Geliotexnika. O’zbekistonda Quyosh energiyasidan foydalanish



Download 0.85 Mb.
Sana30.01.2017
Hajmi0.85 Mb.
Olmaliq shahar 20 – umumta’lim maktabi fizika fani o’qituvchisi M.N. Rasulovaning “Geliotexnika. O’zbekistonda Quyosh energiyasidan foydalanish” mavzusi bo’yicha dars ishlanmasi

Geliotexnika. O’zbekistonda Quyosh energiyasidan foydalanish



Darsning maqsadi:

Ta’limiy: Geliotexnika, O’zbekistonda Quyosh energiyasidan foydalanilishi haqida ma’lumotlar berish, o’quvchilarning bilim, ko’nikma, malakalarini oshirish

Tarbiyaviy: O’quvchilarni Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash

Rivojlantiruvchi: O’quvchilarning ilmiy dunyoqarashini rivojlantirish

Dars jihozlari: mavzuga oid electron darslik, plakatlar, Quyosh batareysida ishlaydigan texnik asboblarning rasmlari

Darsda foydalaniladigan metodlar: “Fizik diktant”, “Kichik guruxlarda ishlash”, “Modifikatsiyalangan ma’ruza” interfaol metodlar

Dars rejasi:

  1. Tashkiliy qism – 3 minut

  2. Uy vazifalarni tekshirish – 10 minut

  3. Yangi mavzuning bayoni – 20 minut

  4. Yangi mavzuni mustahkamlash – 10 minut

  5. Uyga vazifalar berish – 2 minut

Darsning borishi

  1. Tashkiliy qism. O’qituvchi dars uchun kerakli jihozlarni tayyorlaydi, “Fizik diktant” interfaol metodini qo’llashga tayyorgarlik ko’radi.

2.Uy vazifalarini tekshirish.
Savollar

1-qator


  1. Tarqoq va ko'zgusimon qaytish nima? Qanday sirtlardan yorug'lik tarqoq qaytadi?

  2. Yorug'likning qaytish qonuni nimadan iborat?

  3. Yorug'likning sinish qonunini ta'riflab bering.

  4. Absolut nur sindirish ko'rsatkichining fizik ma'nosi nimadan iborat?

  5. Nur sindirish ko'rsatkichi nurning muhitda tarqalish tezligiga bog'liqligi qanday ifodalanadi?

  6. To'la ichki qaytish hodisasi qanday yuz beradi?

  7. Nur tolali kabellarda tasvirlar qanday uzatiladi?

  8. Tola ichki qaytishning qo'llanilishi haqida nimalarni bilasiz?

  9. Linza deb qanday jismga aytiladi?

10. Qavariq va botiq linzalarning bir-biridan farqi nimadan iborat?

2-qator


1. Qavariq va botiq linzalarning qanday asosiy turlari mavjud?

2. Linzaning bosh ptic o’qi, bosh fokusi, mavhum fokusi, ptic masofasi deb nimaga aytiladi?

3. Linzaning optik kuchi deb qanday kattalikka aytiladi? U qanday birlikda ifodalanadi?

4. Linza formulasini yozib bering. Bu qanday bog’lanishni ifodalaydi?

5. Linzaning kattalashtirishi qanday ifodalanadi?

6. Lupada tasvir qanday hosil qilinadi? Lupaning kattalashtirishi qanday aniqlanadi?

7. Fotoapparatning tuzilishi va ishlashini tushuntirib bering.

8. Mikroskopda tasvir qanday hosil qilinadi? Uning kattalashtirishi qanday aniqlanadi?

9. Optik teleskoplar haqida nimalarni bilasiz?

10.Ko’zda tasvir qanday hosil bo’ladi?



3-qator

  1. Ikki ko'z bilan ko'rishning bir ko'z bilan ko'rishdan farqi nimadan iborat?

  2. Yaqindan ko'rarlik va uzoqdan ko'rarlik ko'zlardagi kamchilik nimadan iborat? Bunday ko'zlar yaxshi ko'rishi uchun qanday ko'zoynakdan foydalanish mumkin?

  3. Yorug'lik tezligi astronomik usulda qanday aniqlanganini tushuntirib bering.

  4. Yorug'lik tezligini aniqlash bo'yicha Ryomerning ishlari qanday ahamiyatga ega?

  5. Yoruglik tezligini aniqlash bo'yicha Fizo tajribasi nimadan iborat?

  6. Fuko va Maykelson tajribasi Fizo tajribasidan qanday farq qiladi?

  7. Yorug'lik tezligining hozirgi zamonda aniqlangan qiymati qancha?

  8. Yorug'likning kimyoviy ta'siri deganda nimani tushunasiz?

  9. Nima sababdan ko'pgina kimyoviy moddalar yorug'lik tushmasligi uchun maxsus qora paketchalarga solinib, qorong'i joyda saqlanadi?

  10. Fotosintez deb qanday jarayonga aytiladi? Fotosintez jarayoni qanday kechishini tushuntirib bering.

Boshqotirma






















































































































































































































































































































  1. Quyosh va yulduzlar tarkibini tashkil etuvchi modda

  2. Ko’z sharining tashqi qobig’i

  3. Osmon jismlarini kuzatish asbobi

  4. Ikki tomoni sferik sirt bilan chegaralangan shaffof jism

  5. Fizikaning yorug’lik hodisalarini o’rganuvchi bo’limi

  6. Optik kuch birligi

  7. Yorug’lik tezligini aniqlagan astronom

  8. Sochuvchi linzada hosil bo’ladigan tasvir

  9. O’simliklarda yorug’lik ta’sirida boradigan jarayon

  10. Yorug’lik tezligini tishli g’ildirak, ko’zgu va linzalar yordamida aniqlagan olim

  11. Juda kichik o’lchamli jismlarni kattalashtiruvchi qurilma

  12. Ko’zdagi qavariq linza

3.Yangi mavzuning bayoni.

-“Gelios” – “Quyosh”

-Abu Ali ibn Sinoning “Donishnoma” kitobi

- 1934yil Toshkent – Geliotexnika laboratoriyasi

-1946 yil Toshkent Fizika-texnika instituti diametri 10 m li ko’zgusimon paraboloid qurilmasi

-1963 yil O’bekiston Fanlar akademiyasining geofizika bo’limi

-1960 – 1970 yillarda Ubay Oripov va Sarvar Azimov Boshchiligida geliotexnika maktabiga asos solindi.

-1976 yil. O’zbekiston Fanlar akademiyasining “Fizika - Quyosh” ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi

-1987 yil. Toshkeent viloyatining Parkent tumanida “Fizika – Quyosh” IIChB ga qarashli 1MW quvvatli Quyosh sandoni ishga tushirildi

-2013 yil 20 – 23 noyabr Toshkent shahrida Osiyo Quyosh energiyasi forumining 6-yig‘ilishi

Quyoshdan kelayotgan yorug'lik energiyasini issiqlik yoki elektr energiyasiga aylantirib, undan turli maqsadlarda foydalanish mumkin.

Quyosh energiyasini boshqa turdagi energiyalarga aylantirib beruvchi qurilmalar geliotexnik qurilmalar deb, Quyosh energiyasidan foydalanish istiqboilari bilan shugullanadigan soha geliotexnika deb ataladi.

Yunonchada «Gelios» - «Quyosh» demakdir.

Yer sirtiga yetib keladigan Quyosh nurlari juda katta issiqlik manbayi hisoblanadi. Ana shu manbadan samarali foydalanish usullarini topish, turli qurilmalar, energiya manbalarini yaratish geliotexnikaning asosiy vazifasi hisoblanadi.

Ma'lumki, Quyosh Yer yuzini geografik kengliklar bo'yicha turlicha yoritadi. Yil davomida Yerning 1 m2 yuzasiga to'g'ri keladigan Quyosh energiyasi 300 W/m2 dan 1340 W/m2 gacha o'zgarib turadi. Markaziy Osiyo mamlakatlarida Quyosh energiyasidan foydalanish uchun geografik, optik va energetik jihatdan tabiiy sharoitlar bor. Chunonchi, iyun oyida yorug' kun uzunligi 16 soat, dekabrda esa 8-10 soatni tashkil etadi. Yozda oyiga 320-400 soat ochiq Quyosh nuri to'g'ri keladi. Bu joylarda geliotexnik qurilmalardan foydalanish natijasida ko'p miqdordagi yoqilg'i va boshqa manbalardan olinayotgan energiya tejalishi mumkin. Quyoshli O'zbekistonda geliotexnikadan samarali foydalanish imkoni katta.

O'zbekistonda Quyosh energiyasidan azaldan foydalanib kelingan. Odamlar qadimdan meva va sabzavotlarni Quyosh nurida quritib kelganlar. Masalan, uzumni oftobda qurilib, eng yuqori sifatli mayizlar tayyorlangan. O'rik, qovun, olma, shaftoli va boshqalarni quritib, ularning qoqisi tayyorlangan.

Buyuk mutafakkirlarimiz Quyosh issiqligining Yer yuzida bo'ladigan hodisalariga aloqadorligi haqida fikr yuritganlar. Masalan, Abu Ali ibn Sino o'zining «Donishnoma» kitobida «Linzaning alanga oldirishiga sabab, uning bir tomondan kelayotgan nurlarni bir nuqtaga yig'ishidadir. Bu nuqta kuchli yoritiladi va kuchli isiydi», deb yozadi. Ibn Sinoning tavsiyasiga binoan, Quyosh nuri havoni tozalab turishi uchun Buxoro, Samarqand va boshqa shaharlarda uy binolarining hamma qismiga Quyosh nuri tushib turadigan qilib solishgan.

Quyosh energiyasi bilan ishlaydigan geliotexnik qurilmalar XX asrning boshlarida qurila boshlangan. Bu davrda O'zbekistonda Quyosh energiyasi bilan ishlaydigan geliotexnik qurilmalar (tamaki ekstraktini Quyosh nurida bug'lantirish, tajribaviy issiqxonalar) barpo etildi.

Geliotexnika sohasida tadqiqotlarni olib borishga ham e'tibor berila boshlandi. 1934- yilda Toshkentda Geliotexnika laboratoriyasi faoliyat ko'rsata boshladi.

1943- yilda O'zbekiston Fanlar akademiyasining Fizika-texnika institutida Geliotexnika laboratoriyasi tashkil etildi. Bu laboratoriyada olib borilgan tadqiqotlar asosida Quyosh energiyasidan foydalanib suv isitish qurilmalari, meva quritgichlar, pilla ivitgich va quritgichlar, oltingugurtni suyultirish qurilmalari yaratildi.

1946- yilda Fizika-texnika institutida diametri 10 m li ko'zgusimon paraboloid qurilma barpo etildi. Quyosh energiyasini yig'ib beradigan bu qurilmadan bug' va muz olish ishlarida foydalanildi.

1963- yilda O'zbekiston Fanlar akademiyasining Geofizika bo'limi tashkil etildi. Olib borilgan ilmiy tadqiqotlar asosida Quyosh nurini yig'ish va undan foydalanishga mo'ljallangan turli qurilmalar yaratildi. Masalan, yig'ilgan Quyosh nuri ta'sirida bemorlarni davolaydigan tibbiyot qurilmalari, qishloq xo'jalik ekinlari urug'lariga Quyosh nuri bilan ishlov beruvchi qurilmalar yaratildi. c:\users\bekzod\desktop\index.jpg c:\users\bekzod\desktop\75919_a25-11_7_3403882324.jpg

Respublikamizda Quyosh energiyasidan foydalanish borasida ulkan yutuqlarga erishildi. 1960-1970-yillardayoq bu sohada olimlarimiz U.O.Oripov, S.A.Azimov va boshqalar asos solgan geliotexnika maktabi shakllangan edi.

1976- yilda S.A.Azimov tashabbusi bilan hukumatimiz qaroriga muvofiq O'zbekiston Fanlar ademiyasining «Fizika-Quyosh» ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etildi. Bu birlashma tomonidan amaliy ahamiyatga ega bo'lgan. tadqiqodlar olib borilib, natijalari amaliyotga tatbiq qilindi. Yuqori foydali ish koeffitsientiga ega bo'lgan Quyosh qurilmalari asosida ishlovchi suv nasoslari, tibbiyotda qo'llaniladigan jihozlar, suv chuchituvchi qurilmalar, issiqxonalar, quritgichlar va sovitgichlar yaratildi va xalq xo'jaligining turli sohalarida, ayniqsa, binolarni issiq suv bilan ta'minlashda qo'llanishga joriy etildi.

Quyosh energiyasidan yana-da samarali foydalanish maqsadida 1987- yilda Toshkent viloyatining Parkent tumanida «Fizika- Quyosh» IICHB ga qarashli issiqlik quvvati 1 MW bolgan Quyosh sandoni barpo etildi. c:\users\bekzod\desktop\quyosh pechi_1.jpg Bunday qurilma shu vaqtga qadar faqat Odeo (Fransiya) shahrida bor edi. Qurilmaning konsen-tratori fokus masofasi 18 m bo'lgan paraboloid ko'zgudan iborat bo'lib, uning o'lchami 54 x 42 m ni tashkil etadi.

Quyosh sandonida yig'ilgan energiya issiqqa chidamli materiallarni olish, issiqqa va ishqalanishga chidamli elektr izolatsiya xossalariga ega bo'lgan materiallar yaratishda foydalanilmoqda. Shuningdek, mahalliy xomashyo va sanoat chiqin-dilari negizida keramik issiqqa chidamli materiallar olish va ular asosida tibbiyot, energetika, neft va gaz, yengil sanoat uchun zarur buyumlar ishlab chiqarish texnologiyalarini yaratish kabi ilmiy-texnik ishlanmalar barpo etilmoqda. Quyosh sandoni yordamida aralashmalari bo'lmagan toza metallarni eritib olishga erishilmoqda.

Kosmik stansiyalardagi katta quvvatli qurilmalarda Quyosh energiyasidan foydalanilmoqda. Kichik quvvatli elektron qurilmalarda (mikrokalkulatorlar, soatlar, mobil telefon apparatlarda) ham fotoelementlardan foydalaniladi.

Quyosh energiyasidan foydalanish istiqbolikdir. Quyosh energetikasi ekologik toza, qulay, shovqinsiz bo'lib, uning imkoniyatlari kattadir.

- O‘zbekiston quyosh energiyasidan foydalanish borasidagi amalga oshirilayotgan ishlar

http://uza.uz/ru/images/10453.jpg c:\users\bekzod\desktop\2 (1).jpgToshkent shahrida 20-23-noyabr kunlari Osiyo Quyosh energiyasi forumining 6-yig‘ilishi bo‘lib o‘tadi. Mazkur xalqaro anjumanda ishtirok etish uchun mamlakatimizga kelgan xorijlik mutaxassislar, olimlar va ekspertlar 20-noyabr kuni Toshkent viloyatining Parkent tumanidagi “Fizika-Quyosh” ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi Materialshunoslik institutida bo‘lib, ushbu institut faoliyati, tadqiqotchilar uchun yaratilgan shart-sharoit, quyosh energiyasidan foydalanish sohasida olib borilayotgan ilmiy izlanishlar, hayotga tatbiq etilayotgan loyihalar bilan tanishdilar. Tumanda namunaviy loyihalar asosida barpo etilgan zamonaviy uy-joylarni borib ko‘rdilar.

– O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining “Fizika-Quyosh” ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi Materialshunoslik institutida bo‘lib, bu yerda olib borilayotgan tadqiqotlar va ilmiy-texnik yutuqlar bilan tanishdik. Ilg‘or texnologiyalar bilan jihozlangan institutda o‘tkazilayotgan ilmiy tadqiqotlar samaralari O‘zbekiston iqtisodiyotining ko‘plab tarmoq va sohalarida keng joriy etilayotgani diqqatga sazovor.

O‘zbekistonlik mutaxassislar bilan quyosh energiyasidan samarali foydalanish bo‘yicha faol hamkorlik qilish niyatidamiz.

Ishtvan Xetsler, “Sonnenkraft” kompaniyasi savdo direktori (Vengriya):

– O‘zbekiston muqobil energetika sohasida ulkan salohiyatga ega ekaniga ishonch hosil qildik. Xususan, mamlakatingiz iqlimi quyosh energiyasidan foydalanishda juda qo‘l keladi. O‘zbekistonda yilning qariyb 300 kuni oftob charaqlab turishi quyosh energiyasidan foydalanishda ulkan imkoniyatdir.

O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining “Fizika-Quyosh” ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi negizida Osiyo taraqqiyot banki va boshqa moliya institutlari bilan hamkorlikda tashkil qilinayotgan Xalqaro quyosh energiyasi instituti bu boradagi ishlarni yanada rivojlantirishga xizmat qiladi.

Boris Korobko, Ukraina Fanlar akademiyasi akademigi:

– Prezident Islom Karimov rahnamoligida O‘zbekistonda energiya manbalaridan oqilona foydalanish, ekologik sof texnologiyalarni hayotga joriy etish, muqobil energiyadan foydalanishni kengaytirish, bu boradagi ilmiy izlanishlarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilayotganidan yaxshi xabardormiz.

O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining “Fizika-Quyosh” ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi Materialshunoslik institutida olimlar uchun yaratilgan shart-sharoitlar bu sohaga qaratilayotgan e’tiborning amaldagi yaqqol ifodasidir.

Ushbu institutda yaratilgan ilmiy tadqiqotlarni xorijda ham yaxshi bilishadi. Bir necha yil ilgari bu yerda quyosh nurini lazer nuriga aylantirish texnologiyasi yaratilgani ilmiy doiralarda katta shov-shuv bo‘lgan edi. Bu texnologiya 2010-yilda YuNESKOning yillik hisobotida eng yaxshi ishlanmalardan biri sifatida e’tirof etilgan.



http://uza.uz/ru/images/10454.jpg

Maykl Teng, Singapur ishlab chiqaruvchilari federatsiyasi vakili:

– O‘zbekiston muqobil energiya manbalarini rivojlantirish borasida ulkan salohiyatga ega ekaniga amin bo‘ldim. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi “Fizika-Quyosh” ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi Materialshunoslik institutida ekologik sof energiyadan foydalanish borasida olib borilayotgan ilmiy izlanishlar e’tiborga molik. Institutda amalga oshirilayotgan ilmiy ishlanmalarni amaliyotga joriy etish mamlakatingiz iqtisodiyotini yuksaltirishga xizmat qiladi.

Qishloq joylarda namunaviy loyihalar asosida qurilgan uy-joylarni ko‘rib, juda havasim keldi. Mazkur uylarning loyihasi, o‘ziga xos dizayni, ularni barpo etishda foydalanilgan qurilish materiallarining yuqori sifati tahsinga loyiq. Bu materiallarning O‘zbekistonda ishlab chiqarilayotgani mamlakatingizda qurilish materiallari industriyasi ham jadal rivojlanayotganidan dalolatdir.

Maykl Edelshteyn, Atrof-muhitni o‘rganish instituti direktori, professor (AQSh):

– Quyosh energiyasi texnologiyalarining tendensiyalari va istiqbollariga bag‘ishlab tashkil etilgan ushbu xalqaro forum nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo uchun muhim ahamiyatga ega.

Quyosh energiyasi ekologik sofligi va qulayligi nuqtai nazaridan juda istiqbollidir. Quyosh qurilmalari markazlashgan elektr va issiqlik tizimlaridan uzoqda joylashgan hududlarni elektr energiyasi va issiqlik bilan ta’minlashda juda foydali. O‘zbekiston bu boradagi mavjud salohiyatidan samarali foydalanayotgani quvonarli.

Peteris Shipkovs, Latviya Fanlar akademiyasining fizika-energetika instituti energiya resurslari laboratoriyasi mudiri, professor:– O‘zbekistonda boshqa sohalar qatori energetika ham jadal rivojlanmoqda. Parkentdagi “Fizika-Quyosh” ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasining Materialshunosilik institutida amalga oshirilayotgan ishlarni ko‘rib, bunga yana bir bor amin bo‘ldim. Institutda yirik va kichik quyosh energetik qurilmalarini yaratish, quyosh qurilmasi funksional imkoniyatlarini kengaytirish kabi yo‘nalishlar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Institut olimlari bilan tajriba almashish, dunyoda energetika sohasida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar haqida fikrlashish imkoniyatiga ega bo‘ldik.
4. Yangi mavzuni muustahkamlash.

Fizik diktant


  1. Quyosh energiyasidan foydalanish bilan shug’ulanadigan soha.(geliotexnika)

  2. Quyosh energiyasini qanday turdagi energiyalarga aylantirib foydalanish mumkin ? (issiqlik, elektr energiyasi)

  3. Qadimdan xalqimiz quyosh nuridan foydalanib qishga nimalar tayyorlagan ? (turli meva qoqilari)

  4. O’zbekistonda quyosh energiyasidan maqsadli foydalanish qachondan boshlangan ?(1974 - yildan)

  5. 1987 – yilda Parkentda qanday qurilma ishga tushgan?(Quyosh sandoni)


5. Uy vazifalari.

1)Darslikdagi 33-mavzuni o’qish



2)Mavzular oxirida keltirilgan savollarga javob tayyorlash

3)”Geliotexnikaning ahamiyati” mavzusi bo’yicha hisobot yozish


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa