A. K. Qayimov, E. T. Berdiyev dendrologiy a


DARAXT TURLARI VA ULARNING A R E A L L A R I



Download 29,06 Mb.
Pdf ko'rish
bet13/240
Sana21.06.2022
Hajmi29,06 Mb.
#687578
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   240
Bog'liq
Dendrologiya-2012

7. DARAXT TURLARI VA ULARNING A R E A L L A R I,
GEOGRAFIK TA RQ ALISH I, INTRODUKSIYASI VA
IQ LIM LASH TIR ISH
Turga biologiyada asosiy sistem atik birlik sifatida qaraladi. Tur 
doimiy irsiy belgilarga ega b o ‘lib, ulam i avloddan-avlodga o ‘tishini 
ta ’minlaydigan organizmlar y ig ‘indisidan iboratdir. Daraxt-butalar, 
o ‘sim liklam i o ‘rganishda va ulam i am alda foydalanishda turning belgisi 
katta ahamiyatga egadir.'T ur o ‘sim liklar sistematikasi geografiyasida, 
ulam ing yashab turgan m uhitdagi hayotiy omillar bilan m unosabatida 
hamda boshqa o ‘simliklar bilan b o g ‘lanishida, seleksiya va duragaylash 
ishlarida asosiy sistematik birlik hisoblanadi. Har b ir o ‘sim lik turi 
m a’lum hududda tarqalgan b o ‘lib, uning o ‘sish m aydoni uning areali 
deyiladi. Daraxt va buta turlarining arealida, xilm a-xil sharoitlarda 
ulam ing turli shakllarini o ‘zaro taqqoslab k o ‘rsak ham da tur hayotidagi 
tarixiy omillami hisobga olsak, turlar arealida aniq belgilangan chegara 
bo ‘lmasligiga amin bo'lam iz. M asalan, qarag‘ay turkum iga m ansub sibir


kedr q a ra g ‘ayi Sibirda bepoyon o ‘rm onlar hosil qiladi, shu turkumga 
m ansub kedr qarag‘ayi G ‘arbiy Yevropa tog‘ o ‘rm onlarida ham 
uchraydi. Bu ikkala qarag‘ay turi morfologik jihatdan bir-biridan kam 
farq qiladi, y a ’ni Yevropa kedr q arag ‘ayining qubbasi va urug‘i Sibir 
kedr q a ra g ‘ayinikiga nisbatan m aydaroq bo‘ladi. Ushbu m isolda ikkita 
kedr q a ra g ‘ayining turaro farqi kam b o ‘lishiga qaramay, yaxshi ajralib 
turadigan areali mavjudligini k o ‘rishimiz mumkin. Qoraqayinning 
yevropa, fin, sibir va koreya turlarining areali bir-biri bilan qo ‘shilib 
ketadi. U shbu qoraqayin turlari m orfologik jihatdan bir-biridan kam farq 
qiladi. Q a ra g ‘ayning oddiy va ilm oqli turlari Kavkaz ham da Qrimda 
o ‘sadi. U lam ing areali bir-biridan yaxshi ajralib turadi. Lekin ular ham 
m orfologik jihatdan bir-biridan kam farq qiladi. Ilmoqli qarag‘ay 
issiqsevar b o ‘lib shu biologik xususiyati bilan oddiy qarag‘aydan farq 
qiladi. K .Linney ko‘p sonli b o ‘lgan o ‘simliklar turini tasvirlagan 
b o ‘lsada, turga ta ’rif berm agan. Ch.Darvin ham turning kelib chiqishi 
haqida nazariya yaratgan b o ‘lsada, turga to‘liq ta ’rif bermagan. 
C h.D arvinning fikricha turlar - bu bir-biriga o ‘xshash o ‘simliklar 
to ‘dasidir. Q o ‘n g ‘ir eman va qoya em anni ayrim botaniklar mustaqil tur 
deb hisoblasalar, boshqalari ulam i turcha deb hisoblaydilar.'A kadem ik 
V .L .K om arov «Учение о виде растений» asarida shunday fikrlar 
bildiradi. 0 ‘z-o ‘zidan m a’lum ki D arvin fikricha tur tarixiy hodisadir. 
Tur paydo bo'ladi, rivojlanadi, s o ‘ng sharoit o ‘zgarib yangi kuchliroq 
hayotchan organizmlar paydo b o ‘lib qolsa, u o ‘z o ‘m ini almashtiradi va 
y o ‘qotadi. 
K.A.Timiryazev 
o ‘zining 
«Исторической 
метод 
в 
биологии» asarida tur haqida quyidagicha fikrlami bildiradi: «Shunday 
qilib oldim izda turgan m asala shuki tur tabiiy tarixiy hodisa b o ‘lib, aniq 
tushuncham i yoki haqiqiy faktm i? Ana shuni bilishimiz kerak. Biz 
bunga quyidagicha javob berishim iz mumkin: tur - m a’lum kategoriya

Download 29,06 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   240




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish