3-mavzu. Biznes va tadbirkorlik. Tadbirkorlik kapitali. (2 soat) Reja


Korxona ishlab chiqarish xarajatlari. Tannarx



Download 226,16 Kb.
bet9/12
Sana21.06.2022
Hajmi226,16 Kb.
#687097
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12
Bog'liq
3-MAVZU.Biznes va tadbirkorlik. Tadbirkorlik kapitali.

3. Korxona ishlab chiqarish xarajatlari. Tannarx.
Ishlab chiqarish xarajatlari deganda tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish va iste’molchilarga yetkazib berishga qilinadigan barcha sarflar tushuniladi. Ishlab chiqarish sarf-xarajatlari tarkibiga xom ashyo, asosiy va yordamchi materiallar, yonilg`i va energiya uchun qilingan xarajatlar, asosiy kapital amortizasiyasi, ish haqi va ijtimoiy sug`urtaga ajratmalari, foiz to`lovlari va boshqa xarajatlar kiradi. Ishlab chiqarishga qilingan barcha sarf-xarajatlarning puldagi ifodasi mahsulot tannarxini tashkil qiladi.
Ishlab chiqarish xarajatlarini ikkiga bo`lib o`rganish mumkin: bevosita ishlab chiqarish xarajatlari va muomala xarajatlari (1-chizma). Tovar birligining qiymatida ishlab chiqarish xarajatlari faqat uning bir qismini tashkil qiladi. Ishlab chiqarish xarajatlari tovar qiymatidan foyda miqdoriga kam bo`ladi. Muomala xarajatlari tushunchasi tovarlarni sotish jarayoni bilan bog`liq bo`lib, shu tovarlarni ishlab chiqaruvchidan olib, iste’molchiga yetkazilguncha ketadigan sarflarga aytiladi. Ular ikki guruhga bo`linadi: qo`shimcha muomala xarajatlari va sof muomala xarajatlari. Tovarlarni o`rash, qadoqlash, saralash, transportga ortish, tashish va saqlash xarajatlari qo`shimcha muomala xarajatlari hisoblanadi. Muomala xarajatlarining bu turlari ishlab chiqarish xarajatlarining davomi hisoblanib, tovar qiymatiga kiradi va uning qiymatini oshiradi. Xarajatlar tovarlar sotilgandan keyin olingan pul tushumi summasidan qoplanadi.

1-chizma. Xarajatlarning namoyon bo`lish sohasiga ko`ra turkumlanishi.


Cof muomala xarajatlari sotuvchi maoshi, marketing (iste’molchilar talabini o`rganish), reklama va shu kabi xarajatlardan iborat bo`ladi. Sof muomala xarajatlari tovar qiymatini oshirmaydi va ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan tovarni sotgandan keyin olingan foyda hisobidan qoplanadi.
Ishlab chiqarish xarajatlarining ikkinchi yo`nalishdagi konsepsiyalari marjinalistlar va neoklassiklar tomonidan ishlab chiqilgan bo`lib, ular bu boradagi klassik nazariyalarni ham mu’lum darajada hisobga oladilar. Biroq, bu konsepsiyalarning o`ziga xos tomoni shundaki, ular ishlab chiqarish xarajatlarini tushuntirishda resurslarning cheklanganligi va ulardan muqobil foydalanish imkoniyatlaridan kelib chiqadilar.
Ma’lumki, muayyan bir resursni ishlab chiqarishning biron-bir yo`nalishi bo`yicha sarflanishi endilikda bu resursdan boshqa yo`nalishlarda foydalanish imkoniyatini cheklab qo`yadi. Shunga ko`ra, tadbirkor (yoki resurs egasi) mazkur resursni eng yuqori darajada naf keltiruvchi yo`nalishga sarflashga harakat qiladi.
Iqtisodiy resurslarni eng yuqori naf olish maqsadida boshqa muqobil yo`nalishlarda ishlatilishiga yo`l qo`ymay o`ziga jalb etish uchun to`lov iqtisodiy yoki zimmasiga tushuvchi xarajat deb ataladi.
Iqtisodiy xarajatlar mikrodarajadagi iqtisodiy ko`rsatkichlardan biri bo`lib, korxona (firma) miqyosida muayyan turdagi mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko`rsatishning samaradorlik darajasini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Marjinalistik sarf-xarajatlar nazariyasi bo`yicha korxona ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan resurslar o`z resurslari yoki jalb qilingan resurslar bo`lishi mumkin. Shunga ko`ra xarajatlar ichki yoki tashqi xarajatlarga bo`linadi (2-chizma). Tashqi xarajatlar korxona tomonidan uchun zarur resurs va xizmatlarni tashqaridan to`lov asosida jalb etishi natijasida vujudga keladigan xarajatlardir. Bunday xarajatlarga yollanma ishchilar ish haqi, xom-ashyo va materiallar uchun to`lovlar, kredit uchun foiz to`lovlari, ijaraga olingan yer uchun renta, transport xizmati va boshqa har xil xizmatlar uchun to`lovlar kiradi. Tashqi xarajatlar to`lov hujjatlari bilan rasmiylashtiriladi, shu sababli buxgalteriya xarajatlari deb ham ataladi.
Korxonaning o`ziga tegishli bo`lgan resurslardan foydalanishi bilan bog`liq xarajatlar ichki xarajatlar deyiladi. Bunday xarajatlar pul to`lovlari shaklida chiqmaydi. Shu sababli ichki xarajatlar darajasini baholash o`z resurslari qiymatini shunga o`xshash resurslarning bozordagi narxlariga taqqoslash orqali amalga oshiriladi.



2- chizma. Xarajatlarning jalb etilish manbaiga ko`ra turkumlanishi.
Shu bilan birga tadbirkorlik faoliyatini ushlab turish uchun zarur bo`lgan to`lov – normal (me’yordagi) foyda ham renta va ish haqi bilan birga xarajatlarning tarkibiy qismi hisoblanadi.
Normal foyda iqtisodiy foydadan farq qiladi. Normal foyda – bu iqtisodiy resurs sifatidagi tadbirkorlik qobiliyatini rag`batlantirib turish uchun to`lanadigan haq hisoblanadi. Agar biron-bir faoliyat turi normal foyda keltirmasa, tadbirkor bu faoliyat turi bilan shug`ullanishdan to`xtaydi va o`zining kuch-quvvatini boshqa faoliyatga sarflaydi.
Sarf-xarajatlarni ichki va tashqi xarajatlarga ajratish, korxona iqtisodiy faoliyati samaradorligini oshirish yo`llarini qiyosiy tahlil qilish imkoniyatini beradi.
Ishlab chiqarish hajmining o`zgarishiga ta’sir qilish yoki qilmasligiga qarab xarajatlar doimiy va o`zgaruvchi xarajatlarga bo`linadi (3-chizma).




UMUMIY XARAJATLAR












Doimiy xarajatlar




O`zgaruvchi xarajatlar










Korxona to`lov majburiyatlari




Xom-ashyo

Soliqlar




Material

Amortizasiya ajratmalari




Yonilg`i

Ijara haqi




Transport xizmati

Qo`riqlash xizmati xarajatlari




Ishchilar ish haqi va shu kabilar uchun xarajatlar

Boshqaruv xodimlar maoshi va h.k.







3- chizma. Ishlab chiqarish hajmining o`zgarishiga


ta’siriga qarab xarajatlarni turkumlash.
Ishlab chiqarish hajmining o`zgarishiga (qisqarishi yoki ortishiga) ta’sir qilmaydigan xarajatlar doimiy xarajatlar deyiladi.
Doimiy xarajatlar (FC) ishlab chiqarish hajmining o`sishiga bevosita ta’sir etmaydi va ishlab chiqarishning har qanday, hatto nolinchi hajmida ham mavjud bo`ladi. Bunga korxonaning to`lov majburiyatlari (zayomlar bo`yicha foiz va boshqa), soliqlar (ishlab chiqarish hajmiga bog`liq bo`lmagan turlari), amortizasiya ajratmalari, ijara haqi, qo`riqlash xizmatiga to`lov, uskunalarga xizmat ko`rsatish sarflari, boshqaruv xodimlari maoshi va shu kabilar kiradi.
O`zgaruvchi xarajatlar (VC) deb ishlab chiqarish hajmining o`zgarishiga ta’sir qiladigan xarajatlarga aytiladi. Unga xom ashyo, material, yonilg`i-transport xizmati, ishchilar ish haqi va shu kabilarga qilinadigan sarflar kiradi.
Ishlab chiqarishning har bir darajasida doimiy va o`zgaruvchan xarajatlar yig`indisi umumiy yoki yalpi xarajatlar (TS)ni tashkil qiladi.
Doimiy (FC), o`zgaruvchi (VC) va yalpi (TS) xarajatlarning grafikdagi ifodasini 4-chizma orqali ko`rishimiz mumkin.


S


TS
VC
FC

0 Q

4–chizma. Doimiy, o`zgaruvchi va umumiy (yalpi) xarajatlarning grafikdagi tasviri

Mahsulot birligini ishlab chiqarishga qilinadigan sarf-xarajatlarni hisoblash uchun o`rtacha umumiy, o`rtacha doimiy va o`rtacha o`zgaruvchi xarajatlar tushunchalaridan foydalaniladi. O`rtacha umumiy xarajatlar yalpi (umumiy) xarajatlarning ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori nisbatiga teng:


;
bu yerda: AC – o`rtacha umumiy xarajatlar;
TS – yalpi (umumiy) xarajatlar;
Q – ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori.

O`rtacha doimiy xarajatlar doimiy xarajatlarning ishlab chiqarilgan mahsulot miqdoriga nisbati bilan aniqlanadi:


;
bu yerda: AFC – o`rtacha doimiy xarajatlar;
TFC – doimiy xarajatlar summasi.

O`rtacha o`zgaruvchi xarajatlar o`zgaruvchi xarajatlarni ishlab chiqarilgan mahsulot miqdoriga nisbati bilan aniqlanadi:


;
bu yerda: AVC – o`rtacha o`zgaruvchi xarajatlar;
TVC – o`zgaruvchi xarajatlar summasi.
Shuningdek, o`rtacha umumiy xarajatlarni o`rtacha doimiy va o`rtacha o`zgaruvchi xarajatlarning yig`indisi sifatida ham ifodalash mumkin:
AC = AFC + AVC.
Bu o`rtacha umumiy, doimiy va o`zgaruvchi xarajatlarning egri chiziqlari quyidagi ko`rinishda bo`ladi (5-chizma):
S
AS


AVC


M

AFC



0
Q
5–chizma. O`rtacha xarajatlarning egri chiziqlari.

Eng yuqori darajada foyda olishga erishish uchun tovar ishlab chiqarishning zarur miqdorini aniqlash zarur. Bunda iqtisodiy tahlil vositasi bo`lib so`nggi qo`shilgan xarajat tushunchasi xizmat qiladi. Avvalo so`nggi qo`shilgan xarajat deb, mahsulotning navbatdagi birligini ishlab chiqarish bilan bog`liq qo`shimcha xarajatlarga aytiladi:


;
bu yerda: MS – so`nggi qo`shilgan xarajat;
∆TS – umumiy xarajatlarning o`zgarishi;
∆Q - mahsulot miqdorining o`zgarishi.
Qo`shilgan xarajatlarni har bir navbatdagi qo`shilgan mahsulot birligi uchun aniqlash mumkin. Tovar yoki xizmatlarning qo`shilgan birligini ishlab chiqarishga to`g`ri keladigan xarajatlar o`rtacha qo`shilgan xarajatlar deyiladi.

Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olishda vaqt omili, ya’ni xarajat qilingandan pirovard natija olinguncha o`tgan davr sezilarli ta’sir ko`rsatadi. Shu sababli vaqt omilidan kelib chiqib, ishlab chiqarish xarajatlarini qisqa va uzoq muddatli davrda alohida tahlil qilinadi.


Korxona ishlab chiqarish hajmini o`stirish uchun qisqa davrda faqat o`zining o`zgaruvchi xarajatlari miqdorini o`zgartirishi mumkin. Bu qisqa muddatli xarajatlardir. Ishlab chiqarish quvvatlari esa (ishlab chiqarish bino va inshootlari maydoni, mashina va uskunalar miqdori) doimiy bo`lib qoladi, hamda bu davr faqat ulardan foydalanish darajasini o`zgartirish uchun yetarli bo`lishi mumkin.

Download 226,16 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish