuprok xiliga,uning fizik-ximiyaviy tarkibiga, namligi va organik moddalar mikdoriga xiyla talabchan bo’ladi. Kuzgi tunlam engil tuprokni yoktirib, og’ir sog’-tuprokdan qochadi; chigirtkalar esa, aksincha, tuxumlarini haydalgan erlardan narirok;dagi tashlandiq adirlarga qo’yadi.
Zararkunandalarning rivojlanishiga qarshi qator agrotex­nika tadbirlari amalga oshirilganda ana shularga- jiddiy etibor beriladi .
Hasharotlarning o’simliklar bilan o’zaro bog’lanishi ularga zarar etkazishi bilangina cheklanmaydi; ko’pincha xashorotlari o’simlik­lar xayotida muhim ahamiyat kasb etadi.Urug’lik bedada dukkaklar xosil bo’lishini, olmada mevalar tug’ilishini va shu kabilarni changlovchi hasharotlarsiz tasavvur etib bo’lmaydi.
Hasharotlarning o’zaro va boshqa biostenoz xayvonlar bilan xilma-xil munosabatda bo’lishini quyidagi asosi gruppalar bilan odalash mumkin.(V.V.Yaxontov,1969 i.)
Simbioz- birgalikda foydali yashash (chumolilar,o’simlik bit-lari va boshk-alar).
Kommensalizm yoki tekinxurlik - bir xhashdrotning uz navba-•da foyda keltirmagan.Xolda boshqaning ozik zapaslari xisobiga ipra yashashi.
Paratizm - bitta "birga yashovchining" boshkhasiga tashlanishi ran harakterlanadi,bunda xujayin deb ataladigan ulja darxol xa-j bo’lmaydi.
Uz xujayini hisobiga xujayin tanasining tashki tomonidan hiklanuvchi parazitlar ektoparazitlar yoki tashki parazitlar deyi-shi.Hivin,kurpa-yastik kandalalari,burgalar,xashrrotlarda parazit-sh qiladigan pardaqanotlilar va boshqalar.
Xujayin tanasining ichida yashovchi parazitlarni endopara-ytlar yoki ichki parazitlar deyiladi.Gelmintlar (yumalok chuval-anglar) xayvon va hashdrotlar jumladan o’simliklar uchun zararli-ar tanasining ichida tekinxurlik qiladigan pardaqanotli xashdrot-:ar turkumining ko’p vakillari ichki parazitlarga misol bo’ladi.
Zararkunanda xagshrotlarning uz parazitlari bo’lishr! mum-in,ularni ustama parazitlar deyiladi.
Parazit xashorotlari uz uljasiga uning barcha fazasida;tu-(um, lichinka, rumbak va imago tashlanishi mumkin.
Parazitlar bir xil narsa eydigan yakkaxur va xhmmaxur bu-:adi.Keng tarkalgan va amaliy ax(amiyatga molik bo’lgan parazitlar-;an yaydovchilar ma‘lumdir.Ular pardaqanotli hashshrotlar turkumiga iansubdir.Bu parazit uz xujayinining tanasiga minib olib terisi-ni teshib tuxum kuyadi.
Yirttsichlik - parazitlik shu jixatdan farh khiladiki, bunda dirtkhich tashlanishi bilan ulja tez orada halok bo’ladi.Zararkunanda-larga qushlar, hir sichkoni, hashshrotlar xh/jum qiladi.yirtkich xdshorot-r ko’p xrllarda uz turining vakillariga xujum kilmaydi,ammo ba‘zilari uz karindoshlarini ham eb kuyadi.Bunday xrdisani kanniba­lizm deyiladi.Kannibalizm xodisasi ba‘zi o’simlikxur turlarida,ma-salan,ruza tunlamida ruy beradi.
Kuldorlik- birga yashashning bir xili bo’lib,bu hodisa fa-hat chumolilarning ba‘zi turlarida uchraydi.Bunda ular begona chumo-li inidan lichinka va humbaklarni tutib olib,bu lichinka va gumbak-lardan etuk ishchi chumolilar ustiradilar,bo’lar keyin in axolisini ko’paytirib shu in ishchilari bilan birgalikda ishlaydilar.
Ayrim turlar o’rtasida ozik-ovkat va bushlik uchun rako-bat ruy beradi.Aksari,biotopdagi biotsenoz a‘zolari o’rtasida rako-bat bo’lib turadi/rahobat kiluvchilar tomoni nechogdik tiriz bo’lsa u shu kadar kuchayadi.Ayrim turlar ichida turning territoriya buyicha tarkalishida rakrbat sodir bo’ladi.Masalanhjuda kuchayib ketib ozih etishmay kolganida o’simlik bitlarining ichidan tarkalish uchun mul-jallangan qanotlilar paydo bo’ladi.
Shu tarika,hashdrotlar bilan tashvhi muhit o’rtasidagi uza-j alokalar xilma-xildir.Ularning tevarak muxitga muvofiklanish fajasi,jumladan,ularning qushandalardan xhimoyalanish usuli yoki ul-•zsiga xujum kilishi bunga yakkol misol bo’la oladi.
himoyalanish xhujum khlishning ikki xili: passiv va aktiv -sullari mavjud.
Passiv xiliga tananing himoyalanish rangi mansubdir, bun-a xashoratni u yashaydigan muxhtdan ajratish kiyin bo’ladi,
Mimikriya - rang va shakl jixatidan boshkha yaxshi x(imoyalan-•sh (zaharli/chakhadigan) x(ashardt turlariga uxshashlik xhodisasinm de-lladi.
Aktiv xiliga chaqadigan nayzasidan foydalanish ;ansubdir. Ko’pchilik pardaqanotlilarda ana shunday xhmoyalanish vosi-}alari bo’ladi, shular yordamida boshha organizmga zaxharli bez modda-:i yuboriladi.Shu bilan birga ko’pgina xаsharotlar teri va anal bez-aridan kulansa xidli modda ajratishadi.Bunda ular xhmoyalanish uchun .(emiradigan osiz jarlaridan foydalaniladi.
Xatarli xrlat yuz berganida hasharotning uzini "jonsiz" eulib kolgandek kilib kursatishi ham aktiv ximoyalanish xiliga man­subdir .
Ba‘zi hashrrotlar xatarli xolatdan uz-uzini xr1moya ki-tish maksadida "kurkituvchi" x1olatga kiradi, qushandasiga odatdan gashkari xhujum qiladigandek kappayib kurkitib turib oladi.
Hasharotlarning rivojlanish tеzligi harorat sharoitlariga boglik na u ontogеnеzning x,amma fazalariga taalluklidir. Eng maqbul harorat kanchalik yo’qori bulsa, hasharotlarning rivojlanishi uchun shuncha kam mnkdorda kun talab qilinadi va aksincha. Masalan, go’za tunlamining chmbrional rivojlanishi harorat 22° ga еtganda bеsh-olti kunda, 29° da esa uch-turt kunda tugallanadi. Har°Rat sharoitlari kupincha hasharotning pil davomida nscha marta bo’g’in bеrishini bеlgilaydi. Masalan, go’za tunlami O’zbеkistonning janubida to’rt-bеsh bo’g’in bеradi, shimoliy mintaqada - uch-to’rt marta, Rossiyaning qora tuproqli mintaqalarida esa ikki marta urchiydi xolos.
Hasharotlarning past haroratga bardosh bеrish darajasi xujayra irotoilazmasining suv bilan tuyingashshgnga boglik. Bshyubarin, protop-nachma sovuganida suvni yo’qotsa va tirnk modda kolloidlarida kaytmas v '.I arishlar yuz bersa, organizm xalok bo’ladi. Sovuqqa bardosh bеriii srganpchmning x,olatiga hamda xavoning kanchalik tеz sovushiga boglkk. 't.ig`iipa sgning mavjudligi va erkin suvning kam bulishi hasharotning
onukka bardoshliligini oshnradi. Binobarin, Uzbеkistonning Mirzacho’l sharoitida, jumladan Sirdaya viloyatida bo’z еrlar o’zlashtirilishi munosabati bilan entomofauna-larning sonida ham ancha o’zgarishlar ro’y bеrgan edi. Masalan, tuxumlarini zichlashgan, ayniksa chimzor tuproqlarga qo’yadigan chigirtka-larning (otbosar va marokash chigirtkalari) ba'zilari yo’qoldi, Qo’riq еrlar xaydalib, sug’orila boshlaganidan keyin kir chumolilarining soni kеskin pasaydi. Еrlarni xaydash simkurtlar uchun ham nokulay sharoit yaratadi, chunki yumshok, tuproqlarda ularning harakati kiyinlashadi, ularni yirtkich qo’ng’izlar ko’plab kiradi. Ikkinchi tomondan, uzlash-tirilgan еrlardagi ekinlarda yangi zararkunandalar aif4a kupayishi mumkin. Masalan, uzlashtirilgan Mirzacho’l еrlarida go’za tunlami, kuzgi tunlam, usimlik shiralari kabi zararkunandalarning nufuzi oshdi. R.A. Olimjonoviing ma'lumotlariga kura, yangi uzlashtirilgan K^arshi cho’lida o’zlashtirishning dastlabki yilida go’za shiralarining maxalliy turlari birdaiiga kupayib kеtgan. T.A. Kosimovning kursatishicha, Karshi cho’llarining eski uzlashtirilgan еrlarida 37 xil, uzlashtiril-magan еrlarda esa 60 xil plakcha mo’ylovli qo’ng’izlar uchraydi. Bunda, qo’ng’izlarnsh1g kamayishi asosan go’ng qo’ng’izlari xisobiga amalga oshgan. A. Saparbеkovning ma'lumotiga kura, Buxoro viloyatidagi yangidap uzlash­tirilgan еrlarda bo’z еrlarga xos umurtkdsiz jonivorlar mavjuddir. Bular sеkin-asta kamayib, eskidan o’zlashtirilgan еrlar kabi yo’q bo’lib kеtadilar.
Turkmanistonning Murgob voxasining iklim sharoiti boshkdlardan fark kiladigan K^aaxka va Tsjsn tumanlarida 19 nuktali Lixachyov qo’ng’izining (BuJaea lichatschovi Humm) go’za va bosqa ekinlarga zarar еtkazishi ]968 yili Sh.T. Xujaеv tomonidan tasdiklangan (16-rasm).
Zararkunandaning yoppasiga kupayib kеtishiga kuz-kishki mavsumning kulay kеlishi va hasharotning yaxshi kishlab chikkanligi, shuningdеk uzlail-tirilnshi evaziga partov srlarning har yili kamayingi sabab bulgan. Bunda tashlandik, еrlar kamayganligi tufayli Zararkunandaning lichinkalari gullari bilan oziklanadigai yovvoyi usimliklar (olabuta, shuragullar) ancha kamaygan.
Dеxkonchilikda kullaniladngan turli agrotеxnik tadbnrlar xasha-rotlarga turlicha ta'sir kiladi. Masalan, еrning chimkirkar plug bilan ^aydalishi (shu moslama ishlatilmagandagiga Karaganda) zararkunaidalar-ga juda xalokatli ta'sir etadi, chunki tuproqda yashaydigan hasharot-larping kupchiligi еrning 10-15 sm li kavatida bo’ladi.
Sug’oriladigan maydonlarda sug’orish muddatlari ba'zi zararkunan-
Binobarin, O’zbеkistonning Mirzacho’l sharoitida, jumladan Sirda-rs viloyatida bo’z еrlar o’zlashtirilishi munosabati bilan entomofauna-larning sonida ham ancha o’zgarishlar ro’y bеrgan edi. Masalan, tuxumlarini zichlashgan, ayniksa chimzor tuproqlarga qo’yadigan chigirtka-larning (otbosar va marokash chigirtkalari) ba'zilari yo’qoldi, Qo’riq еrlar xaydalib, sug’orila boshlaganidan keyin kir chumolilarining soni kеskin pasaydi. Еrlarni xaydash simkurtlar uchun ham nokulay sharoit yaratadi, chunki yumshok, tuproqlarda ularning harakati kiyinlashadi, ularni yirtkich qo’ng’izlar ko’plab kiradi. Ikkinchi tomondan, uzlash-tirilgan еrlardagi ekinlarda yangi zararkunandalar aif4a kupayishi mumkin. Masalan, uzlashtirilgan Mirzacho’l еrlarida go’za tunlami, kuzgi tunlam, usimlik shiralari kabi zararkunandalarning nufuzi oshdi. R.A. Olimjonoviing ma'lumotlariga kura, yangi uzlashtirilgan K^arshi cho’lida o’zlashtirishning dastlabki yilida go’za shiralarining maxalliy turlari birdaiiga kupayib kеtgan. T.A. Kosimovning kursatishicha, Karshi cho’llarining eski uzlashtirilgan еrlarida 37 xil, uzlashtiril-magan еrlarda esa 60 xil plakcha mo’ylovli qo’ng’izlar uchraydi. Bunda, qo’ng’izlarnsh1g kamayishi asosan go’ng qo’ng’izlari xisobiga amalga oshgan. A. Saparbеkovning ma'lumotiga kura, Buxoro viloyatidagi yangidap uzlash­tirilgan еrlarda bo’z еrlarga xos umurtkdsiz jonivorlar mavjuddir. Bular sеkin-asta kamayib, eskidan uzlashtirilgan еrlar kabi yo’q bo’lib kеtadilar.
Turkmanistonning Murgob voxasining iklim sharoiti boshkdlardan fark kiladigan K^aaxka va Tsjsn tumanlarida 19 nuktali Lixachyov qo’ng’izining (BuJaea lichatschovi Humm) go’za ko’plabva bosqa ekinlarga zarar еtkazishi ]968 yili Sh.T. Xujaеv tomonidan tasdiklangan (16-rasm).
Zararkunandaning yoppasiga kupayib kеtishiga kuz-kishki mavsumning kulay kеlishi va hasharotning yaxshi kishlab chikkanligi, shuningdеk uzlail-tirilnshi evaziga partov srlarning har yili kamayingi sabab bulgan. Bunda tashlandik, еrlar kamayganligi tufayli Zararkunandaning lichinkalari gullari bilan oziklanadigai yovvoyi usimliklar (olabuta, shuragullar) ancha kamaygan.
Dеxkonchilikda kullaniladngan turli agrotеxnik tadbnrlar xasha-rotlarga turlicha ta'sir kiladi. Masalan, еrning chimkirkar plug bilan ^aydalishi (shu moslama ishlatilmagandagiga Karaganda) zararkunaidalar-ga juda xalokatli ta'sir etadi, chunki tuproqda yashaydigan hasharot-larping kupchiligi еrning 10-15 sm li kavatida bo’ladi.
Sug’oriladigan maydonlarda sug’orish muddatlari ba'zi zararkunan- dalarning urchish» uchun katta ahamiyatga egadir. Masalan, karadrnna kurtlari gumbayushnishga kirishgan paytda go’za ekilgan dalalar sug’orilsa, ular yoppasiga kiriladi. Tunda sug’orilgaiida ham karadrinanipg bir kismi yo’qoladi. Kuzgi tunlamga karshi biologik usulda kurash olib borilganda sug’orish yaxshi yordam bеradi. Sug’orilgandan keyin Zararku­nandaning kurtlari ko’plab еr bеtiga chikadi va ularni kushlar hamda ku-shanda hasharotlar yeb qo’yadi. G’o’za tunlami esa endigina sug’orilgan dalaga tuxum ko’yishni xush ko’radi, bunda vujudga kеlgan gigrotеrmik tartibot ,g`asharotning rivojlanishi uchun k,ulay bo’ladi.
Ekish muddatlari va usimliklarning bir tеkis rivojlanishi ham hasharotlarga turlicha ta'sir kiladi. Chunonchi, kеch -jilgan chigit kеmi-ruvchi tuplamlardap ko’plab shikastlanadi, xatgo bu zararkunaldalar yaxshi avj olmagan yillarda ham ekinlar ko’plab zararlanishn mumkin. Eknp maydoilaripipg chstlarn kup hasharotlar uchuy muxim ahamiyat kasb etadi. Ular go’za nixollari naiiflo bulgunicha shu joGsharda tuplanadn ski go’zada pmkoni bulmagan rivojlanish fazalarini kschiradilar. Uzbskiston sha­roitida dalalarpipg tut daraxtlari bilan uralgapligi axvolpi ancha kppnnlashtiradn. Bu daraxtlar usadpgan suvlp arik yokalarinn kunnncha bsgona utl ar bosib stad i •
Baxorda darе va kullarning toshishpdan botkoklangan, kampsh usib sgadigap еrlar kuritilnb ekipzorlarga aylapgprnlsa, bupday еrlarda to’qay chigirtkain ko’paymaydi. Suv omborlarp va har xil irrigatsiya inshootlari kurish ham hasharotlar xayotini o’zgartirib yuborishi mumkin. Bunda bezgak chivnni, ninachi, go’za tunlami va bosqalarning namsevar turlari eng ko’p rivojlanadi.
Shuning uchun O’zbеkistonda har yili 50-200 ming gеktar еrga, zararkunanda kuchli rivojlangan yillari esa 500 ming mln. gektargacha yerga ximoya ishlovlari bеriladi.
Zararkunanda manbalarini o’z vaqtida yo’qotishga qaratilgan tadbir-lar tufayli xoznrgi vaqtda har xil gjnnlar, jumladan go’za va doili ekinlarning ko’plab xoеili iobud bulishdap asrab kdlipmokda. Shunga karamay, ba'zi yillarda chigirtkalarshshg ayrim turlari dеxkonchilikka jiddiy zarar yetkazia mumkin. Masalan, K. Kodirovning (1971) ma'lumotlariga ko’ra. 1970 yili paxta dalalariga yaqin qo’riq еrlardagi efеmеr o’simliklar qurib kеtganidan so’ng, Qarshi cho’li zararkunandalaridan biri -- saxro chigirtkasi go’za ekilgan dalalarga zo’r bеrib o’ta boshlagan. Ba'zi joylarda chigirtkaning zichligi har m" da 140 taga, shikastlashi 56,2% gacha yеtgan.
Chigirtkaga qarshi kurashda kimyoviy ishlov bеrish usulining ‘ozi kifoya qilmaydi. Bunda chigirtkalar urchishi, oziqlanishi, tuxum ko’zachalarini ko’yishi uchun noqulay sharoitlarni ya ratishga qaratilgan agrotеx­nika va mеlioratsiya tadbirlari ham amalga oshirilishi lozim.
Sh. Xudanov (1998) va F.A. Gopgyurovlarning (2002) kursatishicha, Orol dsngizi sohillarida 41 ta chigirtka turlari aniqlangan. Ularning eng asosiylari quyidagilar: to’da xosil kiluvchi Italiya chigirtkasi (CalUptanms itaG`icus L.) hamda osiyo chigirtkasi (Locusta migratoria migraloria L.), shuningdеk C.barbarus cephatates, Thrinchus twcmenus, Tetrix tariara, Heteractis adspersus va bongkalar. Toshkеnt, Surxondaryo va Kashka-daryo viloyatlariga karashli adir va togoldi еrlarda chigirtkalarnimg 38 ta turi aniklangan. Bular ichida asosan marokash chigirtkasining (Dociostawiis maroccanus Thunb.) ahamiyati katta bo’lib, u populyatsiyaning 75-87% ini tashkil kiladi.
Surxondaryoning togli tumanlarida joylashgan chigirtkalarning 1981 yildan buеn rivojlanishi va umumiy zararlangan maydonlar 1-jadvalda kursatilgan. Jadval ma'lumotlariga kura zararlangan maydon 105 ming gеktardan (1982 ynl) 15 minggacha (1990) uzgarib turadi, moе xolla zararkunandaning zichligi ham u'zgaradi. Bunda zararkunanda-ning 82-88% nni marokash chigirtkasi tashkil kilgan.
Chigirtkalarning hamma turlari dеyarli bpr xil xaеt kschiradi. Kupchiligi yiliga bir marta urchiydi, ba'zilari masalan, Ospе chigirt­kasining yakka xolda yashaydigan fazasp ikki marta bo’g’in bеradi. Еzda juftlashgapidap kopii, urgochi chigirtka srda chukurcha yasab, unga tuxum qo’yadi. Lini vaktda ajratgan kupikli suyo’qlik chukurchaning ichki dеvorpga suykalib kotadi va kuzacha xosil kiladp. Har kaysi turila kuzachshshsh shakli, kattalngi, tuzilishi va unga kuyiladigan tuxum soni uziga xos bo’ladi, bu zsa kuzachalarga karab chigirtkaning kaysn gurga maisubligiii apiklash imkonipi bеradi.
Kishlok xujalik entomologiyasi fannning yutuklariga Urta Osiyo olimlari ham salmokln xissa kushishdi. Mintaqada zararli va foydali bushmoyokli jonivorlarni urganish va hasharotlar ekologiyasi fanini rivojlantirpsh buyicha - V.V. Yaxontov (1899-1970), P.O. Olimjonov (1913-1985) va A.G. Davlstshipa; usimliklarni uyguplashtirilgan usulda ximoya kilish buyncha - F.M. Uspеnskiy (1902-1984), M.N. Narzikulov(1'L4-1985), V.I. Polеvshikova, S.A. Juravskaya; hasharotlar bashorati pumicha - K.I. Larchеnko (1905-1999), S.B. Zapеvalova; ombor zararkunan-shlariga karshi kurashish buyicha - I.G. Noskov va S.N. Alimuhamеdov; ipologik usulda kurashish buyicha - S.N. Alimuhamеdov, B.P. Adashkеvich, (1437-1990), Z.K. Odilov (1935-2000), X.R. Mirzaliеva va b.; kimyoviy g`ch ulda kurashish buyicha - A.M. Prugalov, F.A. Stеpanov (1925-2005), III 'I. Xujaеvlarning ishlari buning yorkin misolidir. Bundan tashkari irirli sikadalarni urganishda G.K. Dubovskiy, chigirtkalarni urganish-ma 1g.N. Ivanov (1907-1984), usimlik gеlmintlarini urganishda esa A.T. I ulaganovning tadkikotlari dikkatga sazavordir. Ilmiy tadkikotlarni ishlab chikarishga joriy etish buyicha esa Uzbеkistonda usimliklarni g`nmoya kilish tizimi tashkil kilingan.
Download 91,5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
O'zbekiston respublikasi
toshkent davlat
махсус таълим
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi toshkent
saqlash vazirligi
fanidan tayyorlagan
bilan ishlash
Toshkent davlat
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
risida sertifikat
covid vaccination
qarshi emlanganlik
sertifikat ministry
vaccination certificate
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti