Iqtisodiyotdagi muvozanat yoki tovar pul muvozanatiga erishishda investitsiya va jamg'armalarning YaIM bilan bog'liqligi tushuntiriladi. Bu bog'liklik shuni ko'rsatadiki, banklar foiz stavkalarini pasaytirib borishi bilan
YaIM hajmi ham ko’payib boradi. Ya'ni, milliy iktisodiyot moliyaviy “kislorodni” ko'proq olish natijasida YaIM ishlab chiqarish ham ko'payib boradi. IS-egri chizig'i tovarlar xizmatlar bozorida foiz stavkasi R va daromadlar darajasi Y ning kombinatsiyalarini xarakterlovchi, bir vaqtning o'zida asosiy makroiqtisodiy ayniyat, iste'mol, investitsiya va sof eksport funktsiyalari qondiriladigan nuqtalarning geometrik joylashuvini xarakterlaydi. Bu egri chiziqning har bir nuqtasida investitsiyalar va jamg'armalar o’zaro teng bo’ladi.
Haqiqiy investitsiyalar rejalashtirilgan va rejalashtirilmagan investitsiyalar miqdorini o'z ichiga oladi. Rejalashtirilmagan investitsiyalarga tovar — moddiy zaxiralariga (TMZ) investitsiyalardagi kutilmagan o’zgarishlar kiradi. Ushbu rejalashtirilmagan investitsiyalar tenglashtiruvchi mexanizm sifatida jamg'arma va investitsiyalar miqdorining o’zaro bir-biriga mos kelishiga olib keladi va makroiqtisodiy muvozanatni ta'minlaydi.
Rejalashtirilgan xarajatlarga uy xo’jaliklari, firmalar, davlat va tashqi dunyoning mahsulot va xizmatlarni sotib olishga mo’ljallagan xarajatlari kiradi. Firmalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlarni sotishdagi kutilmagan o’zgarishlar tovar moddiy zaxirasiga rejalashtirilmagan investitsiyalar qilishga olib kelsa, haqiqiy xarajatlar rejalashtirilgan xarajatlardan farq qiladi.
Rejalashtirilgan xarajatlar funktsiyasi : E=C+ I +G+Xn ko'rinishiga ega. Dekmak uning grafigi iste'mol funktsiyasi (S= a+b x (U-T) ) grafıgiga nisbatan I+G+Xn miqdorda yuqoriga surilgan bo’ladi. Keltirilgan Xn -sof eksport bo'lib, uning funktsiyasi esa quyidagi ko’rinishga ega:
Xn = g — m’Y
Bu erda :g — avtonom sof eksport;
m’ - importga chegaralangan moyillik;Y — daromad.
Importga chegaralanganmoyillikimport xarajatlaridagi o’zgarish miqdorini bunga sabab bo’lgandaromadlardagi o'zgarish miqdoriga bo'lib topiladi.
m’ = AM / AY
Bu erda: AM - importga xarajatlarning o’zgarishi; AY - daromadlarning o’zgarishi.
Yalpi daromadlarning oshishi bilan import ham oshadi. Chunki, bunda iste'molchi1ar va investorlar ham milliy ham import mahsulotlarga bo’lgan xarajatlari miqdorini oshiradilar. Ayni paytda mamlakatning eksporti hajmi shu mamlakatdagi yalpi daromadlar (Y) miqdoriga bevosita bog'liq bo’lmaydi, balki tovar olib chiqib ketayotgan mamlakatning yalpi daromadlari o’zgarishiga bog'liq bo'ladi. Shuning uchun ham mamlakatdagi yalpi daromadlar (Y) o’zgarishi bilan sof eksport (Xn) o’rtasidagi bog'liqlik salbiydir va sof eksport funktsiyasida minus ishorasi bilan belgilanadi.
Keynsning makroiqtisodiy muvozanat modelini ko’rib chiqish jarayonini
soddalashtirish uchun sof eksport miqdori yalpi daromadlar (Y) o’zgarishiga bog'liq emas deb olinadi. Shuning uchun sof eksport to’lig'icha avtonom xarajatlar miqdoriga qo'shiladi, ya'ni avtonom xarajatlar (a + I + G +Xn) yig'indiga teng deb olinadi. Rejalashtirilgan xarajatlar chizig'i haqiqiy va rejalashtirilgan xarajatlar bir-biriga teng bo'lgan (Y=E) chiziqni qaysidir a nuqtada kesib o'tadi. Quyida keltirilgan 14-chizmada tovarlar va xizmatlar bozorida qisqa muddatli muvozanatga erishish mexanizmi tasvirlangan bo’lib, u “Keyns xochi” nomini olgan. Y=E chiziqda haqiqiy investitsiyalar va jamg'arma1ar tengligi saqlanadi. a nuqtada esa daromadlar rejalashtirilgan xarajatlarga teng bo'ladi. Shuningdek, bu erda rejalashtirilgan hamda haqiqiy investitsiyalarning o’zaro tengligiga erishiladi. Ya'ni, makroiqtisodiy muvozanat ta'minlanadi.
Agarda, ishlab chiqarishning haqiqiy hajmi (Y1) uning muvozanat darajasi(Y0)dan ko'p bo’lsa, iste'molchi1ar mahsulotlarni ishlab chiqaruvchilar taklif qilganga nisbatan kam sotib oladi (ADAS) ko’ramiz. Talabning oshishi esa firmalar zahirasining kamayishi hisobiga qondiriladi. Natijada, YaIM asta sekin Y2 dan Y0 ga qarab o’sadi va yana AD=AS tengligiga erishiladi. Bu esa ayni paytda E=Y va I=S aynıyatlarga erishilganligini anglatadi.
E
E1 E=C+I+G+Xn
E0 Zahiralarning jamg'arilishi
E2
Zahiralarning kamayishi
Y2 Y0 Y1 Y (daromad, real xarajatlar)
11.4-chizma. Keyns xochi (Keynsning makroiqtisodiy muvozanat modeli)
Milliy ishlab chiqarishning muvozanat holati (Y0), yalpi xarajatlar komponentlarining har birining (iste'mol, investitsiya, davlat xarajatlari yoki sof eksport) o’zgarishi natijasida tebranishi mumkin. Ushbu tarkibdagi birorta omilning miqdorining o'sishi rejalashtirilgan xarajatlar egri chizig'ini yuqoriga suradi va aksincha kamayishi pastga surilishga olib keladi.
Avtonom xarajatlarning har qanday o’sishi, ya'ni AA = A (a+I+G+Xn) multiplikator samarasi hisobiga yalpi daromadlarning ko’proq miqdorga (AY) oshishiga olib keladi.
Avtonom xarajatlar multiplikatori muvozanatli YaIM o’zgarishning avtonom xarajatlarning har qanday komponenti o’zgarishiga nisbatini ko'rsatadi: q = AY
/AA:
Bu erda: q - avtonom xarajatlar mul'tiplikatori; AY — muvozanatli YaIMning o’zgarishi;
AA — avtonom xarajatlarning Y o’zgarishiga bog'liq bo'lmagan o'zgarishi.
Mul'tiplikator - yalpi daromadlar avtonom xarajatlarning dastlabki o’sishi (kamayishi)dan necha marta ortiq o’sganligini (kamayganligi) ko’rsatadi.
Avtonom iste'mol ASA miqdorga o’ssa, bu yalpi xarajatlar va daromadlar (U)
ning o'sha miqdorda o’sishiga olib keladi. Bu esa, o'z navbatida iste'molning ikkinchi marta (daromadlar oshishi hisobiga) MRS x AS t miqdorda o’sishiga olib keladi. Keyinchalik yalpi xarajatlar va daromadlar MRSxASA miqdorda yana
o'sadi. Shunday qilib, «daromad-xarajat» ko’rinishidagi doiraviy aylanish bo’yicha jarayon davom etaveradi.
ASA fi AD fiY fiC VAD fiY fiC HADE fiY va hokazo.
Ushbu oddiy vaziyatdan ko’rinib turibdiki, yalpi daromadlar (Y), avtonom iste'molning dastlabki o’zgarishi ASA ga nisbatan bir necha marta ko'p o’zgaradi. Bu shuni bildiradiki, S, I, G yoki Xn miqdorlardagi oddiy o’zgarishlar hann ishlab chiqarish hajmi va bandlik darajalarida katta o'zgarishlarga olib kelishi mumkin. Shunday qilib, multiplikator iqtisodiy beqarorlik omili hisoblanadi. Shuning uchun ham davlatning byudjet-soliq siyosatidagi asosiy vazifalardan biri bo'lib, o'rnatilgan barqarorlashtirgichlar tizimini yaratish hisoblanadi. Bu tizim iste'molga chegaralangan moyillikni kamaytirish orqali multiplikatsiya samarasini pasaytiradi.
Multiplikator samarasi mohiyatini quyidagi misolda ko'rib chiqamiz. Aytaylik, dastlab iqtisodiyotga investitsiyalar miqdori 5 mlrd. so’mga ko’paysin. Bu, o'z navbatida ish haqi, renta, foyda ko'rinishda uy xo'jalik1ari daromadiga aylanadi. Agar iste'molga chegaralangan moyillikni 0,75 ga yoki 75 %ga teng deb olsak. Uy xo'jaliklari bu daromadning 75 foizini, ya’ni 3,75 mlrd. so'mni iste'mol
xarajatlariga sarflaydi, qolgan 1,25 mlrd. so’mni jamg'aradi. Sarflangan 3,75 mlrd. so'm boshqalar uchun daromad hisoblanadi. O'z navbatida ular hann 3,75 mlrd. so’mning 75 foizini iste'mol uchun sarflaydilar va 25 foizini jamg’aradilar. Bu jarayon oxirgi so'm jamg'arilmaguncha davom etadi.
Bunda: p = AY / AA = 20 / 5 = 4 vaqt = 1/ (1-0,75) = 4 va bundan
AY 1
AA 1- MPC
Demak iste'mo1ga chegaralangan moyillik qancha katta bo’lsa, multiplikator samarasi ham shuncha yuqori bo’ladi.
Multiplikatorning matematik mohiyati cheksiz kamayib boruvchi geometrik progressiyani anglatadi, ya'ni p =1+b+b2+b3+b4pg..+b'l, bu erda b=MPC. Tenglikning ikki tomonini b ga ko'paytiramiz: qb=b+b2+b3+b4+g +b1l+1
Endi birinchi tenglamadan ikkinchisini ayiramiz:
b - qb-1-bn+1 b (1-b) 1-bn+1
Hisob kitob natijalarini quyidagicha tasvirlaymiz:
b - (b n+1) / (1-b)
b kasr son va b'l+1nolga juda yaqin bo'1gani uchun q = 1/ (1-b ) tenglik to’g'ri bo’ladi.
Avtonom xarajatlar multiplikatori miqdorining katta yoki kichikligi byudjet soliq siyosati samaradorligiga ta'sir ko'rsatadi. Davlat o'z xarajatlarini oshirayotganda, yoki investitsiya xarajatlarini oshirish choralarini ko’rayotganda, bu xarajatlar jami talabni qancha miqdorga oshirib yuborishi mumkinligini hisobga olishi zarur.
Agarda ishlab chiqarishning haqiqiy hajmi (U0) potentsial (U*) hajmidan kam bo'lsa, jami talab samarasiz hisoblanadi. Ya'ni, AD=AS tenglikka erishilgan bo'lsada, yalpi xarajatlar miqdori resurslarining to’liq bandligi darajasini ta'minlamaydi. Yalpi talabning etishmasligi iqtisodiyotga depressiv ta'sir ko'rsatadi.
E1=C+I+G+Xn
E
AE
E2 =El AE
Retsession uzilish
Uo Y* Y
11.5-chizma. Ishlab chiqarishning haqiqiy va potentsial hajmi o'rtasidagi retsession uzilish.
YaIMni to'liq bandlilikning noinflyatsion darajasiga qadar o’stirish uchun jami talab (jami xarajatlar) ko’paytirilishi zarur bo’lgan miqdor retsession uzilish deyiladi.
Ishlab chiqarishda to'1iq bandlikka erishish va retsession uzilishni yo'qotish uchun jami talabni rag'batlantirish va muvozanatli yalpi daromadning o’sishini ta'minlash lozim. Yalpi daromadning o’sishi AU quyidagiga teng bo’ladi:
AU=Retsession uzilish miqdori x Avtonom xarajatlar multiplikatori miqdori
YaIMni to'1iq bandlikning noinflyatsion darajasigacha pasaytirish uchun yalpi talab (yalpi xarajatlar) kamayishi zarur bo’lgan miqdor inflyatsion uzilish deyiladi.
E
Y=E
=C+I+G+Xn
E2=E1-fiEinflyatsion uzilish
Y* Y0 Y
11.6-chizma. Ishlabchiqarishning haqiqiy va potentsial hajmi o’rtasidagi
inflyatsion uzilish.
Agarda, ishlab chiqarish haqiqiy hajmi (Uo) potentsial (U*) hajmidan ko'p bo'lsa, yalpi xarajatlar ortiqcha hisoblanadi. Yalpi talabning ortiqchaligi iqtisodiyotda inflyatsiya jarayoniga olib keladi. Boshqacha aytganda yalpi talab hajmining yalpi taklif hajmidan qisqa muddatda katta bo’lishi oqibatida haqiqiy va potentsial YaIM hajmlari o’rtasida inflyatsion uzilish ro'y beradi (16-chizma). Bu uzilishni bartaraf qilish uchun yalpi xarajatlarni kamaytirish, boshqacha qilib aytganda yalpi talabni cheklash zarur.
Grafikda bu jarayon jami muvozanatli yalpi daromad hajmidagi (AU) qisqarishni anglatadi va u quyidagicha bo'1adi:
Do'stlaringiz bilan baham: |