Xosmas integrallarning geometriya va fizikaga tatbiqlari



Download 1.8 Mb.
bet3/4
Sana10.09.2017
Hajmi1.8 Mb.
1   2   3   4

2-ta’rif: (6) integral gamma funksiya yoki ikkinchi tur Eyler integrali deb ataladi va Г(a) kabi belgilanadi. Demak,

.

Shunday qilib, Г(a) funksiya da berilgandir. Endi Г(a) funksiyaning xossalarini o’rganaylik. 1-xossa. (6) integral



ixtiyoriy oraliqda tekis yaqinlashuvchi bo’ladi.



Isbot: (6) integralni quyidagi 2-qismga ajratib,

ularning har birini alohida-alohida tekis yaqinlashuvchilikka tekshiramiz. Agar sonni olib, parametr a ning qiymatlari qaralsa, unda barcha uchun



bo’lib, ushbu Veyrshtrass alomatiga ko’ra



integral tekis yaqinlashuvchi bo’ladi. Agar sonni olib, parametr a ning qiymatlari qaraladigan bo’lsa, unda barcha uchun



bo’lib,



integralning yaqinlashuvchiligidan, yana Veyrshtrass alomatiga ko’ra



integralning tekis yaqinlashuvchi bo’lishini topamiz. Shunday qilib,



integral da tekis yaqinlashuvchi bo’ladi.



Eslatma: ning da notekis yaqinlashuvchiligini ko’ramiz.

2-xossa. funksiya da uzluksiz hamda barcha tartibdagi uzluksiz xosilalarga ega va

.

Isbot: nuqtani olaylik. Unda shunday oraliq topiladiki, bo’ladi. Ravshanki,

integral ostidagi funksiya



to’plamda uzluksiz funksiyadir. (6) integral esa da tekis yaqinlashuvchi. U holda teoremaga asosan Г(a) funksiya da binobarin, a nuqtada uzluksiz bo’ladi. (6) integral ostidagi funksiya



hosilasining M to’plamda uzluksiz funksiya ekanligini payqash qiyin emas. Endi



integralni da tekis yaqinlashuvchi bo’lishini ko’rsatamiz. Ushbu



integral ostidagi funksiya uchun



da

o’rinlidir funksiya da chegaralanganligidan va integralning yaqinlashuvchiligidan



ning ham yaqinlashuvchi bo’lishini va Veyrshtrass alomatiga ko’ra qaralayotgan integralning tekis yaqinlashuvchiligini topamiz. Shunga o’xshash quyidagi



integralda, integral ostidagi funksiya uchun barcha da



bo’lib, integralning yaqinlashuvchiligidan, ya’na Veyrshtrass alomatiga ko’ra ning tekis yaqinlashuvchiligi kelib chiqadi. Demak, da integral tekis yaqinlashuvchi. Unda teoremaga asosan



bo’ladi va da binobarin, a nuqtadan uzluksizdir. Xuddi shu yo’l bilan funksiyaning ikkinchi, uchinchi va hokazo tartibdagi hosilalarining mavjudligi, uzluksizligi, hamda bo’lishi ko’rsatiladi.



3-xossa: funksiya uchun ushbu formula o’rinli. Haqiqatan ham,

integralni bo’laklab integrallasak,



bo’lib, undan



(7)

bo’lishi kelib chiqadi. Bu formula yordamida ni topish mumkin. Darhaqiqat, (7) formulani takror qo’llab



bo’lishini, ulardan esa



ekanligini topamiz. Xususan, a=1 bo’lganda



bo’ladi. Agar



bo’lishini e’tiborga olsak, unda ekanligi kelib chiqadi. Yana, (7) formuladan foydalanib bo’lishini topamiz.



4- xossa. Г(a) funksiyaning o’zgarish xarakteri Г(a) funksiya oraliqda berilgan bo’lib, shu oraliqda istalgan tartibli hosilaga ega. Bu funksiyaning a=1 va a=2 nuqtalardagi qiymatlari bir-biriga teng: Г(1)= Г(2)=1. Г(a) funksiyaga Roll teoremasini tatbiq qila olamiz, chunki yuqorida keltirilgan faktlar Roll teoremasi shartlarining bajarilishini ta’minlaydi. Demak, Roll teoremasi ga ko’ra, shunday topiladiki, Г(a*)=0 bo’ladi da

bo’lishi sababli, funksiya oraliqda qat’iy o’suvchi bo’ladi. Demak, funksiya da nuqtadan boshqa nuqtalarda nolga aylanmaydi, ya’ni



tenglama oraliqda dan boshqa yechimga ega emas. U holda da , da bo’ladi. Demak, Г(a) funksiya nuqtada minumimga ega. Uning minimumi qiymati ga teng. Taqribiy hisoblash usuli bilan - bo’lishi topilgan.Г(a) funksiya da o’suvchi bo’lganligi sababli bo’lganda bo’lib, undan bo’lishini topamiz. Ikkinchi tomondan, da hamda ekanligidan kelib chiqadi Г(a) funksiyaning grafigi:





2.3-§ Beta va Gamma funksiyalar orasidagi bog’lanish

Biz quyida va Г(a) funksiyalar orasidagi bog’lanishni ifodalaydigan formulani keltiramiz. Ma’lumki, Г(a) funksiya da funksiya esa fazodagi



to’plamda berilgan.



Teorema: uchun

formula o’rinli.



Isbot: Ushbu

gamma funksiyada o’zgaruvchini quyidagicha almashtiramiz.



.

Natijada quyidagiga ega bo’lamiz:



.

Keyingi tenglikdan quyidagini topamiz:



Bu tenglikning har ikki tomonini ga ko’paytirib , natijani oraliq bo’yicha integrallaymiz:



.

Agar (2) formulaga ko’ra



ekanini e’tiborga olsak, unda



(8)

bo’ladi. Endi (8) tenglikning o’ng tomonidagi integral ga teng bo’lishini isbotlaymiz. Uning uchun, avvalo bu integrallarda integrallash tartibini almashtirish mumkinligini ko’rsatamiz. Buning uchun dastlab teorema shartlari bajarilishini ko’rish kerak. Dastlab a>1, b>1 bo’lgan holni ko’raylik. a>1, b>1 da, ya’ni



to’plamda integral ostidagi



funksiya



da uzluksiz bo’lib,



bo’ladi. Ushbu



integral t o’zgaruvchining oraliqda uzluksiz funksiyasi bo’ladi, chunki



Ushbu


integral y o’zgaruvchining oraliqdagi uzluksiz funksiyasi bo’ladi, chunki



va nihoyat yuqoridagi (8) munosabatga ko’ra



integral yaqinlashuvchi. U holda teoremaga asosan



integral ham yaqinlashuvchi bo’lib,



bo’ladi. O’ng tomondagi integralni hisoblaylik:





(9)

Natijada, (8) va (9) munosabatlardan



,

ya’ni


(10)

bo’lishi kelib chiqadi. Biz bu formulani a>1, b>1 bo’lgan hol uchun isbotladik. Endi umumiy holni ko’raylik. Aytaylik, a>0, b>0 bo’lsin. U holda isbot etilgan (10) formulaga ko’ra



) (11)

bo’ladi. B(a,b) va Г(a) funksiyalarning xossalaridan foydalanib quyidagini topamiz:



,



.

Natijada (11) formula quyidagi



ko’rinishga keladi. Bu esa (10) formula da ham o’rinli ekanligini bildiradi.



1-natija: uchun

(12)

bo’ladi. Haqiqatan ham (10) formulada deyilsa, unda,



bo’lib, (3) va munosabatlarga muvofiq



.

Odatda (12) formula keltirish formulasi deb ataladi. Xususan, (12) da deb olsak, unda

bo’lishini topamiz.


  1. Natija; Ushbu

(10) formula o’rinlidir. Shuni isbotlaymiz (10)

munosabatda a=b deb



bo’lishini topamiz. So’ngra



integralda almashtirishni bajarib



ga ega bo’lamiz. Natijada



bo’ladi. Yana (10) formulaga ko’ra



(**) bo’lib , (**)

munosabatdan



ekanligi kelib chiqadi. Demak,



(13)

Odatda (13) formula Lejandr formulasi deb ataladi.


2.4-§Puasson integrali. Frenel integrali.

Ushbu integral



(1)

Puasson integrali deyiladi. Integralni hisoblaymiz almashtirish qilamiz. (1) ga asosan



(2)

(2)-tenglikning har ikkala tomonini ga ko’paytiramiz.



(3)

(3) tenglikdan U bo’yicha integral olamiz.



Demak,


Demak,


yoki

Shunday qilib Puasson integralining qiymati ga teng,



;

Frenel integrali.

Ushbu


Frenel integrallari deyiladi. Bu integrallarning tatbiqi fizikaning optika bo’limida uchraydi. Biz shu integrallarni hisoblaymiz. almashtirish qilamiz.



Birinchi integralni hisoblaymiz.



bo’lganligi uchun



yaqinlashish ko’paytuvchini kiritamiz. Bunda da limitga o’tsak,



.

Shunday qilib,




2.5-§ Chiziqli chegarada buziladaigan parabolik tipdagi chiziqli tenglama uchun birinchi chegaraviy masala

Hosmas integrallarning tatbiqi sifatida cheksiz sohada chegarada buziladigan chiziqli parabolik tipdagi tenglama uchun birinchi chegaraviy masala yechimining mavjudligini isbotlaymiz.

Chegarada buziladigan parabalik tipdagi



(1)

tenglama uchun



sohada


, (2)

(3)

shartlarda birinchi chegaraviy masalani qaraymiz.



Ta’rif: sohada hosilalari bilan chegaralangan funksiyani (1), (2), (3) , birinchi chegaraviy masalaning yechimi deyiladi, agar:

1) funksiya yarim polosa sohada uzluksiz bo’lsa, funksiyalar esa bo’lganda uzluksiz bo’lsa;

2) da munosabatlar o’rinli bo’lsa, bunda lar o’zgarmas sonlar;

3) (1) tenglamani



sohada qanoatlantirsa;

4) berilgan (2) va (3) shartlarni oddiy ma’noda qanoatlantirsa. Fure usuliga asosan (1) tenglamaning (3) chegaraviy shartlarni qanoatlantiruvchi yechimini

(4)

ko’rinishda izlaymiz. (4) ni (1) ga qo’yib X(x) va У(t) funksiyalarni topish uchun quyidagi oddiy differensial tenglamalarni hosil qilamiz.



(5),

(6).

Bunda parametr. (4) va (3) lardan



(7)

chegaraviy shartlar kelib chiqadi.

Shturm –Liuvill tipidagi (5),(7) singulyar masalaning spektiri uzluksiz va musbat yarim o’q bilan ustma-ust tushadi.

Ko’rsatish osonki, (5) tenglama Bessel tenglamasiga keltiriladi va uning umumiy yechimi





,

bunda tartibli birinchi jins Bessel funksiyasi, lar ixtiyoriy o’zgarmas sonlar. (7) shartlarni e’tiborga olib qulaylik uchun deb, ushbuni (8)

hosil qilamiz. (6) tenglamani umumiy yechimi

bo’ladi, bunda o’zgarmas son.

Shunday qilib (5) tenglamaning (3) shartlarni qanoatlantiruvchi yechimi

funksiyalardan iborat bo’ladi. Quyidagi funksiyani tuzamiz:



(9)

Agar (1) tenglamaga kiruvchi xosilalarni (9) integral orqali hisoblash mumkin bo’lsa, u holda (9) funksiya (1) tenglamani qanoatlantiradi. (9) dagi ni shunday aniqlaymizki, natijada (9) funksiya (1) tenglamani, (2) boshlang’ich shartni va (3) chegaraviy shartlarni qanoatlantirsin. (2) va (9) lardan


(10)

kelib chiqadi.

Boshlang’ich funksiyani qanday shartlarda Fure-Xonkel itegrali orqali ifodalashni ta’minlaydigan lemmani isbotlaymiz.

1-Lemma. Agar boshlang’ich funksiya :

1) barcha lar uchun ikkinchi tartibli uzluksiz xosilaga ega bo’lsa;

2) , ,

3)

4) bo’lsa, u holda xosmas integral.

,

bunda


barcha uchun absalyut va tekis yaqinlashadi va demak (10) tenglik o’rinlidir.



Isbot: Quyidagi belgilashlarni kiritamiz:



, .

U vaqtda (8)ni etiborga olib, (10) dan quyidagini olamiz:



(11)

(11) dan Xankel teoremasiga asosan:



.

Oxirgi integralda almashtirish qilib, ushbuni



(12)

topamiz. (12) da ni ga almashtirib, ikki marta bo’laklab integrallab quyidagini olamiz:





(13)

Bessel funksiyalari uchun quyidagi assimptotik formula o’rinli. ning yetarli katta qiymatlari uchun:



,

;

da esa

Assimptotik formulalarga va lemmaning 2), 3) shartlarga ko’ra (13) ning o’ng tomonidagi birinchi qo’shiluvchi nolga teng bo’ladi. U vaqtda (13) dan



(14)

hosil bo’ladi. Aniqki,



Shuning uchun



bunda

.

Bulardan (10) tenglikning o’ng tomonidagi integralni barcha uchun absalyut va tekis yaqinlashishi kelib chiqadi. Demak, (10) tenglik o’rinlidir, lemma isbotlandi.

Biz (1), (2), (3) masala yechimining mavjudligi to’risidagi teoremani isbotlaymiz.


Katalog: uploads -> books -> 47828
47828 -> Referat topshirdi: Tuvalov T. Qabul qildi: Boltayev M. Samarqand 2013
47828 -> O`zbekiston respublikasi xalq ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti tarix fakulteti tarix ta’lim yo’nalishi 4 kurs
47828 -> Navoiy davlat pedagogika instituti
47828 -> Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti
47828 -> Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti
47828 -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети тарих факультети алиева Мохира Солиевнанинг
47828 -> Mavzu: “Sеrfayz o`zbеk dasturxoni” mavzusida natyurmort kompozitsiya bajarish Ilmiy rahbar
47828 -> «tabiyot fanlari» fakultеti «gеografiya va uni o’qitish mеtodikasi» kafеdrasi
47828 -> O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi Navoiy davlat pedagogika instituti Tarix fakulteti
47828 -> «tabiyot fanlari» fakultеti «gеografiya va uni o’qitish mеtodikasi» kafеdrasi

Download 1.8 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent axborot
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
umumiy o’rta
haqida umumiy
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat