Tilning asosiy xususiyatlari



Download 81 Kb.
bet1/2
Sana16.06.2021
Hajmi81 Kb.
#66611
  1   2
Bog'liq
Tilning asosiy xususiyatlari
Amaliy ish №1, moodle-differencial-1, 1-labaratoriya arifmetik amallar, Kalko Kuznetsova Khimia Kontrolnaya rabota 2, 23634, oraliq, tarix, Raqobat strategiyasi Kimsanov Dilhayot mustaqil ish, Raqobat strategiyasi Kimsanov Dilhayot mustaqil ish, Шоҳи Зинда мажмуаси, 5-topshiriq Mustaqil ish mavzu slaydlar, Tilning asosiy xususiyatlari, 2 5377769765827775569, 2 5368337210191906560

8.1 Tilning asosiy xususiyatlari

So’nggi yillarda insonning maqsadli faoliyat, o’zlikni anglash va madaniyat kabi sohalarda mavjudotlar orasida o’ziga xos maqomda turishiga qarshi fikrlar bildirilmoqda(McGrew, 1992, 2001; Butovskaya, 2000b; de Waal, 2001), va ko’p hollarda bu fikrlar ilmiy asosga ega ekanligi ham isbotlanmoqda. Til esa hozirda insonning hayvonlardan butunlay ajratib turuvchi so’nggi sohani tashkil qilmoqda. Ko’pchilik tadqiqotchilar tilni faqat insonga tegishli hodisa sifatida ko’rishadi (Dennet, 1994). Insonning til imkoniyatlar miyaning oliy psixik funksiyalari bilan, avvalo timsoliy fikrlash, shuningdek, o’z fikrlari va niyatlarini yashirish qobiliyatlari bilan bevosita bog’liqdir. Quyida keltirilganidagidek, yuqori darajada rivojlangan timsoliy fikrlash faqat insonga xos bo’lsada, insonning eng yaqin qarindoshlaridan bo’lmish odamsimon maymunlar ham yetarlicha intellectual qobiliyatlarga ega bo’lib, maymunlar bu qobiliyat yordamida timsollarni o’rganishi va bu bilim yordamida insonlar yoki o’z turdoshlari bilan muloqotga kirishishlari mumkin (Линден, 1981; Резникова, 2000; Butovskaya, 2000b).

Timsoliy muloqot muammosi haqida so’z ketganda uch tushunchani farqlash kerak. Bular: muloqot, til va nutq. Muloqot deganda biron jamiyat a’zolari orasida axborot uzatilishi va almashinishi tizimi tushuniladi. Tilga tadqiqotchilar turli xil tariflar berishadi (Chomsky, 1972). Tilning bu ta’riflarini orasidan bir muqobil variantini keltiramiz: til predmetlar, hodisalar va niyatlarni ixtiyoriy ravishda belgilovchi, o’rnatilgan birliklardan iborat spontan harakatlar tizimidir (Kimura, 1979). Nihoyat, nutqga keladigan bo’lsak, u so’zlarni talaffuz etish va ulardan iboralar yasash, va bu iboralat orqali so’zlar to’plamiga ma’no berish qobiliyatiga asoslanuvchi til shaklidir (Резникова, 2000).

Til haqidagi tasavvurlar bir qancha zaruriy belgilarning mavjudligi bilan bog’liq. Amerikalik tilshunos Ch. Hokett insonda mavjud bo’lgan tilning 8 ta asosiy xususiyatini boshqa hayvonlarda mavjud muloqot tizimlari bilan solishtiruvchi ro’yxatni takilf qiladi (Hockett, 1960). Keyinchalik esa bu ro’yxatdagi belgilar soni 16 taga yetkazilgan (Hockett, 1963). Ba’zi ajralib turuvchi belgilarni quyida ko’rib chiqamiz:

Semantiklik (ikki taraflamalilik): mavhum belgiga muayyan ma’no yuklash. Inson tili bir paytning o’zida tovushli va ma’noli tashkillash qobiliyatiga ega. Nutq fonema (tovush) lardan yaratiladi va bu tovushlarning esa nutq hosil qilishi va ma’noga ega bo’lishida ularni minglab xil usulda tashkillashtirish mumkin. Bu yerda aynan ikki taraflamalik mavhum simvollardan yaxlit ma’noli tuzilma hosil qilish imkonini beradi. Agar hayvonlarda ikki taraflamalilikni tushunish imkoniyati bo’lmasa, ular tomonidan beriladigan har qanday xabar filogenetik rivojlanish mahsuli bo’lishi zarur (Резникова, 2000). Natijada shu narsa ayon bo’ladiki, hayvonlar barcha tur uchun umumiy hisoblangan kommunikativ jarayon doirasida xabar almashishlari mumkindir.

Mahsuldorlik: ma’noga ega bo’lgan tugal miqdordagi birliklardan tuzilgan cheksiz miqdordagi xabarlarni yaratish va tushuna olish qobiliyati. Aynan mahsuldorlik tufayli til ochiq tizim hisoblanadi, va til ishlatuvchilari shuning uchun ham istalgan mavzuda cheksiz miqdorda xabarlar yaratishlari mumkin.

Ixtiyoriylik: xabarlar abstrakt birlik-timsollar asosida tashkillashtiriladi, ikonik “tasvirlar” asosida emas.

O’zaro almashinish qobiliyati: xabar yubora olish qobiliyatiga ega individ xabarni qabul qilish qobiliyatiga ham ega.

Ixtisoslashuv: xabarlar ixtisoslashgan muloqot tizimlari vositasida yuboriladi. Bunda bevosita harakat sodir bo’lmaydi, balki faqat nimadir haqida xabar yetkaziladi.

Almashuvchanlik: so’zlar turli xil ketma-ketlikda tuzilishi mumkin. xabarning ma’nosi so’zlar va gaplarning ketma-ketligi tartibiga bog’liq bo’ladi.

O’zgaruvchanlik: xabar mavzusi vaqt va makonda xabarning manbasidan uzilgan holda yetkazilishi mumkin. Tilning bu xususiyati insonlarga o’tmish yoki kelajak haqida bemalol gapirish imkonini beradi.

Madaniy davomiylik: signallar shaklidagi axborotni avloddan avlodga genetik asosga emas madaniy ta’limga asoslangan holda o’tkazish imkoniyati.



1 jadvaldan ko’rinib turibdiki, ba’zi mavjudotlarning (asalarilar) tabiiy muloqotlari ko’pchilik me’zonlar bo’yicha Ch. Hokett tomonidan keltirilgan til orqali muloqotning talablariga mos keladi. Undan tashqari, tajriba sharoitida (kar va soqov insonlar hamda kompyuter tili ustida o’tkazilgan tajribalarda) shu ma’lum bo’ldiki, insonsimon maymunlar insonlar tilini o’zlashtirishi va tilning asosiy xususiyatlariga amal qilgan holda undan foydalanishi mumkin ekan (Savage-Rumbaugh, Lewin, 1994).


Download 81 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
O'zbekiston respublikasi
toshkent davlat
махсус таълим
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi toshkent
saqlash vazirligi
fanidan tayyorlagan
bilan ishlash
Toshkent davlat
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
qarshi emlanganlik
covid vaccination
risida sertifikat
sertifikat ministry
vaccination certificate
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti