Afsonalar dunyodagi deyarli hamma xalqlar og’zaki ijodining eng qadimgi, aziz va ommaviy janrlaridandir. Ularda tarixiy hayotda ro’y bermagan bolsa-da, ro’y berishi mumkin bo’lgan voqealar hikoya qilinadi



Download 53.5 Kb.
Sana12.04.2020
Hajmi53.5 Kb.
Afsonalar dunyodagi deyarli hamma xalqlar og’zaki ijodining eng qadimgi, aziz va ommaviy janrlaridandir. Ularda tarixiy hayotda ro’y bermagan bolsa-da, ro’y berishi mumkin bo’lgan voqealar hikoya qilinadi. Badiiy to’qima bu jahr asarlarining asosiy xususijati hisoblanadi. Shuning uchun olimlar afsonalarning ayrimlarni ertaklarga tenglashtirganlar. Ayrim afsonalar esa miflarga o’xshab ketadi. Bunday namunalarda biror narsa-predmetning paydo bo’lishi, rasm-rusum yoki odatlarning boshlanishi haqida ma’lumot beriladi. Ammo miflar mazmunan afsonalardan farq qiladi. Jumladan, avval qayd qilganimzdek, miflarda asosan dunyoning, odamning, butun koinot va borliqning yaratilishi haqida soda tarzda hikoya qilinadi. Shuning uchun ham afsonalar miflardan keyin, ertaklardan oldin paydo bo’lqan degan taxminni bildirish mumkin.

Afsona forcha (afsona) so’zidan olingan bo’lib yo’q narsani borday qilib ko’rsatish, ya’ni jodulash, to’qish, uydirma qilish ma’nosini anglatadi. Ba’zan tomoshalarda ko’z boyllagichlarni afsungar deb atashadi. Yoki haqiqatga to’g’ri kelmaydigan gap eshitib qolsak ham afsona bo’lsa kerak deb o’ylaymiz.

Afsonalar ijro etilishi jihatindan ertak, doston, qo’shiq, askiya kabi alohida tayyorgarlik ko’rishni talab qilmaydi. Shuning uchun bu namunalarda matnga xos maxsus an’ana ko’zga tashlanmaydi. Ularda sehrli voqea-xodisalar shunaqa tasvirlanadiki, odam tinglayotganini o’zi ham bilmay qoladi.

Ma’lumki, qadim zamonlardan ajdodlarimiz diniy e’tiqodlarga berilib kelganlar. Shuning uchun afsonalarning ko’pchiligi payg’amblar, avliyolar hayotidan olingan voqealarni eslatadi: “Kunlardan bir kun Muso payq’ambar xudo oldiga ketayotgan ekan, erta bahor bo’lishiga qaramay, don ekayotgan dehqonni ko’rib qolibdi. Muso unga hali don ekishga erta ekanini aytibdi. Dehqon tajribasiga ishonib, uning gapini rad qilibdi. Xudo bilan suhbatda Muso bu munozara yechimini endi so’raganida, xudo dexqonning haq ekanini, ammo Muso gapini endi inobatga olish kerakligini bildiribdi. Shunday qilib, Muso xudo oldidan qaytayotganida, havo sovugan, qor shamoli esayotganmish. Dehqon esa hayron bo’lib, osmonga qararmish. Shunda Muso o’zining haq ekanini dehqonga eslatibdi. Dehqon istehzo bilan kulib, “don ekish vaqti kelishga-ku kelgan, havoning bu buzilishi mening sen bilan tortishganim oqibatidir” – deb javob beribdi. Shu-shu ekish paytida havo buzilsa, dehqonning paygambar gapiga ko’nmaganini eslasharkan”.

Yuqoridagi misoldan mazkur afsonani mazmunan saqlagan holda boshqacharoq aytish ham mumkinligi bilinib turibdi. Afsonalar mazmunan turlicha bo’lishi mumkin. Ularni shartli ravishda asotiriy tushunchalar, koinot jismalari, o’rin-joy nomlari, urf-odatlarni sharhlovchi afsonalarga ajratish mumkin.

Asotiriy afsonalarda qadimda yashagan ajdodlarimiz o’zlariga homiy deb hisoblangan shaxslarni ulug’laganlar. Diniy e’tiqod masalalarini yoritganlar. Masalan, xalqimiz har bir insonning taqdiri tangri tomonidan belgilangan bo’ladi, ammo inson xatti-harakati, niyati bilan o’z qismatini o’zgaritishi mumkin, degan tushuncha bor. Shu fikrni dalilash uchun shunday afsona keltiriladi: “Muso kunlardan bir kun tangri oldiga ketayotganida, yo’lda oyoq-qoli yo’q majrux bir odamni ko’ribdi. Odam undan o’zining taqdiriga jannat yoki do’zax yozilganini bilib berishni so’rabdi. Tangri payg’ambarga: “U odamning oxirgi joyi do’zah bo’ladi. Chunki umr bo’yi uni yemak-ichmakka muhtoj qilmadim, ammo biron marta “Xudoga shukr” demadi”, - debdi. Muso payg’ambar qaitishida haligi odam undan javob kutibdi. Payg’ambar bor gapni aytibdi. Shunda odam: “Bo’lmasa xudoga ayt, men o’lganimda tanamni shunaqa katta qilib yuborsinki, boshqa hech kimga do’zaxdan joy qolmasin”, - debdi. Ana shu gapdan keyin bechora banda jannati bo’lgan ekan”.

Xalqimiz orasida “shirin qiz”, yulduzlar oy bilan quyoshning bolalari ekanligi haqidagi afsonalar ko’p. “Qonqus”, “Kulgan yor” “Oshoba”, “Andijon”, “Tuya cho’kdi” kabi yuzlab afsonalar borki, ulardan yozuvchilarimiz ham o’z ijodlari davomida foydalandilar.

Shu bilan birga ba’zan xalqimiz yashaydigan ayrim hududlardagi odatlarga izoh beruvchi afsonalarga ham duch kelamiz. Masalan, O’zbekistonning turli viloyatlarida yashaydigan aholining bevosita hududiy xususiyatlari borligi hammaga ma’lum. Xususan, Farg’ona vilojatida istiqomat qiluvchi yurtdoshlarimiz umuman mexmohdo’stliklaridan tashqari sertakalluf ekanliklari bilan nom chiqarganlar. Ular o’z mehmonlarini ko’nglini olish uchun “oling-oling”ni juda ko’p va tez-tez takrorlaydilar. Ammo xorazmiklar mexmondo’stlikda farg’onaliklardan qolishmasalarda, ortiqcha “oling-oling” bilan mehmonga murojaat ham qilavermaydilar.

Hayot haqiqatiga qanchalar mos kelishi yuzasidan aniq hukm chiqarish mushkul. Afsonalarning qiziqligi, ularning inson diqqatini jalb qilish sabablari ham, ehtimol, shu xususiyat bilan izoxlanadi. bunday asarlarning matnida ertaklarga xos bayon usuli, voqea tanlash tamoyillari ko’zga yaqqol tashlanib turadi. Quidagi afsonada bu fikr yana bir karra o’z tasdig’ini topadi:

“Xudo dunyodagi hamma xalqlarga yer yuzidagi yerlarni bo’lib beribdi. O’zi bilan o’zi ovora o’zbek o’sha taqsimotga ham kechikib boribdi. Bu paytda o’zbek olishni mumkin bo’lgan yerning o’zi qolmagan ekan. Xudo rahmdil emasmi?! Shuning uchun o’zbekka: - Mayli, men o’zimga ikki daryo oralig’idan bir parcha yer olib qo’ygan edim, shu joyga sen egalik qilaqol, - degan ekan. Shu-shu o’zbek hozir O’zbekiston deb ataluvchi yurtda istiqomat qilarmish… Bu o’lkaga xudoning nazari tushgani uchun kuzda dalada qolib ketgan ketmon bahorda novda chiqarib gullarmish”.

Ko’ryapmizki, xalqimiz afsonalarni yaratishda juda ijodkor. U o’z hayotiga tegishli har bir voqea-hodisaga, an’anaga, joy nomlariga, hatto o’zi yashayotgan vatanga mehr bilan munosobatda bo’lgan va xalq og’zaki ijodining boshqa jahrlari qatori afsonalar vositasida o’z munosobatini bildirilgan. Afsonalar esa ajdodlarimiz tomonidan hayot tajribasi xulosasi sifatida yaratilgan.

Demak, afsonalar xalq og’zaki ijodining epik turidan biri ekan. Ularda tasvirlangan voqealar asosan ijodiy to’qimalar zaminida yaratiladi. Bu janr namunalariga aytib beruvchi shaxs asar mazmunini saqlagan holda ma’lum o’zgartirishlar kiritishi mumkin. Afsonalarda mazmun jihatidan xilma-xil voqealar hikoya qilinadi. Bu jihatdan ular asotiriy voqealarni, kosmogonik jismlarni, o’rin-joy nomlarni, odatlarni izohlovchi turlarga bo’linadi. Ular xalqimiz tarixini o’rganishda turli urf-odatlar, rasm-rusumlar, an’analarni sharhlashda, joy nomlarini izoohlashda muhim ahamiyatga ega.

Rivoyatlar afsonalardan hayot haqiqatiga anchayin yaqinligi bilan farq qiladi. Agar afsonalar to’laligicha ajdodlarimiz tomonidan o’ylab topigan to’qima hikoyatlardan iborat bo’lsa, rivoyatlar hayotda ro’y bergan qandaydir tarixiy voqealarga asoslanadi. Ular mazmunan afsonalardan deyarli farq qilmaydi, ammo bu asarlar zaminida aniq tarixiy dalil ildizi mavjud bo’ladi. Rivoyatlarning o’ziga xosligini ana shu xususiyat bilan izohlash mumkin. Bu asarlar ko’pincha sodir bolgan tarixiy voqea ishtirokchisi tomonidan yozib qoldiriladi yoki aytib beriladi. Ajdoddan avlodga meros sifatida o’tib bizgacha yetib keladi. Shuning uchun rivoyatlar o’tmish voqealari haqida bizga ma’lumot berishi bilan qiziqarlidir. Ularda tariximiz sahifalari, mashhur allomalar hayotidan lavhalar, mardlarning jasurligi, ayrim joy nomlarning paydo bo’lishi o’z askini topadi.

Rivoyatlar ham afsonalar kabi mazmunan ayrim turlarga bo’linadi. Rivoyatlar mazmunini tarihiy shahslar hayoti va o’rin-joy nomlari bilan bog’liq asarlar tashkil etadi. Tarixiy rivoyatlarda xalqimiz ozodligi uchun jonini fido qilib kurashgan mardu maydon farzandlar jasorati yoki o’zining manfaati yo’lida butun yurtdoshlarni dushman qo’liga tutib bergan xoinlarning xiyonati hikoya qilinadi. Bu bilan xalq mard jasorati ham, xoinning xiyonati ham unutilmasligini ta’kidlangandek boladi. Xususan, ularda To’maris, Shiroq, Jaloliddin, Temur Malik, Amir Temur kabi haqiqiy insonlar hayoti aks ettirilgan. Bu shahslar o’z vatanlarini ichki va tashki dushmanlardan himoya qilishda biz uchun haqiqiy ibrat bo’la oladilar. Agar bugungi kunda har bir yurtdoshimiz Vatanimizni ana shunday go’zal insonlar kabi sevsa, yurtimiz zavol ko’rnmaidi. Darvoqe, rivojatlarni yaratishdan, avlodlarga meros qilib qoldirishdan nasarda tutilgan maqsad ham shunday niyat bilan belgilanadi. Ayni paytda, Dalvarzin, Guldursin haqidagi rivoyatlarda o’tkinchi havas deb dushmanga o’z shahrining darvozani ochib bergan razil shahslar qilmishi fosh etadi. Maskur shaharlar, qal’alar vayronlari esa munofiq kimsalar qilmishlari asrlar o’tsa-da el yodidan o’chmasligidan dalolat sifatida saqlanib qolgan.O’zbek xalqi orasida Imom Buxoriy, Beruniy, Burhoniddin Marg’iloniy, Ibn Sino, Ulug’bek, Navoiy kabi buyuk allomalar haqida yaratilgan o’nlab rivoyatlar hamon saqlanib kelmoqda.

Mana ulardan bir misol: “Ibn Sino har kuni betoblarni qabul qilar ekan. Ammo navbat bir yigitga yetib kelganida, uni chetlab o’tar ekan. Kunlardan bir kun yigitning onasi u yotgan to’shak yoniga bir kosa qatiq qo’yib, o’z yumushlari bilan band bo’libdi. Yigit kosadigi qatiqqa tikilib yotsa, shipdan bir ilon tushib qatiqqa zaharini solibdi. jonidan to’ygan yigit alam bilan kosadigi zaharlangan qatiqni jon jahdi bilan ichib yuboribdi. Soat o’tgani sayin u sog’ayibdi. Bu safar ham tabib uni chetlab o’tibdi. Ajablangan yigit unga e’tiroz bildiribdi. Shunda alloma: - Siz kecha va avallari kelganingizda dardingizda davo yo’q edi. Shuning uchun sizni ko’rmagandim. Chunki men sizga qatiqni to’shak yoniga qo’yish, unga ilon zahar solishi, bu qatiqni siz ichishingiz kerakligini ayta olmas edimda. Ammo taqdir sizga bu imkoniyatni yetkazdi. Endi sizga tabubning keragi yo’q. Siz mutlado sog’siz. Shuning uchun sizni chetlab o’tdim, - debdi”.

Bu rivoyatda Abu Ali ibn Sinoning naqadar mohir, zakiy va dono tabib ekanligi o’z askini topgan. Rivoyatlar matnini tahlil qilish ularning hajmi katta bo’lmasligini tasdiqlailaidi. Ularda voqealar bayoni bir, ikki lavhadan iborat bo’ladi xolos.

Endi o’rin-joy nomi bilan bogliq rivoyatga diqqat qiling: “Buxoro bilan Navoiy oralig’ida katta Malik cho’li yastanib yotadi. Uning bir qusmini O’rtacho’l, tog’ yon bag’rini esa Zarafshon oqadi. Malikcho’l yelkasidan esa Zarafshon oqadi. Malikning qoq o’rtasi – avtomobil yo’li yoqasida Malik darvozasi va yopiq hovuz xarobalari saqlangan. “Malik” rivoyatini bizga Qizil tepaning Kenagas qishlog’ida yashovchi mashhur Saidmurod Panoh baxshining o’g’li sakson yoshli usta Berdi ora aytib bergan edi: - Bir kuni Buxoro amiri faytunda Nurota, Karmana, Ziyoddin, Sultonobodni aylanib kelib charchydi-yu, Cho’lda soyabon o’rnattirib, dam oldi. Amirning shotir laridan biri Malik degichi yigit ekan. Amir uxlab qoladi. Shu paytda amirning burnidan bir chivin chqib, so’ng suv to’la kosa ustida turgan pichoq ustidan yurib o’tib sichqon iniga kirib ketadi. Birozdan so’ng chivin sichqon inidan chiqib keladi-da, yana o’sha suv to’la kosa ustidagi pichoqdan yurib o’tib, podshoning burniga kirib ketadi. Malik botir bu hangomani ko’rib hayratda qoladi-yu, nima qilarni bilmaidi. Amir bo’lsa qatiq uxlagan, boshqa amaldoru xizmatkorlar ham chekkada dam olayitgan ekan. Malik o’sha chivinni o’ldiraman desa, amir uyg’onib qolib unga qo’l ko’targanini ko’rsa. tainki, boshi ketadi.

Nihoyat amir uyg’onibdi. Malik uning qo’liga suv quyibdi, amaldorlar davra quribdilar. Amir g’aroyib tushini aytibdi:- Tushimda bir uzoq cho’lga chiqib ktganmishman. Ancha yurib daryoga yetibman. Daryo ustida temir ko’prik bor ekan. Ko’prikdan narigi soniga o’tib, bir g’orga kirib ketibman. G’or ichida ikki xum tilla yotganmish. G’ordan chiqib ko’prikdan o’tib, cho’lgan kechib yana taxtimga kelib o’tiribman. Tushimning ta’birini aytinglarchi, ne kori hol bo’lar ekan?

Amirning hamrohlari birishi u, birisi bu deyishibdi. Malik dono yigit ekan, u sirni biribdi-yu, o’zini kasalga solib yotib olibdi. “Ozmga kelib olsam sizlarga yetib olaman” debdi. Amir kishlari bilan jo’nab ketibdi. Malik darrov ketmon olib o’sha chivin kirib chiqqan sichqon inini kovlashga tushibdi.

Haqiqattan, u erda ikki xum tillo bor ekan. Malik tilladan bir xaltasini olib, ahli nomdor, donglor ustalarni boshlab kelib shu yerga qishloq qildiribdi, hovuzlar bunyod shu yerga qishloq qurdiribdi, hovuzlar bunyod atashibdilar”.Yuqoriga aytilganlardan quyidagi xulosalarga kelish mumkin: rivoyatlar xalq og’zaki ijodini epik turiga kirgan ommaviy janrlardandir.

Ular afsonalardan farqli o’laroq hayotda ro’y berishni mumkin bo’lgan voqea-hodisa asosida yaratiladi.

Rivojatlar mazmuniga ko’ra tarixiy va toponimik (o’rin-joy nomlari izohi) turlarga bo’linadi.

Bunday asarlar voqeaga guvoh bo’lgan shaxslar tomonidan yozib qoidiriladiyoki avloddan avlodga og’zaki tarzda merosga aylanadi.

NDKI huzuridagi 2- sonli akademik litseyi 1- “ R “ – 07

tolibi Farmonov Aslidinning “ Xalq og`zaki ijodi “ fanidan yozganmustaqil ishi.


Mavzu : Afsona va rivoyatlar.


Bajardi : Farmonov.A



Qabul qildi : Shahriyorova


Navoi 2008
Download 53.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
ta’limi vazirligi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
guruh talabasi
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
vazirligi toshkent
tashkil etish
Toshkent davlat
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika universiteti
matematika fakulteti
sinflar uchun
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
махсус таълим
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
umumiy o’rta
Navoiy davlat
haqida umumiy
fanining predmeti
Buxoro davlat
fizika matematika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
universiteti fizika
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik