7-Мавзу. Амир Темур ва Темурийлар даврида ижтимоий – иқтисодий, сиёсий ва маданий ҳаёт Режа



Download 90,24 Kb.
bet1/7
Sana21.02.2022
Hajmi90,24 Kb.
#45377
  1   2   3   4   5   6   7
Bog'liq
Амир Темур ва Темурийлар даврида ижтимоий – иқтисодий, сиёсий ва маданий ҳаёт (1)
Fiziologiya test, Fiziologiya test, Fiziologiya test, Fiziologiya test, Fiziologiya test, Ielts journal , Abdug'aniyev Raxmatjon, 1-Anorganik kimyo, Mid term on Regional studies, Mid term on Regional studies, Mid term on Regional studies, Referat mavzusiga Bajardi 2-bosqich sirtqi bo’lim talabasi Urak-fayllar.org, Referat mavzusiga Bajardi 2-bosqich sirtqi bo’lim talabasi Urak-fayllar.org, 8- labaratoriya

7-Мавзу. Амир Темур ва Темурийлар даврида ижтимоий – иқтисодий, сиёсий ва маданий ҳаёт
Режа
1. XIV аср ўрталарида Мовароунаҳрдаги ижтимоий – сиёсий вазият. Амир Темурнинг сиёсий кураш майдонига кириб келиши.
2.Марказлашган давлатнинг ташкил топиши ва салтанатнинг барпо этиш йўлидаги ҳарбий юришлар.
3.Амир Темур давлатидаги сиёсий, ижтимоий – иқтисодий муносабатлар. ҳарбий интизом. “Темур тузуклари” – давлат бошқарув ишидаги муҳим манба сифатида.
4.Амир Темур ва темурийлар даврида илм – фан ва маданий ҳаёт.
Таянч сўз ва иборалар: Сиёсий тарқоқлик. Амир Темур. Амир Темур- марказлашган давлат асосчиси. Амир Темур юришлари. Темур тузуклари. Мовороуннаҳр. Хуросон. Шоҳруҳ Мирзо. Мирзо Улуғбек. Ҳусайн Байқаро. Маданият. Улуғбек академияси. Алишер Навоий
Theme 7. Socio - economic, political and cultural life in the time of Amir Temur and Timurid
Plan
1. Socio-political situation in Movarouni in the middle of the XIV century. Amir Temur's entry into the political battleground.
2. The formation of an allied nation and military escalation on the way of establishing a kingdom.
3. Political, socio - economic relations in Amir Temur. military discipline "Temur's Orders" - as an important source of public administration.
4. Science and Cultural Life in the Age of Amir Temur and Temurids.
Key words and phrases: Political dissension. Amir Temur. Amir Temur is the founder of the centralized state. Amir Temur Walking. Temur rules. Movorounnahr. Khurasan. Shohruh Mirzo. Mirzo Ulughbek. Husayn Bayqaro. Culture. Ulugbek Academy. Alisher Navoi

Амир Темур Ватанимиз тарихида, ўзбек давлатчилиги тараққиётида беқиёс хизмат кўрсатган шахс. Амир Темур жаҳон халқлари тарихида буюк давлат арбоби, машҳур саркарда сифатида эътироф топган ёрқин сиймодир Амир Темур туркий барлос уруғининг бий(уруғ оқсоқоли)ларидан бўлмиш Муҳаммад Тарағай ва Бухоро шариат қонунларини шарҳловчисининг қизи Такина Моҳбегимларнинг фарзанди бўлиб, 1336 йилда Шаҳрисабзга яқин Хўжа Илғор қишлоғида таваллуд топган. Унинг тўлиқ исми шарифи Соҳибқирон Амир Темур ибн Амир Тарағай ибн Амир Буркулдир. Темур сиёсий кураш майдонига кириб келган XIV асрнинг 60-йилларида мўғулларнинг Чиғатой улусидаги ҳукмронлиги давом этаётган эди. 1346 йили Чиғатой улуси хони Қазонхон амир Қазоғон томонидан ўлдирилади. 1358 йилда амир Қозоғон ҳам ўлдирилади, улусда парокандалик жараёни кучаяди. Ўлканинг турли ҳудудларида мустақиллик даъвоси билан иш кўраётган 10 га яқин маҳаллий бекликлар, чунончи, Хоразмда сўфийлар, Қашқадарёда барлослар, Оҳангарон водийсида жалоирлар, Бухорода садрлар, Термиз атрофида сайидлар амирларининг ва ҳоказо кучларнинг ажратувчилик ҳаракатлари юрт бутунлигига жиддий ҳавф туғдираётганди. Улус ўнтача мустақил бекликларга бўлинган бўлиб, уларнинг беклари ўртасида доимо низо, жанжал бўларди. Бунинг устига ўз ҳукмронлигини мустаҳкамлаш мақсадида 1360 йилда Мовароуннаҳрга катта қўшин тортиб келган Мўғулистон хони Туғлуқ Темур хуружи ҳам дард устига чипқон бўлган эди. Бундай қалтис вазиятда сиёсий кураш майдонида ҳозир бўлган ёш Темурбек олдида ниҳоятда эҳтиёткорлик, ақл-заковат билан иш кўриш, ўз атрофига юртпарвар, ватанпарвар кучларни тўплаш, сўнгра қулай имконият туғилиши билан юрт душманларига қақшатқич зарба бериш вазифаси турарди. Темурбек уддабуронлик билан ўзига хос тактика қўллаб, ўзининг бош орзу-мақсадларидан воз кечмаган ҳолда, вазият тақозаси билан вақтдан ютиш, ишончли куч топиш учун вақтинча 1361 йилда Туғлуқ Темур хизматига киради. Бироқ бир йил муддат ўтар-ўтмай, Балх ҳокими, келиб чиқиши Чингизийлар насабидан бўлган Амир Ҳусайн билан дўстлашиб, у билан биргаликда юрт бирлиги ва озодлигини тиклашга киришади.


У 1362-1364 йилларда мўғул қўшинларига бир неча марта зарба беради. Туғлуқ Темурнинг ўғли Илёсхўжа 1365 йил баҳорида Мовароуннаҳрга юриш қилади. Чиноз атрофида, Сирдарё бўйидаги «Лой жанги»да Амир Темур ва амир Ҳусайн қўшининиг Илёсхўжа бошлиқ мўғул қўшинидан кутилмаганда енгилиши Амир Темур учун жуда катта сабоқ бўлди. Илёсхўжа қўшинлари Самарқандга томон юрди. Ҳокимиятсиз қолган маҳаллий аҳоли (Самарқанд ҳокими қочиб кетган эди) мудофаага кўтарилди, бу ҳаракат сарбадорлар ҳаракати номи билан машҳурдир. Самарқанд унинг марказига айланди. Ҳаракатга толиби илм вакили Мавлонозода, жун титувчилар оқсоқоли Абу Бакр Калавий ва моҳир мерган Хўрдаки Бухорийлар бошчилик қиладилар. Жоме масжидида тўпланган 10 мингга яқин аҳоли Мавлонозода даъвати билан мўғулларга қарши курашда фаол қатнашадилар. Илёсхўжа Самарақандда катта зарбага учраб Моварауннаҳрдан чиқиб кетишга мажбур бўлди. Самарақандда ҳокимият сарбадорлар қўлига ўтади. Улар халқ турмушини яхшилашга қаратилган тадбирлар кўради, мўғулларга тарафдорлик қилганларнинг ер ва мулклари мусодара этилади. Самарқанд сарбадорлари ғалабасидан хабар топган амир Ҳусайн ва Амир Темур 1366 йил баҳорида Самарқандга келадилар. Амир Ҳусайн ҳийласи билан сарбадорлар бошлиқлари қўлга олиниб, ўлдирилади. Амир Темурнинг саъй-ҳаракатлари туфайлигина Мавлонозода тирик қолади. Моварауннаҳрда ҳукмронлик амир Хусайн қўлига ўтади. Амир Ҳусайн Мовароуннаҳрда Амир Темурни қолдириб ўзи Хуросонга кетади.
Амир Темурнинг кейинги жўшқин фаолияти давомида унинг амир Ҳусайн билан иттифоқи мустаҳкам бўлолмади. Табиатан шуҳратпараст, ҳокимиятпараст шахс бўлган амир Ҳусайн қандай қилиб бўлмасин Амир Темурга панд бериш, унга хиёнат қилишдан қайтмайди. Шарофиддин Яздий айтганидек, «уларнинг ўрталарида садоқат ва дўстлик муносабати яқинлик ва қариндошлик алоқаси билан қатъий қилинган эди. Аммо Амир Ҳусайннинг кўнгли макр ва ғаддорлик ўй-ҳаёлидан бўшамасди» Халқимизда «бировга чоҳ қазисанг, ўзинг йиқиласан» дейилганидек, амир Ҳусайн ҳам ўзи қазиган чоҳга ўзи йиқилди. Вазият тақозаси билан Амир Темур амир Ҳусайн ўрнашиб олган Балхга 1370 йилнинг баҳорида қўшин тортиб боради ва уни маҳв этади. Шундан сўнг Амир Темур Мовароуннаҳрнинг ягона ҳукмдори бўлиб қолди. Самарқанд мамлакат пойтахтига айланди.
Эндиликда юртни бошқариш жиловини қўлга киритган Амир Темур олдида ҳали ғоятда катта, мураккаб вазифалар кўндаланг бўлиб турарди. Энг асосийси, мамлакат ҳудудларини бирлаштириш, ягона марказлашган давлат тузишдан иборат бош вазифани ҳал этиш керак эди. Бунингсиз мамлакат тараққиётини олға бостириш, унинг довруғини жаҳон миқёсига кўтариш мумкин эмасди. Шу боисдан дастлаб Сирдарё ва Амударё оралиғидаги ҳудудлар дипломатик йўл билан бирлаштирилди. Амир Темур шарқий ҳудудларни мўғуллар таъсиридан озод этиш учун 1370 йил охири ва 1371 йил бошида Шарқий Туркистон томон юриш қилади. Мўғул хони Кепак Темурга қақшатқич зарба берилиши орқасида Фарғона мулки ва бошқа бир қатор ҳудудлар эгалланади. Кўп ўтмай Афғонистон шимолидаги Шибирғон вилояти ҳам унинг тасарруфига олинди. Тарихий манбаларда Амир Темурнинг Мўғулистон томон 7 марта ҳарбий юришлар қилгани тилга олинади. Унинг қудратли мўғул ҳукмдорларидан саналган амир Қамариддин билан олиб борган кўп йиллик урушлари мамлакатининг шарқий ҳудудларини мўғуллар асоратидан халос қилиш, юрт тинчлиги, осойишталигини қарор топтиришга қаратилган эди. Ўз тасарруфида Қошғар, Иссиқкўл ва Еттисув воҳасини бирлаштирган ҳамда 1369 йили Илёсхўжани тахтдан ағдариб, Мўғулистон хони бўлиб кўтарилган Қамариддин билан 1370-1389 йиллар давомида Амир Темур ҳаёт-мамот жанглари олиб борди. Бу жангу жадаллар оқибатида Мовароуннаҳрга қарашли асосий шарқий ҳудудлар унинг таркибига қўшиб олиндики, бу ҳол юртимиз ҳудудида марказлашган давлатнинг вужудга келишида ҳал қилувчи аҳамият касб этди. Амир Темур томонидан марказлашган қудратли давлатга асос солиниши
􀂾 1361-1365 йиллар Мўғилистон хони Туғлуқ Темур ва унинг ўғли Илёсхўжага қарши уруш.
􀂾 1370 йили Амир Ҳусайнга қарши Балхга юриш ва уни бартараф этиш.
􀂾 1370-1371 йилларда Фарғона, Ўтрор, Ясси, Тошкент, Ҳисор, Бадахшон, Қундуз бўйсундирилди.
􀂾 1381 йили Ҳирот, Сеистон, Мозандарон, Сарахс, Сабзавор бўйсундирилади.
􀂾 1371-1389 йилларда жами 7 марта Мўғулистон ҳукмдори Амир Қамариддинга қарши жангу жадаллар олиб бориш ва шарқий, шимолий ҳудудларнинг юртга бирлаштирилиши
􀂾 1371, 1373, 1375, 1379, 1388 йилларда Хоразмдаги сўфийлар сулоласи ҳукмдорлари: Ҳусайн, Юсуф ва Сулаймон Сўфийларга қарши олиб борилган урушлар ва Хоразмнинг юрт таркибига қўшиб олиниши
Юқоридаги жадвалдан кўриниб турганидек, Амир Темур ўз салтанати таркибига Хоразм мулкини ҳам қўшиб олиш учун кўп саъй-ҳаракатларда бўлди. Чингизхон томонидан Жўжи улусига берилган Хоразм ерлари Олтин Ўрдадан мустақил бўлиб ажралган бўлиб, ҳокимият тепасида Қўнғирот сўфилари турарди. Кейинроқ иккига бўлиниб, жанубий қисми Чиғатой улусига бўйсундирилган эди, аммо Қўнғирот сўфилари жанубий қисмни ҳам фатх этади. Амир Темур эса бутун Хоразмни ўз улусининг таркибий қисми деб ҳисоблар эди. Шу боисдан Хоразмни ўз тасарруфига киритиш учун бир неча марта юриш қилади. 1388 йилги сўнгги Хоразм юриши натижасида Сулаймон Сўфий ҳукмронлиги ағдарилиб, бу ўлка Темур салтанати таркибига узил-кесил қўшиб олинди. Шундай қилиб, Амир Темур бир неча йиллар давом этган қонли ва қонсиз курашлар, муҳим тадбирлар, кези келганда дипломатик алоқаларни муваффақиятли қўлланиш натижасида мамлакатни мўғуллар зулмидан озод этди, сиёсий тарқоқлик, ўзаро низоларни бартараф қилди. Мовароуннаҳр ва Хуросон ҳудудлари бирлаштирилиб, ягона марказлашган давлат барпо этишга муваффақ бўлинди. Амир Темур кучли, марказлашган давлат барпо этиш баробарида ўз қудратини жаҳонга машҳур қилиш, ҳудудларини кенгайтириш мақсадида XIV асрнинг 80 йилларидан эътиборан хорижий юртлар томон кўплаб ҳарбий юришлар уюштиради. Унинг 1386-1388 йиллардаги «уч йиллик», 1392-1396 йиллардаги «беш йиллик» ва ниҳоят 1398-1404 йиллардаги «етти йиллик» юришлари худди шу мақсадларга қаратилганди. Бу ҳарбий юришлар давомида Эрон, Кавказ орти ҳудудлари, шимолий Ҳиндистон, Сурия, Ироқ ерлари, Кичик Осиёнинг талай қисми эгалланади. Шу тариқа, қудратли салтанат вужудга келиб, унинг довруғи бутун оламни тутди. Бироқ кези келганда шуни таъкидлаш жоизки, Соҳибқироннинг кўплаб жаҳонгирлик юришларига фақат бир ёқлама нуқтаи назардан баҳо бериб бўлмайди. Негаки, бу юришлар гоҳо мамлакат ҳудудларига тажовуз қилган ажнабий кучларга зарба бериш, гоҳо муқаддас ислом таълимоти ғояларини, уларнинг таҳқирловчиларидан ҳимоя қилиш ёҳуд Соҳибқирон юртига муттасил душманлик қилиб келган хорижий давлатларга нисбатан сўнгги чора сифатида амалга оширилган. Жумладан, Амир Темурнинг Олтин Ўрда хони Тўхтамишга қарши бир неча марта (1389, 1391, 1394-1395 йй.) олиб борган жангу жадаллари, энг аввало, юрт осойишталиги, унинг ҳудудий яхлитлигини таъминлаш мақсадига йўналтирилган эди.
Айниқса Тўхтамишнинг Хоразм ерларига даъвоси бунда муҳим сабаблардан бири бўлган. Амир Темур томонидан Олтин Ўрданинг мавҳ этилиши эса, табиийки, унинг таркибига кирган ҳудудларнинг, чунончи, рус князликларининг мустақилликка эрушувида айрича аҳамиятга эга бўлганлиги ҳам тарихий фактдир. Шунингдек, Соҳибқирон қўшинининг Туркия султони Боязид кучлари билан 1402 йилда Анқара яқинида бўлиб ўтган ҳаёт-мамот уруши ҳам, аввало, турк султонининг қайсарлиги, манманлиги, муросасизлиги, адолат талабига қўл силтаганлиги орқасида юз берган. Бу беомон жангни ўз фойдасига ҳал этган Амир Темур эса айни пайтда ўз қудратини нафақат Шарқда, балки Ғарбда ҳам намойиш этишга мушарраф бўлди. Шу буюк ғалабадан сўнг Ғарбий Европанинг Англия, Франция, Испания сингари нуфузли давлатлари ва уларнинг ҳукмдорлари Амир Темур билан яқиндан алоқа боғлаш, ҳамкорлик қилиш, айниқса савдо-сотиқ муносабатларини ўрнатишга фаол йўл тутганликлари шундан яққол далолатдир Дарҳақиқат, Амир Темурнинг нақадар узоқни кўра билиш салоҳиятини унинг Европа ҳукмдорлари – Франция қироли Карл VI (1380-1422), Англия қироли Генрих IV (1399-1413), Кастилия ва Леон қироли Генрих III (1390-1407) билан дипломатик алоқалари ва ёзишмаларидан ҳам билса бўлади. У жумладан, Франция қироли Карл VI га йўллаган мактубида савдо алоқаларини йўлга қўйишни таклиф қилиб «Дунё савдо аҳли билан обод бўлажак», деган фикрни билдирган эди. Франция қироли 1403 йил 15 июнда ёзган жавоб хатида таклифни мамнуният билан қабул қилганини билдиради. Бу даврга келиб Буюк ипак йўли шуҳратининг янада ортиши давомида Мовароуннаҳр ва Хуросон дунёнинг турли мамлакатлари билан ҳар жиҳатдан яқиндан боғланиб, халқаро карвон савдосининг энг муҳим марказига айландики, бу эса Ватанимизнинг иқтисодий, маданий ва маънавий юксалишига катта ижобий таъсир кўрсатди. Амир Темур қудратли салтанатни вужудга келтирар экан уни омилкорлик билан идора қилиш, бошқарув тизимини янада такомиллаштириб боришга ҳам алоҳида аҳамият берди.
У ўзбек давлатчилигининг Сомонийлар, Қорахонийлар, Ғазнавийлар, Салжуқийлар, Хоразмшоҳлар даврида таркиб топиб, ривожланиб борган тизими, тартиб-қоидалари, ҳуқуқий асосларини янги тарихий даврнинг талаб, эҳтиёжларига мослаб янада такомиллаштирди, уларга янгича руҳ, мазмун ва сайқал берди. Амир Темур ўзигача шаклланган ўзбек давлатчилигининг асосларига изчил амал қилиш билан бирга уларни мазмунан бойитишга жиддий улуш қўшди. Амир Темур миллий давлатчилик асосларини ривожлантиришда, жамият ривожида барча ижтимоий табақалар фаолиятини назарда тутиш ва уларнинг манфаатларини таъминлашга алоҳида эътибор берди. Шундан келиб чиқиб Амир Темур дунё тарихида биринчи бўлиб жамият ижтимоий таркибини 12 табақага ажратиб, уларнинг ҳар бирининг алоҳида мавқеи, манфаатларини, шунга мувофиқ келадиган давлат ва жамиятнинг ўзаро муносабатларини белгилаб берган. Унинг даврида бошқарув икки идорадан, яъни даргоҳ ва вазирликлардан иборат бўлган. Даргоҳ тепасида олий ҳукмдорнинг ўзи турган. Мамлакат ва давлат аҳамиятига молик масалалар унинг кўрсатмаси билан ҳал этилган.

Download 90,24 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
O'zbekiston respublikasi
toshkent davlat
махсус таълим
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi toshkent
saqlash vazirligi
fanidan tayyorlagan
bilan ishlash
Toshkent davlat
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
qarshi emlanganlik
covid vaccination
risida sertifikat
sertifikat ministry
vaccination certificate
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti