A. K. Qayimov, E. T. Berdiyev dendrologiy a


-rasm. 0 ‘zbekistonga introduksiya qilingan oddiy qarag'ay va Tyan-Shan



Download 29,06 Mb.
Pdf ko'rish
bet15/240
Sana21.06.2022
Hajmi29,06 Mb.
#687578
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   240
Bog'liq
Dendrologiya-2012

3-rasm. 0 ‘zbekistonga introduksiya qilingan oddiy qarag'ay va Tyan-Shan
aoraaaras'avi.


Hozirgi vaqtda istalgan biror m am lakat florasining tarkibi b ila n
tanishsak, u yerda albatta tabiiy holda o ‘suvchi o ‘simliklar b ila n b ir 
qatorda boshqa geografik m intaqalardan keltirilib o ‘stirilayotgan 
madaniy introduksiya qilingan o ‘sim liklam i ham k o ‘rishimiz m um kin.
» Biror mamlakat yoki hududga, bu yem in g tabiiy sharoitida ilgari 
o ‘smagan daraxt-buta o ‘simliklarini olib kelib o ‘stirish introduksiya 
deyiladi. M asalan, MDH davlatlari florasidagi 2890 turdan o rtiq 
o ‘simlik bo 'lib , uning 2000 turi introduksiya qilingan. O ‘zbekistonga 
ham keyingi yuz yillikda qarag‘ay, q o raq arag ‘ay, tilog‘och, kedr, sarv, 
zarang, shum, j o ‘ka, eman, qayin, lola daraxti, oq akatsiya, gledichiya va 
boshqa k o ‘plab daraxt-buta turlari introduksiya qilingan. U lard an
o ‘rmon melioratsiyasida, shaharlam i k o ‘kalam zorlashtirishda ken g
foydalanilmoqda. 0 ‘simliklar introduksiyasi tabiiy va sun’iy b o ‘lishi 
mumkin. Tabiiy introduksiya qushlar, hayvonlar, shamol va suv om illari 
vositasida am alga oshadi. Shuningdek, transport tizimini rivojlanishi va 
boshqa om illar tufayli ham o ‘sim liklar u ru g ‘i ongsiz ravishda b o sh q a 
mamlakatlarga tasodifiy tarqalgan, k o ‘p hollarda o ‘z arealidan uzo q d a 
b o‘lishiga qaram ay muvaffaqiyatli o ‘sib sharoitga moslasha olg an va 
keng tarqalgan.
Sun’iy introduksiya asosan inson ta ’sirida ongli ravishda r o ‘y 
beradi. Inson doimo qimmatli belgilari bilan ajralib turuvchi o ‘sim liklar 
turlarini tanlab olib o ‘stirgan va tarqatgan.
Daraxt va buta o ‘simliklar bir geografik mintaqadan ikkinchi 
geografik m intaqaga ko‘chirilganda, yangi sharoitlar, y a ’ni iqlim va 
tuproq 
sharoitlariga moslashib 
keta 
olgandagina 
m uvaffaqiyatli 
o ‘stiriladi va tarqatiladi. Bu hoi ulam in g tabiiylashishi d eyiladi. 
Aksincha k o ‘p hollarda o ‘simliklar yangi sharoitlarga moslasha olm aydi, 
qurib qoladi, nobud bo‘ladi. Bunday sharoitlarda uning o ‘sishi uch un
qo‘shimcha choralar ko'riladi va qulay sharoitlar yaratiladi. A g ar 
introduksiya qilinayotgan daraxt va buta turi o ‘z vatanida qumli, toshli, 
sho‘rxok, ohakli tuproqlarda o ‘sgan b o ‘lsa, yangi joyida ham uni y ax sh i 
o ‘sishi uchun tuproqqa qum, tosh, zaru r hollarda tuz va ohak 
aralashtiriladi. 0 ‘simlikni bu usulda parvarishlash m uvaffaqiyatli 
introduksiya garovidir. I.V.M ichurin o ‘sim liklam i introduksiya qilishda 
ulami um g‘idan ko'paytirish yoki yosh u ru g ‘k o ‘chatlari va nihollarini 
keltirib ekishni tavsiya etgan. Yosh o ‘sim liklar yangi sharoitlarga yaxshi 
moslashadi, tez rivojlanadi va uru g ‘ berish yoshiga tezroq yetadi. 
Umuman olganda, daraxt va buta o ‘sim liklarining yosh ko‘chatlarida 
moslashuvchanlik 
xususiyati 
yaxshi 
rivojlangan 
b o ‘ladi. 
A g a r


introduksiya qilinayotgan o ‘simlikning qimmatli va foydali xususiyatlari 
yangi sharoitlarda nam oyon b o ‘lmasa, y a’ni yaxshi o ‘smasa yoki hosil 
berm asa, ushbu o ‘sim likka faol ta’sir k o ‘rsatiladi, uning tabiati 
o ‘zgartiriladi, seleksiya ishlari olib boriladi va yangi duragaylar 
yaratiladi. Buning uchun yom on o ‘sgan tur bilan yaxshi o ‘sayotgan tur 
o ‘zaro chatishtiriladi, uning irsiy belgilari o'zgartirilib, yangi duragaylar 
yaratiladi. Ushbu yangi duragaylar yangi sharoitda yaratilgani uchun 
shubhasiz yangi sharoitga m oslashgan b o ‘ladi va muvaffaqiyatli o ‘sadi.
Duragaylash 
usuli 
bilan 
o ‘simlik turini 
yangi 
sharoitlarga 
moslashtirish iqlim lashtirish deyiladi. I.V.M ichurin shu usul bilan 
mevali o ‘sim liklam ing k o ‘plab yangi duragaylarini yaratgan. Janubiy 
hududlarda o ‘suvchi qim m atli x o ‘jalik ahamiyatiga ega b o ‘lgan tur va 
navlam i shimoliy hududlarda o ‘suvchi turlar bilan chatishtirib yangi 
duragaylar yaratdiki, ular sovuq iqlimli shimoliy hududlarda o ‘sib, hosil 
berish imkoniyatiga eg a b o ‘lishdi. I.V.M ichurin olma, nok, olxo‘ri, 
chetan, 
do‘lana, 
zirk, 
n a ’matak, 
gilosning 
sovuqqa 
chidamli 
duragaylarini yaratishga m uvaffaq b o ‘ldi va ular shimoliy hududlarga 
keng tarqatildi. B uyuk seleksioner olimning ishlarini uning shogirdlari 
V.N.Sukachev, 
A .S.Y ablokov, 
S.S.Pyatnitskiy, 
A.V.Albenskiy, 
P.L.Bogdanov, 
F.N .R usanov, 
A.M .Berezin va boshqalar davom 
ettirdilar. M arkaziy O siyoning issiq va qumq iqlimiga eman, shum, 
zarang, terak, oq akatsiya, katalpa, kariya, magnoliya, lola daraxti, j o ‘ka, 
qarag‘ay, qoraqarag‘ay, archa, sarv, shamshod va boshqa ko‘plab daraxt 
va butalami iqlim lashtirishda F.N.Rusanov, T.I.Slavkina, N.F.Rusanov, 
A.U.Usmonov, G.P.O zolin, V.P.Fimkinning xizmatlari beqiyosdir.

Download 29,06 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   240




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish