Elektrradio o’lchashlar fanidan. Davlat metrologiya xizmati va etalonlar



Download 32.35 Kb.
Sana29.10.2019
Hajmi32.35 Kb.

Elektrradio o’lchashlar fanidan.

Davlat metrologiya xizmati va etalonlar

Reja:


5.1. Davlat metrologiya xizmati.

5.2. O‘lchashlar birliligi va aniqligini ta’minlash masalalari.

5.3. O‘V tekshiruvlari.

5.4. Etalonlarning klassifikatsiyasi.


Hozirgi davrda fan va texnika, xalq xo‘jaligining rivojlanishida aniq va ishonchli o‘lchash ma’lumotlari katta ahamiyat kasb etmoqda. Ishlab chiqarishda esa metrologik ta’minot muhim o‘rinni egallab turibdi. Ma’lumki, sifatni boshqarish tizimida o‘lchashlar hal qiluvchi rolni o‘ynaydi. O‘lchashlar birligi esa Davlat metrologiya xizmati orqali amalga oshiriladi.

Davlat metrologiya xizmati tarkibiga ilmiy tadqiqot institutlari, Davlat andozalarining respublika boshqarmasi, andozalash va o‘lchash texnikasining Davlat nazorati laboratoriyasi kiradi.

Davlat standartining metrologiya sohasidagi asosiy vazifasi mamlakatda o‘lchashlar birligi va aniqlikni ta’minlashdan iboratdir.

Bu umumiy masala o‘z ichiga quyidagi yo‘nalishlarni oladi:



  • o‘lchashlar birligining tashkiliy va uslubiy asoslarini standartlash;

  • fizikaviy kattaliklar birliklarini standartlash;

  • fizikaviy kattaliklar etalonlarini yaratish va uzluksiz takomillashtiruvchi davlat tizimini yaratish;

  • mamlakat halq xujaligi sohalari va tashkilotlarida qo‘llaniladigan o‘lchash vositalaridan to‘g‘ri foydalanish va bu vositalar holatining Davlat nazorati;

  • o‘lchashlar o‘tkazish usullarini standartlash;

  • yangi sanoat mahsulotlarining texnik topshiriq va hujjatlarini metrologik ekspertiza qilish;

  • metrologiya sohasidagi termin va ta’riflarni DAVAN orqali tasdiqlash;

  • o‘lchash vositalarini tekshiruvchi o‘lchagichlar majmui va usullarini tasdiqlash.

Metrologiya xizmati Davlat standarti va texnik talablarga javob bermaydigan o‘lchash vositalarini ishlab chiqarishni taqiqlash huquqiga ega.

Mamlakatda o‘lchashlar birligini ta’minlashda Davlat metrologiya nazoratining asosiy shakli o‘lchash vositalarini (UV) tekshirishdir.

Ishlab chiqarilgan, ta’mirlangan, xorijdan keltirilgan, foydalanish va saqlashda bo‘lgan IV tekshiruvdan o‘tkaziladi.

O‘V tekshirish bo‘yicha asosiy talab va o‘tkazish tartiblari DAVAN 8.513-84 GSI(DST) – “O‘lchash vositalarini tekshirish. Tashkilotcilik va o‘tkazish tartibi”da keltirilgan. Tekshiruv o‘lchash vositalarining ishga yaroqliligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladi.

O‘V birlamchi, davriy, navbatdan tashqari, inspeksiya va ekspert tekshiruvlariga tortiladi.


  • Birlamchi tekshiruv yangi ishlab chiqarilgan yoki ta’mirlangan hamda xorijdan keltirilgan O‘V ga taalluqlidir. Agar xorijdan olib kelingan O‘V Xalqaro kelishuvga asosan ishlab chiqarilgan bo‘lsa, tekshiruvdan o‘tkazilmay foydalaniladi.

  • Davriy tekshiruv foydalanish va saqlashda bo‘lgan O‘V uchun ma’lum tekshiruvlar oralig’ida taalluqlidir.

  • Navbatdan tashqari tekshiruv foydalanishda bo‘lgan O‘V uchun yaroqliligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. Quyidagi hollarda ya’ni ishonch tamg‘asi yoki plomba buzilgan; tekshiruv o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi hujjat yo‘qolgan; O‘V saqlashdan keyin foydalanishga berilgan; O‘V iste’molchiga jo‘natilgan; qayta konservatsiya qilinib uzoq muddatga saqlashga berilgan bo‘lsa, bu O‘V uchun navbatdan tashqari tekshiruv o‘tkaziladi.

  • Inspeksiya tekshiruvi O‘V ishga yaroqliligini aniqlab, foydalanish mumkinligi to‘g‘risida xulosa chiqaradi.

  • Ekspert tekshiruvi O‘V tadbiq qilishga yaroqliligi va metrologik tavsifi to‘g‘risida tortishuvli masalalar paydo bo‘lganida o‘tkaziladi.

Tekshiruvlar Davlat metrologiya xizmati organi tomonidan Davlat tekshiruvini o‘tkazishga huquqi bor va shahodatlangan holatlarda o‘tkaziladi.

O‘V tekshiruvi xo‘jalik hisobi asosida ham amalga oshiriladi. Davlat tekshiruvlarini chaqirish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar standartlar bo‘yicha Davlat qo‘mitasi belgilagan baholar va tashkilotlar o‘rtasidagi shartnomalar asosida amalga oshiriladi.

“Indikator” tabaqasiga mansub qator O‘V tekshiruvdan o‘tkazilmaydi.

Indikatorlar ham O‘V hisoblanadi, lekin kattaliklarning o‘zgarishi ularning qiymatini baholamasdan kuzatiladi. Aloqa korxonalarida indikatorlar tabaqasiga aloqa qurilmalariga qo‘shimcha o‘rnatilgan O‘V kiritiladi.

Indikatorlar Metrologiya xizmati tomonidan uch yilda bir marta tekshiruvdan o‘tkaziladi.

O‘quv maqsadlarida qo‘llaniladigan O‘V “O‘quv vositalari” deyiladi va ularning tekshiruvi belgilangan foydalanish talablari bo‘yicha ko‘rsatma asosida amalga oshiriladi.

Indikator va o‘quv o‘lchash vositalari yordamida me’yorlangan birorta ham parametrni ham o‘lchash ta’qiqlanadi.

Fuqarolarning shaxsiy mulki bo‘lgan O‘V tekshiruvi buyurtma bilan xo‘jalik shartnomasi asosida o‘tkaziladi.

Tekshiruv o‘lchashlarning birligi va ishonchliligini ta’minlash mamlakatning barcha jabhalarida zaruriy shart bo‘lib hisoblanadi.

O‘lchashlar birligiga fizikaviy kattaliklarning qabul qilingan birliklarining aniq qayta takrorlanishi, saqlanishi va ularning o‘lchamlarini ishchi o‘lchash vositalariga etalonlar va namuna o‘lchash vositalari yordamida uzatish orqali erishiladi.

Etalon deb, qonunlashtirilgan fizikaviy kattalik birligini qayta takrorlash va saqlash uchun ishlatiladigan o‘lchash vositasi yoki o‘lchash vositalari majmuiga aytiladi (GOST 8.057–80; GOST 8.372-80).

Etalonlar o‘lchov birliklari o‘lchamliligini uzatishda metrologiya zanjirining oliy bo‘g‘ini bo‘lib hisoblanadi.

Fizikaviy kattaliklarning etalonlari - O‘V yoki O‘V majmui bo‘lib, birliklarni qayta takrorlash va saqlash, ya’ni tiklash ularning o‘lchamlarini ishchi UV uzatishni ta’minlaydi.

Birliklarning o‘lchamlarini uzatish tekshiruv chizmalari orqali amalga oshiriladi. Hozirgi paytda mamlakatda jami 150 dan ortiq, aloqa sohasida esa 50 dan ko‘p fizikaviy kattaliklarning etalonlari ishlatilmoqda.

Birliklarning etalonlari qator belgilariga ko‘ra tasniflanadi.

Fizikaviy kattaliklarning bo‘linishiga ko‘ra, asosiy va hosilaviy kattaliklarning etalonlari, birliklarni qayta takrorlash aniqligiga va bo‘ysunishiga ko‘ra birlamchi va ikkilamchi etalonlarga ajratiladi.






1-rasm. Etalonlarning tasniflanish chizmasi.
Birlamchi etalonlar birlikni takrorlaydi hamda saqlaydi, o‘lchamlarni o‘ta aniqlik bilan uzatadi. Birlikning o‘lchamini alohida sharoitlarda tiklovchi etalonlar maxsus etalonlar deyiladi (IYuCh, past va yuqori energiyalar, bosim, harorat va boshq.), birlamchi va maxsus etalonlar Davlat etalonlaridir.

Ikkilamchi etalonlar etalon nusxa, taqqoslash etalonlari va ishchi etalonlardir.

Etalon nusxa birlikning o‘lchamlarini ishchi etalonlariga uzatish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, namuna va aniq ishchi vositalarini tekshirishda foydalaniladi.

Taqqoslash etalonlari bir-biri bilan bevosita solishtirib bo‘lmaydigan etalonlarni o‘zaro taqqoslash uchun mo‘ljallangan.

Tarkibiga ko‘ra etalonlar yakka va guruhiy bo‘lishi mumkin.

Yakka etalon bitta o‘lchov asbobi yoki qurilmadir. Guruhiy etalon esa bir turdagi o‘lchovlar-o‘lchash qurilmalariga ega bo‘ladi.

Milliy etalonlardan tashqari xalqaro etalonlar ham mavjud bo‘lib, ular davriy ravishda milliy etalonni xalqaro etalon bilan va ularni o‘zaro solishtirishda ishlatiladi.

1983 yilgi o‘lchovlar va tarozilar bo‘yicha o‘tkazilgan konferensiyada “Metr - yorug‘likni sekundning 1/299792548 qismida o‘tgan yo‘l uzunligidir” deb yangi ta’rif berildi.



Hozirgi paytda vaqt, chastota va uzunlik birliklari uchun yagona etalon yaratish ustida ish olib borilmoqda.

Standartlar bo‘yicha Davlat qo‘mitasi Davlat etalonlarini yaratadi, saqlaydi va tasdiqlaydi. Ikkilamchi etalonlar esa vazirliklar tasarrufida bo‘ladi.
Download 32.35 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent axborot
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
umumiy o’rta
haqida umumiy
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat