Microsoft Word 89 Tarixshunoslik va manbashunoslik Ðflоцчов П. docx



Download 420,01 Kb.
Pdf ko'rish
Sana23.01.2022
Hajmi420,01 Kb.
#403952
Bog'liq
orta osiyo xonliklari davridagi etnik jarayonlarda dashti qipchoq ozbeklarining tutgan orni va roli
2 O’zbekistonning iqtisodiy salohiyatidan samarali foydalanish yo’llari, 7-variant ATMS Kurs ishi, dasturlash texnologiyalari fani qismida multimediyali elektron amaliyot mashgulotlarini yaratish ziyonet.uz va atdt.uz saytlarida hamda tatu portaliga joylashtirish mavzusida, Далолатнома 2, Далолатнома 2, Musiqa darsi 7, 4-sinf o'qish IV-chorak, 4-sinf Raxmonova Umida, RSA100, Dasturlash. 2-Tajriba ishi, Нурмуродова Фарогат, Gulnoza texnologiya, ro`ziyeva u, presentperfect


O’rta Osiyo  xonliklari   davridagi   etnik  jarayonlarda  Dashtiqipchoq 

o’zbeklarining   tutgan   o’rni  va  roli. 

                                                                          Inson  uchun  tarixdan  judo  bo’lish  

                                                                          Hayotdan  judo  bo’lish  demakdir. 

                                                                                                      (I.A.Karimov)  

 

O’zbeklar  alohida  etnik  sifatida  Movaraunnahr, Xorazm, Yettisuv, qisman 



Sharqiy   Turkistonning   g’arbiy   mintaqalarida   shakllangan.  O’zbek   xalqining 

shakllanish   jarayoni   asosan,   IX-XII  asrlarda   tugallangan    bo’lsada     keying 

asrlarda  ham  bu  jarayon  davom  etgan.   Xususan,   O’rta   Osiyo          xonliklar 

davrida:  XVI  asr  birinchi  yarmi  va XIX  asr  davomida  etnik  jarayonlar davom 

etgan.  Aynan  shayboniylarning   kirib   kelishi   o’zbek   degan   etnonimni    olib 

kelgan.  

 

Temuriylar    saltanatining    inqirozga   yuz   tutishi     natijasida    Jo’jixon 



avlodlari    XVI  asr  boshlarida   Shayboniyxon    boshchiligida     O’rta  Osiyoga 

bostirib  kirib,   juda  oz   fursatda   bu  zaminda   o’z   hukmronligini   o’rnatdilar. 

Shundan  boshlab  Movaraunnahr   va   Xorazmda  o’zbek   nomi   paydo    bo’ldi

1



 

Dashtiqipchoq  o’zbeklarining  ayrim  guruhlari  (jalair, orlot, nayman, man-

g’it, qo’ng’irot, ming, qushchi)  XIV-XV asrlar  davomida  ham  Movaraunnahr va 

Xorazmga   kelib   o’rnashganlar.  Ammo  ular  o’sha   kezlarda     o’z       xonlari 

yetakchiligida  emas, balki  o’z  urug’-aymoqlari  va  qabila  nomlari  bilan   kirib 

kelgan   edilar.   Demak,  turk-mo’g’ul   qabilalarining   birinchi     bor      “O’zbek 

urug’lari” nom i ostida  xon  boshchiligida   Movaraunnahr   va   Xorazmga   kirib 

kelishi Shayboniyxondan boshlangan

2

.  


 

O’rta  Osiyo   xonliklari   davridagi     etnik    jarayonlar    xususida    olim 

K.Shoniyozov  o’zbek xalqining  etnik  jarayonlari  bo’yicha   fundamental   asar 

                                                           

1

  

A.Asqarov “O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi” Toshkent. 2015 y. 266-bet. 



 

2

 



A.Asqarov “O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi” Toshkent. 2015 y. 267-bet. 

 



yaratgan.  Akademik   K.Shoniyozov   o’zining  “O’zbek   xalqining  shakllanish 

jarayoni ”  nomli   asarida   O’rta  Osiyo   xonliklari,   xususan,     Dashtiqipchoq 

o’z beklari davrida  kechgan  etnik  jarayonlar  xususida  o’z  fikrlarini  bildirgan. 

 

Movaraunnahrga  XVI asrda  ko’chib  kelgan  Dashtiqipchoq  o’zbeklarining 



soni   haqida   ikki   xil  fikr   mavjud.   Bularning   biri    ko’chmanchi    o’zbeklar 

mahalliy  aholidan  ko’p  bo’lgan  desa,  ikkinchisi   ular  uncha  ko’p   bo’lmagan 

deydilar. Movaraunnahr  hududiga  Dashtiqipchoq  o’zbeklari  bir vaqtda   ko’chib 

kelmaganlar.   Ularning   ayrimlari  XVI  asrning   boshlarida    kelgan     bo’lsalar, 

boshqalari  shu  asr  davomida   va   undan   ham   keyinroq   kelganlar.Shuningdek 

Movaraunnahr va Xorazmga  kirib  kelgan  dashtiqipchoq  o’zbeklarining   miqdori 

bo’yicha    ham    ko’plab   olimlar    turli   faktlarni   keltiradi.    Dashtiqipchoqdan 

Movaraunnahrga    ko’chib    kelgan    etnoslarning    hammasi   ham   ko’p    sonli 

bo’lavermagan

3

.  



Ularning    faqat   ayrimlari,  jumladan,   qipchoq ,  saroy,  qo’ng’irot,   yuz, 

nayman,  mang’it , xitoy  kabilar  nisbatan  yirik etnik guruhlar   edilar.  Bularning  

har   birining  soni 30-50  mingdan   200  minggacha   bo’lgan   bo’lishi    mumkin. 

Ularning  ichida   eng ko’p  sonlisi  qipchoqlar  bo’lgan. Yana shuni  ham  hisobga 

olish kerakki ,  Movaraunnahrga  Dashtiqipchoq   o’zbeklarining   hammasi   ham 

ko’chib kelmagan.  Ularning  kata  qismi  Dashtiqipchoqda  qolib   ketgan. 

 

Ayni  paytda  Dashtiqipchoqdan   ko’chib   kelgan   aholi  Movaraunnahr  va 



Xorazm   o’troq  hayotga  o’ta   boshlagan.  Bu  borada   akademik   K.Shoniyozov 

shunday  ma’lumot beradi: ko’chmanchi o’zbeklar  o’troqlikka o’tishi bilan muhim 

etnik   jarayon  yuz berdi.  Chiqib   kelishi   har   xil  bo’lgan   ko’chmanchi    urug’ 

qabilalar  orasida   o’zaro  aralishish  boshlandi. Ayni   bir  vaqtda   Dashtiqipchoq 

o’zbeklarining  mahalliy  aholi bilan aralashib, qorishib borish jarayoni jadallashdi. 

Vaqt  o’tishi  bilan,  bu  jarayonlar   tufayli  aholi  nomida ham  o’zgarish  jarayoni 

bo’ldi. 

                                                           

3

 

K.Shoniyozov “O’zbek xalqining shakllanish jarayoni” Toshkent. 2001 y. 414-b.  




 

O’zbek xalqi  XVI-XVII asrlardagi  etnik taraqqiyotida  ham oldingi davrlar-

dagidek qo’shni tojik, turkman,qozoq,qirg’iz,qoraqalpoq xalqlari bilan yaqin etnik,             

iqtisodiy,  madaniy  aloqada  bo’lib    kelgan

4

.  Demak,  avvaldan  qardosh   qozoq, 



qir-g’iz, qoraqalpoq,tojik,turkman  xalqlari  o’zbek  xalqining etnonegizida muhim 

rol   o’ynagan.   Dashtiqipchoq    o’zbeklari   xususida    o’sha    davr      tarixchisi 

Ro’zbexon  “Mehmonxonai Buxoro”  asarida   malumot  beradi. Asarda  o’zbeklar 

uch  toifaga  bo’linganligi  aytiladi. 

 

Dashtiqipchoq  o’zbeklarining   Movaraunnnahrga   kirib   kelishi   bu yerda 



yashayotgan   aholining   so’zlashuv  tiliga  ta’siri   haqida    olimlarning    turli 

mulohazalari   mavjud. Dashtiqipchoqliklarning  tili  qipchoq –o’g’uz  lahjasida  

bo’lgan . Mahalliy  turkiyzabon  aholi  esa  qarluq -chigil  lahjasida  gaplashgan. 

Movaraunnahr    turkiylarning   qadimiylari   qarluq   lahjasida  ,    turkiygo’y  

ko’chmanchilar   esa   turkiy   tilning    qipchoq  va   o’g’uz    lahjalarida    ham 

so’zlashganlar. XVI  asr   boshlarida   Shayboniy    o’zbeklarining    bu   zaminga  

kata-katta  guruhlar  bo’lib  kirib  kelishi    bilan  qipchoq  va  o’g’uz   lahjalarida   

so’zlovchi  aholi  yanada  qalinlashadi.Chunki  unga   qadar  ham   bu   lahjalarda  

so’zlashuvchi   etnik  guruhlar   Movaraunnahr  va  Xorazmda  keng  tarqalgan  

edi. 


Keyinchalik   qipchoq  va  o’g’uz  lahjalarida    so’zlashuvchi  aholining  o’troq  

hayotga  o’tganlari   mahalliy  tubjoy  aholi  bilan   aralashib  ketadi.Ana  shu  uch  

turkiy  til  lahjasining   qorishuvi  natijasida   shakllangan  til   o’zbek  tilshunoslik  

fanida  shartli  ravishda  “chig’atoy  tili”  yoki  “eski  o’zbek  tili” deb  ataladigan  

bo’ldi.   Shundan    boshlab    eski    o’zbek   tili    Movaraunnahr    va    Xorazm   

aholisining  umumxalq  tiliga  aylanadi. Ammo   eski   o’zbek   tili   haqida    gap  

ketganda  aslida  XI-XII  asrlarda   g’arbiy  Qoraxoniylar  davlati  doirasida   aynan  

Movaraunnahrda  umumturk  tilidan  ajrab   chiqib  qarluq  chigil  lahjalari  asosida  

shakllangan  turkiy  tilni  tushunmoq  kerak. Bu  til  juda  qadim  zamonlardan   

                                                           

4

 

K.Shoniyozov “O’zbek xalqining shakllanish jarayoni” Toshkent. 2001 y. 418-b.



 


sug’diy  va  xorazmiy  , VIII-IX  asrlardan  boshlab   arab  va  fors  tojik   so’zlari  

bilan  boyib  bordi. 

Eski  o’zbek  tilida  so’zlashuvchilar  tarkibiga   XVI-XVIII   asrlar    davomida  

qipchoq  va  o’g’uz   lahjalarida  so’zlashuvchi  etnik  guruhlar  yanada    ko’proq  

qo’shilsada ,  ammo  u    qarluq- chigil    lahjalari    asosida     yuksak    cho’qqiga  

ko’tarildi. Shuningdek, o’zbek  etnonimi  xususida  ham  turli  nazariyalar  mavjud.  

 

Xulosa  qilib  aytganda



,  o’zbek  xalqining  shakllanish  jarayoni  qadimgi 

Qang’   davlati     davrlariga    borib   taqaladi.    Bu   jarayon   IX-XII     asrlarda 

Somoniylar  va  Qoraxoniylar  davlatlari   davrida   asosan    tugallangan.   Lekin, 

o’zbek    xalqining     shakllanish   jarayoni    keyinchalik    ham    davom     etgan.  

Xususan,  XVI  asrdan  o’lkamizga  kirib  kelgan  Dashtiqipchoq  o’zbeklari  etnik 

jarayonga  o’z  ta’sirini  o’tkazgan.  Mustaqillik  yillarida  birinchi   Prezidentimiz 

I.Karimov   o’zbek   xalqining   shakllanish   tarixi  bo’yicha    fundamental    asar 

yaratish  kerakligini   tarixchilar   oldiga   vazifa  qilib    qo’ygan.    Bu    mavzuda 

olimlardan     K.Shoniyozov,    A.Asqarov,    Sh.Shaydullayev      kabilar     asarlar 

yaratishgan.  

      

 

 



 

 

 



 

 

 




                        

Foydalanilgan adabiyotlar: 

1.

 

Karimov I.A. “Tarixiy  xotirasiz  kelajak  yo’q”  Toshkent.  “Sharq” 



nashriyoti  1998-yil. 

2.

 



A.Asqarov  “O’zbek  xalqining  etnogenezi  va  etnik  tarixi”  Toshkent 

“O’zbekiston”  nashriyoti   2015-y. 



3.

 

K.Shoniyozov  “O’zbek  xalqining  shakllanish  jarayoni”  Toshkent  



“Sharq” nashriyoti  2001 y. 

 

Download 420,01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
Ўзбекистон республикаси
pedagogika instituti
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
tashkil etish
O'zbekiston respublikasi
махсус таълим
toshkent davlat
vazirligi muhammad
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
saqlash vazirligi
vazirligi toshkent
bilan ishlash
Toshkent davlat
fanidan tayyorlagan
uzbekistan coronavirus
sog'liqni saqlash
respublikasi sog'liqni
vazirligi koronavirus
koronavirus covid
coronavirus covid
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
vaccination certificate
covid vaccination
sertifikat ministry
Ishdan maqsad
o’rta ta’lim
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
moliya instituti
ishlab chiqarish
fanining predmeti