Mavzu: ishlab chiqarish hisoblamasining ko’rsatkichlari reja Ishlab chiqarish hisoblamasining ko’rsatkichlari



Download 23,85 Kb.
bet1/2
Sana17.07.2022
Hajmi23,85 Kb.
#814705
  1   2
Bog'liq
ISHLAB CHIQARISH HISOBLAMASINING KO’RSATKICHLARI


MAVZU: ISHLAB CHIQARISH HISOBLAMASINING KO’RSATKICHLARI


Reja

  1. Ishlab chiqarish hisoblamasining ko’rsatkichlari

  2. Ish haqqi ko’rsatkichi

  3. Qayd etilgan istemol harajatlari



Ishlab chiqarish hisoblamasining ko’rsatkichlari.
Ishlab chiqarish hisoblamasi ishlab chiqarish natijalarini yoritish uchun mo‘ljallangan. Keng ma’noda ishlab chiqarish - ishlab chiqarilgan barcha tovar va xizmatlar qiymatini aks ettiradi. Uni hisoblash jarayonida ishlab chiqarishning o‘zida sarflangan tovar va xizmatlar qiymati ayirib tashlanmaydi. Shuning uchun ishlab chiqarish tarkibida takrolanishlar mavjud bo‘ladi.

Foydalanish

Resurslar

  1. Oraliq iste’mol

  2. YAlpi qo‘shilgan qiymat (1-2)

1. Ishlab chiqarilgan barcha maxsulotlar va ko’rsatilgan xizmatlar

Jami foydalanilgan

Resurslar jami

Iqtisodiyotning har xil sektor va tarmoqlarda har xil usullarda hisoblangan ishlab chiqarish hajmi bir-biridan farq qiladi. Masalan, nomoliyaviy sektorda ishlab chiqarish hajmi quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:
P=R+S;
Bunda P - ishlab chiqarish;
R - sotilgan mahsulot hajmi;
S - ishlab chiqarilgan, lekin sotilmay qolgan tayyor mahsulotlar zahiralarining ortishi, bunga tugallanmagan ishlab chiqarish qoldig‘i xam qo‘shiladi.
Sotilmay qolgan tayyor mahsulotlar zahirasining ortishi quyidagi formula bo‘yicha hisoblanishi mumkin:
S=S1-S0;
Bunda S1 - davr oxirida zahiralar qiymati;
S0 - davr boshidagi zaxiralar qiymati;
Aytish lozimki, MHTda quyidagi muhim qoidaga rioya qilinadi: tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarilgan vaqtidagi baho bilan baholanadi, sotilgan vaqtidagi baho bilan emas. Yuqori inflyatsiya mavjud bo‘lgan davrda bunday farq juda yuqori ham bo‘lishi ham mumkin.
Mahsulot ishlab chiqarish vaqtidagi baho bilan baholash maqsadida MHTda zahiradagi tayyor lekin sotilmay qolgan mahsulotlarni yuqori inflyatsiya davrida baholash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:
S=L-M
Bunda L - tovarlarni zahiraga qo‘yish vaqtidagi baho bilan baholangan mahsulotlar qiymati;
M - tovarlarni zahiradan olish vaqtidagi baho bilan baholangan mahsulotlar qiymati.
Bank muassasalarining ishlab chiqarish hajmi quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
R=T1-T0
Bunda R - banklarning ishlab chiqarish hajmi
T1 - mablag‘larni jalb qilgani va joylagani uchun haridorlarning banklarga to‘lagan foizlari
T0 - banklar tomonidan ozod moliyaviy resurslarni jalb etgani uchun banklarning haridorlarga to‘lagan foizlari.
Demak, banklar resurslarni saqlovchilar bilan investorlar orasidagi vositachi rolini o‘ynaydilar. Aytish lozimki moliyaviy vositalarning ishlab chiqarish hajmiga haridorlarning quyidagi xizmatlar uchun to‘lovlari: boyliklarni seyflarda saqlash, investitsiyalash bo‘yicha berilgan maslahatlar, valyuta almashtirish va h.k. ham qo‘shiladi.
Sug‘urta kompaniyalar mahsulot hajmi quyidagicha aniqlanadi:
P=R-K+Q-N
Bunda, R - sug‘urta kompaniyalarga to‘langan sug‘urta mukofotlari
K - sug‘urta kompaniyalari to‘lagan sug‘urta to‘lovlari
Q - sug‘urta kompaniyalari tomonidan texnik zahiralarni qimmatbaho qog‘ozlarni va boshqa moliyaviy mablag‘larni investitsiyalashdan olingan foizlar
N - sug‘urtalangan texnik zahiralar hajmining ortishi.
Oraliq iste’mol yangi tavar ishlab chiqarish uchun ishlab chiqarish jarayonida sarflangan tayor mahsulotlar va xizmatlar qiymati, masalan, ishlab chiqarishda sarflangan xom-ashyo, materiallar, yoqilg‘i, energiya, asbob-uskunalar qiymati, shuningdek, reklama agentliklari, yuridik konsultatsiyalar, transport agentliklari va h.k. xizmatlari uchun to‘lovlar va h.k. Misol: non tayorlash uchun non zavodida homashyo sifatida ishlatilgan un qiymati.
Imoratlar, uskunalar va mashinalar ijarasi uchun to‘lovlar ham oraliq iste’molning muhim moddasi hisoblanadi. Lekin asosiy vositalar eskirishi (iste’moli) oraliq iste’mol hisoblanmaydi. Oraliq iste’mol qiymati oxirgi foydalanish bahosida hisoblanadi va unga barcha savdo-transport ustamalari ham qo‘shiladi.
Yalpi qo‘shilgan qiymat (YaQQ) - iqtisodiy faoliyatning muhim ko‘rsatkichi bo‘lib, u ishlab chiqarish hisoblamasining balanslashtiruvchi moddasi hisoblanadi va ishlab chiqarish bilan oraliq iste’mol orasidagi farq sifatida aniqlanadi. Demak ishlab chiqarish hisoblamasini qo’lashdan asosiy maqsad mamlakat miqyosida yalpi qo’shilgan qiymat miqdorini aniqlashdan iboratdir. Agar ishlab chiqarish asosiy baholarda (mahsulotlarga subsidiyalar qo‘shilib, soliqlar ayrilgan holda) baholangan bo‘lsa, YaQQ ham shu baholarda baholanadi, agar u ishlab chiqaruvchi bahosida baholangan bo‘lsa (mahsulotlarga soliqlar qo‘shilib, lekin qo‘shilgan qiymat soliqlari, subsidiyalarni hisobga olmagan holda) YaQQ xam shu baholarda baholanadi. Keng ma’noda barcha sektor va tarmoqlar
YaQQ yig‘indisi Yalpi ichki mahsulotga teng. Ammo amalda YaIM va YaQQni baholashdagi o‘ziga xos xususiyatlarni e’tiborga olib ular orasidagi bog‘lanishni quyidagicha izohlash mumkin:
YAIM=YQQ+N-S
Bunda YAIM - yalpi ichki mahsulot
YQQ - asosiy baholarda hisoblangan iqtisodiy barcha sektorlarning yalpi qo‘shilgan qiymati
N - mahsulotlarga bo‘lgan barcha soliqlar summasi S - mahsulotlarga bo‘lgan subsidiyalar
Yalpi qo‘shilgan qiymat ko‘rsatkichiga asosiy kapital iste’moli harajatlari ham qo‘shilgani uchun uni yalpi ko‘rsatkich deyiladi. Asli uni qo‘shilmaslik kerak edi, ammo uning hajmini MHT talabi darajsida yoki tiklashdagi qiymati bo‘yicha doim ham aniqlab bo‘lmaydi.
Daromadlarni hosil bo‘lishi hisoblamasi YaQQni qanday elementlarga ajralishini ko‘rsatadi. YaQQning asosiy elementlari hisoblamasining chap qismida keltiriladi.



  1. Daromadlarni hosil bo‘lishi hisoblamasi

Foydalanish

Resurslar

  1. Ish haqqi

  2. Ishlab chiqarishga boshqa soliqar

  3. Asosiy kapital istemoli

  4. Foyda (aralash daromad) 1-2-3-4

1. Yalpi qo‘shilgan qiymat



Jami foydalanilgan

Jami resurslar

Ish haqqi ko’rsatkichi
Ish haqqi ko’rsatkichiga hisoblangan barcha ish haqqi va ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar kiradi. Ish xaqqi YaQQni yaratishda qatnashgan rezidentlar va norezidentlarga to‘langan ish haqqini bildiradi (masalan, mamlakatda vaqtincha turgan xorij mamlakatlar ishchilariga to‘lovlar).
Ishlab chiqarishga boshqa soliqlar - ishlab chiqarishning ayrim omillariga soliqlar: er, imorat, transport vositalari, ish xaqqi fondiga. Bu modda sof asosda qayd etiladi, yoki ishlab chiqarishga bo‘lgan boshqa subsidiyalar ayriladi.
Asosiy kapital iste’moli - asosiy vositalarning qayta tiklashdagi bahosi bo‘yicha hisoblangan amortizatsiya summasi.
Yalpi foyda - bu modda nomoliyaviy va moliyaviy korporatsiyalarning daromadlarini hosil bo‘lishi hisoblamasida paydo bo‘ladi. Yalpi foyda yalpi qo’shilgan qiymatdan barcha hisoblangan mehnat xaqi, ishlabchiqarish va importga qo’yilgan soliqlar sumasini yayirib tashlash yo’li bilan aniqlanadi. Yalpi foyda sumasidan asosiy vositalar amartizatsiya sumasini ayirib tashlasak sof foyda qoladi.
Aralash daromad - nokorporativ korxonalar uchun balanslashtiruvchi modda bo‘lib, u uy xo‘jaligi sektorining daromadlarini tashkil topishi hisoblamasida paydo bo‘ladi. Uy xo‘jaligi tarkibida nokorporativ korxonalar (kichik fermarlar, kichik ustaxonalar, restoran va magazinlar, ularda oila a’zolari xizmat qiladilar) ham bo‘ladi.
III. Daromadlarni birlamchi taqsimlash.

Foydalanish

Resurslar

  1. Mulkdan olingan daromadlar (to‘langan)

  2. Birlamchi daromadlar qoldig‘i (1+2+3+4-5)

  1. Foyda (aralash daromad)

  2. Mulkdan olingan daromad

  3. Ishlab chiqarish va import soliqlari

  4. Ish xaqqi

Jami foydalanilgan

Jami resurslar

Daromadlarni birlamchi taqsimlash hisoblamasi ishlab chiqaruvchi sektorlarda olingan birlamchi daromadlarni kelib tushishi va ularni qabul qiluvchi sektorlarga o‘tkazilish jarayonini ko‘rsatishdan iborat. Uning o‘ng tomonida olingan birlamchi daromadlar chap tomonida esa - mulkdan olingan daromadlarning to‘lanishi va balanslashtiruvchi mldda - birlamchi daromadlar qoldig‘i keltiriladi.


Mulkdan olingan daromadlar - iqtisodiyotning barcha sektorlarida olingan birlamchi daromadlar: foizlar, devidentlar, renta, bevosita xorij investitsiyalaridan olingan daromadlar. Lekin yashaladigan va yashalmaydigan binolar uchun ijara xaqqi mulkdan olingan daromad emas, balki xizmatlar uchun to‘lovlar sifatida qaraladi.
Ishlab chiqarish va import soliqlari – davlat tomonidan olingan (byujetga ) birlamchi daromadlardir .
Ish haqqi - o‘z mamlakati va xorij davlati YAIMni yaratishda ishtirok etgani uchun mamlakat rezidentlariga to‘langan ish xaqqi. SHunday qilib, hisoblamadagi ish xaqqi, daromadlarni hosil bo‘lishi hisoblamasidagi ish xaqqiga teng kelmaydi, chunki unda rezident va norezidentlarga to‘langan to‘lovlar, shu mamlakat YAIMni yaratishda qatnashganlariga to‘lanadi. Demak, bu ikkita ish xaqqi faqat favqulotda arifmetik jihatdan teng bo‘lib qolishi mumkin, holos.
Milliy daromad, shu mamlakat rezidentlari tomonidan olingan birlamchi daromadlar yig‘indisini beradi. Milliy daromad ham yalpi asosda, ham sof asosda aniqlanishi mumkin (asosiy kapital istemolini hisobga olgan va olmagan holda). Yalpi asosda hisoblangan YAlpi milliy daromad deb, sof asosda hisoblangan esa sof milliy daromad deb ataladi.
Yuqorida qayd qilinganidek, YaIM bilan YaMD ko‘rsatkichlari orasidagi farq, shu mamlakat rezidentlarining xorijdan olgan daromadlari qoldig‘idan tashkil topadi. Odatga ko‘ra, iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda YaMD YaIMdan ko‘p, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa uning aksi YaMD YaIMdan kam. Bunga sabab, rivojlangan mamlakatlar, xorijga qo‘yilgan investitsiyalardan ko‘proq daromad oladilar.

  1. Daromadlarni pul formada qayta taqsimlash hisoblamasi

Foydalanish

Resurslar

  1. Joriy transfertlar (to‘langan)

  2. Ixtiyordagi daromad (1+2-3)

  1. Birlamchi daromadlar qoldig‘i

  2. Joriy transfertlar (olingan)

Jami foydalanilgan

Jami resurslar

Bu hisoblama daromadlarni pul formada qayta taqsimlanishini ifodalashga mo‘ljallangan. Hisoblamalarning boshlang‘ich moddasi - avvalgi hisoblamaning balanslashtiruvchi moddasi yoki birlamchi daromadlar qoldig‘i. Daromadlar MHTda transfert deb nomlangan qayta taqsimlash to‘lovlari yordamida qayta taqsimlanadi.


Transfertlar - tovarlar, xizmatlar, aktivlar yoki mulkchilik huququqlarining bir tomonga harakati, ikkinchi tomonga uning qiymatiga teng bo‘lgan ekvivalent oqimlarini ifodalovchi operatsiyalar bo‘lib hisoblanadi.
Transfertlarning joriy va doimiy turlari mavjud bo‘lib, ular natural formada bo‘lishi mumkin. Daromadlarni qayta taqsimlash hisoblamasida transfertlar joriy pul formada qayd etiladi:
Hisoblamaning balanslashtiruvchi moddasi bo‘lib, ixtiyordagi
daromad hisoblanadi. Bu ko‘rsatkich xam yalpi, ham sof asosda, (asosiy kapital istemolini e’tiborga olingan holda) hisoblanishi mumkin.
Iqtisodiyotning barcha sektorlari tomonidan olingan ixtiyordagi daromadlar yig‘indisi, ixtiyordagi milliy daromad (yalpi yoki sof)ga teng bo‘ladi va u MHTning muhim agregati hisoblanadi.
Yalpi ixtiyordagi milliy daromad (YaIMD) yalpi milliy daromaddan xorijdan olingan joriy tarnsfertlar qoldig‘iga katta bo‘ladi.
Ixtiyordagi daromaddan foydalanish hisoblamasi quyidagi operatsiyalarni qayd etish uchun mo‘ljallangan.
Oxirgi foydalanish harajatlari quyidagilardan iborat:

  1. uy xo‘jaliklarida oxirgi istemol harajatlari;

  2. davlatni boshqarishda oxirgi istemol harajatlari;

v) uy xo‘jaligi xizmatidagi notijorat tashkilotlarning oxirgi istemol harajatlari.

Download 23,85 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish