Qur’oni karim va Hadisi shariflarda inson ma’naviyati va ma’rifati masalalari



Download 106,5 Kb.
Sana23.11.2022
Hajmi106,5 Kb.
#871039
Bog'liq
IX asr hadis ilmining “Oltin asri”.2022


IX asr hadis ilmining “Oltin asri”.


REJA

  1. Qur’oni karim va Hadisi shariflarda inson ma’naviyati va ma’rifati masalalari

  2. Tasavvuf va uning ma’naviy jihatlari.

  3. Mustaqillik: diniy- ma’naviy qadriyatlarning tiklanishi va ularning komil inson tarbiyasidagi ahamiyati

Islom dini, uning asosiy manbalari: Qur’oni karim va hadisshunoslik tarixidan xabardor bо‘lish mavzuning mohiyatini chuqur tushunib olishga yaqindan yordam beradi. Mazkur holatni hisobga olib, avvalo, Islom va uning manbalari haqida qisqa bо‘lsa-da ma’lumot berishni lozim topdik. Zero, о‘ylaymizki bu kitobxonlar uchun foydadan holi emas degan umiddamiz.
Islom dini kо‘p xalqlar orasida keng tarqalgan jahon dinlaridandir. Bu dinga e’tiqod etuvchilar – musulmonlar jahonda qariyb 1 milliard 315 million kishini tashkil etadi.
“Islom” sо‘zi arabcha bо‘lib “xudoga о‘zini topshirish”, “itoat”, “bо‘ysunish” ma’nosini bildiradi. Shundan bu dinga ishonuvchilar – “Muslim” deb ataladi. Uning kо‘pchilik shakli “muslimun” bо‘lib, о‘zbeklarda “musulmon”, qirg‘iz va qozoqlarda “musurmon” deb ataladi.
Islom dini Arabiston yarim orolida VI asrning oxiri va VII asrning boshlarida kelib chiqqan.Uning asoschisi payg‘ambar Muhammad (570-632) Makkada Quraysh qabilasiga mansub bо‘lgan Xoshimiylar xonadonida tug‘ilgan. U 609-610 yillarda Makkada yakka xudoga e’tiqod qilish tg‘g‘risida targ‘ibot boshlagan. Ammo zodagonlarning qarshiligiga uchragach, 622 yilda о‘z tarafdorlari bilan Madina (Yasrib)ga kо‘chadi (arabcha hijrat qiladi). Shu yildan musulmonlarning hijriy yil hisobi boshlanadi.
630 yilga kelib Makka ham musulmonlar qо‘liga о‘tadi va musulmon davlati shakllanadi. Muhammad vafotidan keyin bu davlatni uning о‘rinbosarlari, ya’ni noiblari (xalifalar) boshqaradilar. Shu munosabat bilan musulmonlar davlati tarixda “Arab xalifaligi” deb nom olgan.
Islom diniy ta’limotining asoslari – Qur’on va hadis tо‘plamlarida, shuningdek, VIII-XII asrlar davomida vujudga kelgan ilohiyot adabiyotlarida о‘z ifodasini topgan.
Qur’on – arabcha о‘qimoq, qiroat qilmoq, jamlash ma’nolarini bildiradi. Bu muqaddas kitob yer yuzi musulmonlarining dasturulamali, diniy ahkomlar manbai, asosiy muqaddas kitobi.
Qur’oni karim ilohiy kitob bо‘lib, u farishta Jabroil alayhissalom tomonidan 610-622 yillarda Makkada, 622-632 yillarda Madinada, jami 23 yil mobaynida nozil etilgan.
Muhammad alayhissalom Qur’on oyatlarini farishta Jabroildan eshitib yod olar edilar. Keyin boshqa musulmonlar u kishidan eshitib yodlab olishardi. Ayni paytda yozishni biladigan sahobalar jumladan, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Zayd ibn Sobit, Ubay ibn Ka’b (r.a.) kabi sahobalar oyatlarni yod olish bilan birga, ularni xurmo daraxtining pо‘stlog‘iga, yapaloq toshlarga, katta suyaklarga, teriga, qog‘oz va shunga о‘xshash narsalarga Qur’on oyatlarini yozib borganlar.
Payg‘ambar alayhissalom ularga yangi tushgan oyat qaysi suradan ekani va qayerda turishi lozimligini kо‘rsatib turganlar.
Muhammad alayhissalom hayotlik vaqtlarida, yana vahiy tushib qolar degan maqsadda Qur’on jamlab kitob shakliga keltirilmagan. U kishining vafotlaridan keyin Qur’on kishilarning qalbida, xotirasida va yozuvlarda saqlanib qoldi. Payg‘ambar vafotlaridan sо‘ng rо‘y bergan g‘alayonlarning birida Qur’onni tо‘liq yod olgan kо‘plab qorilar shahid bо‘ldilar Shunda Hazrati Umar (r.a.) Hazrati Abu Bakr(r.a.)ga qorilar о‘lib ketaversa, Qur’onga zarar yetishi mumkin, shuning uchun uni kitob shakligi keltirib, jamlab qо‘yish kerak degan maslahatni berdi.
Abu Bakr (r.a.) Zayd ibn Sobit (r.a.) ismli sahobani chaqirib, bu ishni amalga oshirishni topshirdi. Usmon (r.a.) о‘zlariga bir dona mushab olib qoldilar. Keyinchalik nusha kо‘chirish yо‘lga qо‘yilishi jarayonida faqatgina Usmon davrida yozilgan nushalarga suyanish joriy bо‘ldi. Shunday qilib, Qur’on matnining ham yozuv, ham uslubiy bir xilligi saqlanib qoldi.
Hazrati Usmon qо‘lida qolgan Qur’oni karimning nushasi hozirda О‘zbekiston musulmonlar idorasi qoshidagi kutubxonada saqlab kelinmoqda. Qur’oni karimning bunday noyob nushasi yurtimizda bо‘lishi Allohning bizning yurtimizga bо‘lgan inoyati deb bilmoq lozim. Qur’oni karim 114 sura va 6666 oyatdan iborat.
Mustaqillik sharofati bilan dinga berilgan erkinlik tufayli turli marosimlarimiz Qur’oni karim tilovatlari bilan boshlanmoqda. Bu о‘tmishda bir orzu edi, xolos.
Ilohiyotda Islom dini uch elementdan – iymon, Islom, ehsondan iborat deb etirof etilgan. Iymon talablari 7 ta aqidani – Allohga, farishtalarga, muqaddas kitoblarga, payg‘ambarlarga, oxirat kuniga, taqdirning ilohiyligiga va о‘lgandan keyin tirilishga ishonish talablarini о‘z ichiga oladi. Islom talablariga, ya’ni din asoslari – arkon ad-din deb nom olgan 5 ta amaliy marosimchilik talablari kiradi. Bular – kalima keltirish, namoz о‘qish, rо‘za tutish, zakot berish va imkoniyati topilsa Haj qilish talablari. Ehson aqidalarga sidqidildan ishonish va marosimlarni ado etishdir.
Islomning kishilar ongi va turmush tarziga ta’sir etishi, ular hayotidan mustahkam о‘rin olishini ta’minlovchi diniy marosimchilik – xatna, ramazon hayiti, qurbonlik va qurbon hayiti, mavlud, ashuro va boshqalar ham shakllangan. Bundan tashqari, mahalliy halqlarda islomgacha mavjud bо‘lgan urf-odatlar, jumladan kinna soldirish, fol ochirish, dam soldirish, muqaddas joylarga, avliyolarga sig‘inish kabi odatlar ham islom marosimlariga moslashib ketgan.
Islom ma’naviyatining qirralari rango-rang va mohiyatan terandir.
Qur’oni karim oyatlarida, avvalo insonning yer yuzida xalifa ekanligining bir necha qayta ta’kidlanishi islom ma’naviyatining eng ulug‘ qadriyatlaridandir. Qur’oni karimning juda kо‘p oyatlarida insonning aziz va mukarram qilib yaratilgani, unga yeru osmondagi barcha narsalar bо‘ysundirib qо‘yilganligi alohida uqtirib о‘tiladi.
Hadislar Islom dinida Qur’ondan keyingi muqaddas manba. Hadislar tо‘plami “sunnat” deb ataladi. Hadisi shariflarda Muhammad alayhissalomning sо‘zlari, qilgan ish faoliyatlari va sahobalar tomonidan amalga oshirilgan ishlarga munosabatlari bayon etilgan.
Hadisi shariflarni yig‘ib kitob shakliga keltirish, asosan payg‘ambarimiz alayhissalomning vafotlaridan keyin amalga oshirilgan.
Keyingi IX asr hadis ilmining “oltin asri”deb shuhrat qozongan. Chunki bu asrda hadislarni tо‘plash davri о‘tib, endi ularni manbashunoslik va matnshunoslik ilmi qoidalariga muvofiq tahlil va tadqiq etish, ma’lum mazmun asosida tartib berishga kirishildi. Hadisshunosliklik deb atalmish jiddiy ilm yо‘nalishi mukammal shakllandi. Hadislarni bayon etishda “Musnad”, “Sahih” va “Sunan” deb nomlangan yо‘nalishlar vujudga keldi.Bu davrda keyingi asrlar uchun namuna bо‘ladigan ishonchli hadis tо‘plamlari yaratildi. Butun Islom olamida eng nufuzli manba sifatida nom qozongan “Qutubi Sitta” (“Olti kitob”) mualliflari shu davrda yashab ijod etdilar. Ular: Abu Abdulloh Ismoil al-Buxoriy (810-870), Imom Muslim ibn al-Hajjoj (819-874), Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy(824-874), Abu Dovud Sulaymon(817-888), Ahmad an-Nasoiy(830-935), Abu Iso Muhammad ibn Yazid ibn Mojja(824-886) kabi muhaddislardir. Imom Buxoriy о‘zlari tо‘plagan 600 ming hadisdan 7250 ta eng ishonarli “sahih”larini mazmuniga kо‘ra tasniflab, butkul yangicha tartibdagi hadislar tо‘plamini yaratishga erishdi. Uning asarlari keyingi muhaddislar uchun barcha jihatdan о‘rnak va namuna bо‘ldi. Islomda ahloqiy-huquqiy qonun-qoidalar majmui shariat XI-XII asrlarda tugal shakllangan. Shariat qonun-qoidalari Qur’on va sunnat asosida ishlab chiqilgan.Unda musulmonlarning ijtimoiy-iqtisodiy, diniy, huquqiy va ahloqiy hayotini tartibga soluvchi qonun-qoidalar belgilab berilgan. Bunday tartib-qoidalar “Hidoya”, “Viqoya”, “Muxtasari hidoya”, “Muxtasari viqoya” nomli kitoblarda jamlangan.
Shariatda belgalangan qonun-qoidalar muqaddas hisoblanib, unga har bir mо‘min-musulmon ijtimoiy holatidan qat’iy nazar Allohning bandasi sifatida birday amal qilishi talab etilgan.
Yuqorida Islom, uning muqaddas ilohiy kitobi Qur’oni karim, hadislar va shariat haqida ba’zi ma’lumotlarni keltirdik. Endi umuman islom dinida, xususan Qur’oni karim, hadislar va shariatda inson ma’naviyati, ahloq-odobi, ma’rifati haqidagi qarashlarning ba’zi jihatlari tо‘g‘risida fikr yuritamiz.
Payg‘ambarimiz hadislarining eng muhim va salmoqli qismi kishilarda yuksak insoniy fazilatlarni shakllantirishga qaratilgan. Undagi ota-onaga munosabat, ilmga muhabbat, sabr-bardosh, shukronalikka da’vat, о‘zaro mehr, inoqlik, mehmondо‘stlik, yetimparvarlik, vafo va sadoqat, mehnatsevarlik va halol luqmani sharaflash, kamtarlik va kamsuqumlik, samimiyat va rostgо‘ylik, tо‘g‘rilik va halollik kabi xislatlarning birinchi о‘ringa qо‘yilishi insoniyat uchun bebaho ma’naviy qadriyatlar silsilasini tashkil etadi. Qolaversa, islom ahloqi ma’naviy qadriyatlarning shunchaki tasodifiy tо‘plami emas, balki munazzam va mukammal bir tizim holiga keltirilgan bо‘lib, albatta, bunda buyuk muhaddislar, birinchi navbatda yurtdoshimiz Imom Buxoriyning xizmatlari beqiyos va benazirdir.
Ayniqsa islom harom va halol masalasiga musulmonlar e’tiborini qaratadi. Shariatda Alloh tomonidan qilinishiga ruhsat etilgan amallar, ishlar halol deyiladi. Harom esa aksincha, qilinishiga ruhsat etilmagan ishlar va amallardir. Odatda, xalqimiz halol va haromni yeyiladigan va ichiladigan narsalarga nisbatan ishlatib kelgan. Shariatda Alloh tomonidan ijozat etilgan hamma narsalar, yeyiladigan oziq-ovqatlar, qilinadigan ishlar, hatti-harakatlar halol deb hisoblangan. Ijozat etilmagan narsalar, ishlar va amallar esa haromdir. Alloh harom etilgan ishlarni qiluvchilarga bu dunyoda yoki qiyomat kunida jazosini albatta berishi aytilgan.
Halol qilingan narsalar va ishlar kо‘pchilikka ma’lum, u haqida kо‘p eshitganmiz. Harom qilingan ishlarni eslatib о‘tish va eslab turish joizdir.Bulardan ayrimlarga quyidagilar: Sog‘ bо‘la turib ishsiz yurish, zinokorlik, ota-onaga oq bо‘lish, savdo-sotiqda g‘irromlik qilish, birovning haqqiga, omonatiga hiyonat qilish, qasamxо‘rlik, sudxо‘rlik, о‘g‘rilik, qaroqchilik, mayxо‘rlik, g‘iybat, tuhmat, bо‘hton, josuslik, qotillik, poraxо‘rlik va boshqalar kiradi. Xullas, harom inson va jamiyatga zarar keltiradigan ish va amallardan iborat.
Islomda ota-onaga mehr-muhabbat, g‘amxо‘rlik, farzand tarbiyasi va oilaga sadoqat masalalariga alohida e’tibor berilgan. Kishilarni yaxshilik qilish, savob ishlarga qо‘l urish, insofli-diyonatli, vijdonli bо‘lish, mehr-shafqatlilik, tо‘g‘rilik, rostgо‘ylik, sofdil bо‘lish, birodarga yordam berish, kamtarlikka chaqirish g‘oyalari ilgari surilgan.
Qur’oni karim va hadislarda har bir inson uchun zarur bо‘lgan hayotidan ma’mun bо‘lib yashash-shukronalik va sabrli bо‘lish masalalariga ham alohida ahamiyat berilgan. Shukronalik va sabr ham inson ma’naviyligining muhim jihatlaridan biridir. Ularning mazmun-mohiyatini bilib olish har birimiz uchun zarur. Qur’oni karimda Alloh bu dunyoda insoniyatni behisob ne’matlar bilan rizqlantirgani, uning sanog‘iga yetib bо‘lmasligi haqida shunday bayon qilingan:
“Sizlarga barcha sо‘ragan narsalaringizdan ato etdi. Agar Allohning bergan ne’matini sanasangizlar, sanog‘iga yetolmaysiz. Haqiqatan, inson о‘ta zolim va juda noshukrdir”.
Yuqorida sanab о‘tganlarimiz moddiy ne’matlar jumlasiga kiradi. Ma’naviy ne’matlar esa imon, aql, hurriyat, tinchlik kabi kо‘zga bevosita kо‘rinmaydigan, ammo qalb kо‘zi bilan ilg‘ab olinadigan moddiy ne’matlarga qaraganda inson uchun ahamiyatli bо‘lgan ma’naviy qadriyatlardan iboratdir.
Munofiqlik belgisi uchtadir: Yolg‘on sо‘zlash, va’dasining ustidan chiqmaslik va omonatga hiyonat qilishdir.
Omonat qо‘ygan kishining omonatini о‘z vaqtida ado eting;
Haqqingizga hiyonat qilgan kishiga siz hiyonat qilmang;
Qachonki bir gunoh qilib qо‘ysangiz, uni yuvish uchun orqasidan bir savobli ish qiling.
О‘zimdan keyin qoladigan ummatlarim uchun uch narsadan qо‘rqaman:
1. Nafsu havoga berilib yо‘ldan ozishdan;
2. Nafsoniy va shahvoniy hissiyotga berilib ketishidan;
3. Ilmu ma’rifatga ega bо‘la turib g‘ofillarning ishini tutishidan;
Beshta narsadan oldin beshta narsani g‘animat biling:
О‘limdan avval tiriklikni, betoblikdan avval salomatlikni, bо‘sh vaqtdan avval bandlikni, keksalikdan avval yoshlikni, faqirlikdan avval boylikni.
Avvalo onangga, yana onangga va yana onangga, sо‘ng esa otangga yaxshilik qil.Ota-onalarni keksalik vaqtida har ikkisini, yoki biri bо‘lmaganda boshqasini rozi qilib jannatiy bо‘lib olmagan farzand xor bо‘lsin, xor bо‘lsin va yana xor bо‘lsin.
Pora beruvchi ham, uni oluvchi ham dо‘zaxga mahkumdir. Hadisi muborakdan keltirilgan ushbu misralarning ma’naviy jihatlariga izoh berishning hech bir hojati yо‘q.
Inson tanasi uchun jon qanchalik muhim bо‘lsa, uning ma’naviyati, ruhiyatining teranligi uchun ilm shunchalik ahamiyatli sanaladi.Inson ilm egallash yо‘lidan yursa yuksaladi, aks holda tubanlikka, johillikka yuz tutadi.Bu foniy dunyoda ilmdan bebahra qalblar jonsiz jasadga о‘xshaydi. Alloh bu olamni cheksiz ilmu hikmat bilan yaratgan. Inson aql va tafakkur vositasida bu ilmlardan xabardor bо‘ladi, moddiy va ma’naviy hayotda yuksaklikka kо‘tariladi. Ilm inson tafakkuriga nur baxsh etadi. U shu nur orqali haqiqatni topadi. Ilm insonni doimo yuksak martabaga erishtiradi. Mana shuning uchun ham islom manbalari Qur’oni karim va hadislarda ilm-fanni egallash, ma’rifatli bо‘lish juda katta savobli ish ekani qayta-qayta ta’kidlanadi. Hadisda beshikdan to qabrgacha ilm izlash lozimligini qayd qilinishining о‘zi katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Qur’oni karimda: “Alloh sizlardan iymon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga kо‘tarur” deyilishi negizida ilmli zotlar va unga intilganlar jamiyatda yuksak mavqe va hurmatga sazovor bо‘lishlariga ishoradir.
Qur’oni karimda “ilm” sо‘zi asosida “Alima” bilmoq fe’l negiziga tayangan kalimalar 750 marotaba uchrashi ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan. Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomga ilk nozil bо‘lgan oyat ham “О‘qi...” “О‘qi...” sо‘zidan boshlanadi. Ushbu oyat shunday: “О‘qi! Sening о‘ta karamli Parvardigoring qalam vositasi bilan ta’lim berdi. Qur’oni karim ham ilm, ham hayot kitobidir. Ilm yо‘lini tutgan inson eng sharafli yо‘lni tanlagan bо‘ladi.
Payg‘ambarimizning “Ilm olish har bir muslim va muslima uchun farzdir” degan hadislari negizida islomning ilmga bо‘lgan yuksak e’tiboridan dalolat beradi. Yana bir hadisda: “Insonlar yo о‘rgatuvchi yoki о‘rganuvchilarga bо‘linadi. Bundan boshqalari esa arzimasdir, deb ta’kidlansa, boshqa bir hadisda: “Insonlar о‘likdir, faqat ilm ahligina tirikdir”, deb bu dunyoda faqat ilm sohiblarigina haqiqatga intilganliklari tufayli tirik ekanliklari aytiladi.
Haqiqatan, hoh dunyoviy, hoh diniy ilm yо‘lida zahmat chekkanlar jisman yо‘q bо‘lsalar ham ular ma’nan tirikdirlar. Bunga Imom Buxoriy va Muso Xorazmiy, Imom Moturidiy va Abu Nasr Forobiy, Imom Marg‘inoniy va Ibn Sino, Imom Termiziy va Beruniy, Imom Zamahshariy va Ahmad Farg‘oniy, Hoja Ahror Valiy va Ulug‘bek va boshqalar yaqqol misol bо‘ladilar. Bu buyuk zotlar yaratgan asarlar insonlarning hayot yо‘lini asrlar osha nurafshon etib kelmoqda. Ular meros qilib qoldirgan asarlarni о‘qib-о‘rganib kishilar ma’nan oziqlanib har on va har lahzada ularni eslab turadilar. Ularga bо‘lgan muhabbat insonlar qalbida abadiy yashab kelmoqda.
Har ikki ilmni egallagan kishi esa ikki dunyosini obod qiladi.
Islom bu faqat aqida emas, avvalo, ma’rifat, ilmdir. Islom tarixiga nazar tashlasak, Muhammad Payg‘ambarimiz alayhissalomgacha bо‘lgan davr arablarda “johiliya” davri deb ataladi. “Johiliya” nodonlik, bilimsizlik davri degani. Islom ana shu nodonlik davri о‘rniga keng ma’noda ma’rifat, madaniyat vujudga keltirdi, ilm-fan, falsafa, adabiyot va san’atni rivojlantiridi, о‘ziga xos ma’naviyat va ma’rifatni yaratdi.
Islomda ma’rifatga bо‘lgan munosabatni quyidagi hadislarni keltirish bilan cheklanishni lozim topdik:
“Ilm olish yо‘lida sarflangan bir soat yuzaki ibodat bilan о‘tkazilgan bir kechadan kо‘ra hayrliroqdir”.
“Ilm yо‘lida sarflangan bir kun uch oy rо‘za tutishdan afzalroqdir”. Bu hadislarda ilm yо‘lida sarflangan vaqt eng qadrli ekanligi ta’kidlanmoqda.
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) “Ilm о‘rgatgan kishiga ta’zimda bо‘lish va izzat-ikrom kо‘rsating”, deb ilm yо‘lida harakat qilganlarni qadrlash kerakligini uqtiradilar. Xalqimiz bejiz “Ustoz otang kabi ulug‘dir” deb aytmagan.
“Olimning uyqusi ham johilning ibodatidan afzaldir”, chunki uning uyqusi ham ibodatning bir turi sanaladi, sababi olim ilmini davom ettirish uchun charchoqlardan forig‘ bо‘lish maqsadida uxlaydi.
“Sadaqaning eng hayrlisi о‘zgaga ilm о‘rgatmoqlikdir”, “Dindoshiga ilm о‘rgatish yil bо‘yi о‘qilgan nafl namozidan kо‘ra afzalroqdir” kabi hadislarda inson ilmni olimlardan о‘rganishi va о‘zi ham bilganini boshqalarga о‘rgatishi lozimligi ta’kidlangan.
“Ilm о‘rganing, ilm о‘rgangan haqni nohaqdan ajratadi. Ilm jannat yо‘lini yoritadi. Ilm insonga chо‘lda yо‘ldosh, yolg‘izlikda hamroh, kimsasizlikda jondosh dо‘st bо‘ladi”, “Ilm insonlarni saodatga eltadi, falokatdan qutqaradi, dо‘stlar orasini ziynatlaydi, dushmanga qarshi qalqon bо‘ladi”.
Yuqoridagilardan kо‘rinadiki, Islom ilm-ma’rifat dini va ayni paytda barcha insonlarni dunyo sir-asrorlarini bilishga, ya’niki egallashga va yuksak ma’naviylikka chorlovchi din ekanligi bilan alohida ahamiyatga egadir.
Bizning ulug‘ bobolarimiz islom ma’naviyati va ma’rifati taraqqiyotiga ulkan hissa qо‘shib kalom va hadis, tasavvuf va fikh ta’limotini rivojlantirdilar.
Bu haqiqatni jahon jamoatchiligi butun musulmon dunyosi yaxshi biladi va tan oladi. Nufuzli xalqaro tashkilot Islom konferensiyasi tashkilotining ta’lim, fan va madaniyat masalalari bо‘yicha – AYSESKO tomonidan Toshkent shahrining 2007 yilda Islom madaniyati poytaxti deb e’lon qilingani ham ana shunday e’tirofning tasdig‘idir.
Imom Buxoriyning nurli qalamini Imom Moturudiy olib, ul zotning xayrli ishlarini davom ettirishga bel bog‘ladi. Moturudiy islom olamida “Musulmonlarning e’tiqodini tuzatuvchi” degan yuksak sharafga sazovor bо‘ldi. Uning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar islom dinining asosini tо‘g‘rilik, ezgulik va insoniylikdan iborat deb biladigan barcha mо‘min – musulmonlarning qarash va intilishlari bilan hamohang bо‘lganligi bilan ahamiyatlidir.
“Dunyoviy va diniy g‘oyalar bir-birini boyitib borgan sharoitda taraqqiyot yuksak bosqichga kо‘tariladi.. Bunga bashariyat tarixida о‘chmas iz qoldirgan Imom Buxoriy va Muso Xorazmiy, Imom Moturidiy va Abu Rayhon Beruniy, Imom G‘azzoliy va Ibn Sino, Imom Termiziy va Abu Nasr Forobiy singari buyuk zakovat sohiblari yashab faoliyat kо‘rsatgan davrlar yorqin misol bо‘la oladi”.
Mustaqillik tufayli farzandlarimizni dunyoviy bilimlar bilan bir qatorda Imom Buxoriy tо‘plagan hadislar, Naqshbandiy ta’limoti, Termiziy о‘gitlari, Yassaviy hikmatlari asosida tarbiya qilish imkoniga ega bо‘ldik.
Rasululloh hadislarining yana bir muhim mavzu yо‘nalishidir. Tahorat, g‘usl masalalari tashqi ozodalik talablari bо‘lsa, haromdan, yolg‘on sо‘z, g‘iybat, tuhmat, zinokorlik, о‘zga haqqiga hiyonat, nohaqlik va zulmga yо‘l qо‘ymaslik, ulardan qat’iy saqlanish ichki, ma’naviy poklikka oid talablardir. Bularning hammasi Qur’oni karim hamda Rasululloh (s.a.v.) hadislarida va ularga asoslangan shariatda juda qat’iy qilib qо‘yilgan.
Xullas, islom barcha mо‘minlarni yuksak ma’naviylikka chorlovchi, insonparvar din ekanligini anglab yetishimiz zarur. Shundagina dindan ma’naviy va ma’rifiy tarbiyada foydalanish zaruratiga tо‘g‘ri yondoshamiz.
6.2. Mazkur masalani “Tasavvuf” tushunchasining mazmun-mohiyati, shakllanish va rivoji tarixini bayon qilishdan boshlashdan ixtiyor etdik. Zotan, tasavvufning mohiyati va mazmunini bilmasdan turib, uning ma’naviy jihatlari nimalarga yо‘naltirilganligini ilg‘ab olish, mohiyatiga yetib borish har kimga ham nasib etmaydi.
Sharq xalqlari tafakkuri va ma’naviyatini asrlar davomida nurafshon etib, ularning ma’naviy-ma’rifiy yuksalishiga chuqur ta’sir о‘tkazgan tasavvuf (sо‘fizm) VIII asrning о‘rtalarida paydo bо‘lgan. Dastlab u zohidlik (tarkidunyochilik – bu dunyo hoyu-havasidan, boyliklaridan, rohatu farog‘atidan yuz о‘girish) harakati kо‘rinishida bо‘lgan. Uning kelib chiqishidagi omil quyidagilar bilan izohlanadi. Hazrati Muhammad Mustafo sallallohu alayhi vasallam vafotlaridan keyin musulmonlar jamoasi ichida bо‘linish yuz beradi. Ayniqsa, halifa Usmon zamonida boylikka ruju qо‘yish, qimmatbaho tuhfalar bilan qarindosh-urug‘lar, yaqin dо‘st-birodarlarni siylash rasm bо‘ladi. Ummaviya halifaligi davriga kelib esa,saroy hashamlari, dabdabali bezaklar, oltin-kumushga berilish, xazina tо‘plash avj oldi. Ya’ni diniy mashg‘ulotlar, Xudo yо‘lidagi toat-ibodat о‘rnini dunyoviy ishlar, boyliklarni ustun qо‘ygan kishilarga nisbatan imon-e’tiqodli kishilarning noroziligiga sabab bо‘ldi. Ular ichida ilgaridan qashshoq bо‘lib, uy-joy, mol-mulkka e’tibor qilmagan sahobalar ham bor edi. Bularning bir qismi dinni himoya qilib, ochiq kurashga otlangan bо‘lsalar, ikkinchi qismi esa, qanoat va zuhdni asosiy maqsad qilib olib, saroy ahli va boylar ahloqiga qarshi norozilik belgisi sifatida tarkidunyochilik (zohidlik) g‘oyasini targ‘ib etib, ijtimoiy hayotdan butunlay chetlashganlar, doimiy toat-ibodat bilan shug‘ullanganlar.
“Sо‘fiy” sо‘zi qayerdan paydo bо‘lgan? Ba’zilar bu sо‘z “saf” sо‘zidan kelib chiqqan deydilar, chunki sо‘fiy Iloh yо‘liga kirganlarning birinchi safida turuvchidir. Bir guruh tadqiqotchilar sо‘fiy sо‘zi “safo” sо‘zidan kelib chiqqan, chunki bu toifaning qalbi sidqu safo oftobidan porlab turadi, deganlar. Sо‘fiy sо‘zi “sof” sо‘zidan kelib chiqqan deguvchilar ham bor. Abu Rayhon Beruniy esa “Osorul boqiy...” asarida ushbu sо‘zni yunoncha “suf”, ya’ni faylasuf sо‘zining oxirgi qismidan yasalgan deb kо‘rsatadi.
Tasavvuf VIII asrning о‘rtalarida yuzaga kelgan bо‘lsa-da,uning Sharq musulmon malakatlarida keng rivoji IX-XV asrlarni о‘z ichiga oladi. Chunonchi, IX-X asrlar xonaqohlarning paydo bо‘lishi, tariqat rusumlarining shakllanish davri bо‘lgan. XI-XII asrlar – tasavvuf maktablari, tariqatlari, silsilalarining tarkib topish davri bо‘lgan. Bu davrda Misr, Bag‘dod, Basra, Buxoro, Nishopur, Termiz, Balx shaharlari tasavvuf va tariqat markazlari sifatida muhim rol о‘ynagan. Natijada Misr, Xuroson, Movarounnahr, Iroq va Turkiston tasavvuf maktablari shuhrat qozongan.
Tasavvufning mohiyati insonni ma’naviy, ruhiy va jismoniy poklanishi orqali ruhan Alloh vasliga yetishishdan, uni anglashdan iborat.
Tasavvuf – sо‘fiylik insonni о‘rganar ekan, avvalo, kishining kо‘ngliga, diliga tayanadi, kо‘ngilni, qalbni tarbiyalashga, kо‘ngil kishisini voyaga yetkazishga intiladi, chunki Alloh faqat kishining pokiza qalbidagina jilva qiladi”.
“Tasavvuf, - deb yozadi falsafa fanlari doktori, professor Q.Bо‘ronov, - diniy, ilmiy, falsafiy, ijtimoiy, ahloqiy, estetik g‘oyalar va qarashlar tizimidir. Soddaroq qilib aytganda, tasavvuf – bu ilohiyat olami, inson ma’naviyati, ruhiyati, ehtiyojlari va uning Xudoga munosabati haqidagi falsafiy ta’limot deyish mumkin”.
Ta’kidlash lozimki, tasavvuf harakati arab mamlakatlarida vujudga kelib, sо‘ngra boshqa islomiy о‘lkalarga tarqalgan. Markaziy Osiyoda Yassaviya, Kubroviya, Naqshbandiya kabi tariqatlar shakllanib, shu yerdan boshqa musulmon mamlakatlari xalqlari orasida keng yoyildi. Tasavvuf ilmi – mohiyatan va mazmunan inson haqidagi ilmdir. U insonning kо‘ngliga, qalbiga, ruhiga xitob etgan, odamlarni hamisha poklik va ezgulikka chorlagan. Sodda qilib aytganda, tasavvuf inson qalbiga sayqal berish ilmidir.
Tasavvuf jamiyatning tirik vijdoni bо‘lmish komil inson va uning tarbiyasi haqidagi ilmdir.
Biz bu ilmdan 70 yil davomida bexabar qoldik. Inchunun, biz necha zamonlar insondan bexabar qoldik va ne zamonlar qalbu shuurimizdan fayz ketdi. О‘tmishda Xoja Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Xoja Bahouddin Naqshbandiylar yurtimiz va xalqimizning fayzi kamoli edilar. Istiqlol tufayli shu nur, shu fayz yurtimizga qaytdi.
Endi qisqacha Turkiston zaminida yuzaga kelgan ana shu tasavvuf tariqat va silsilalari ustida fikr yuritamiz.
Ahmad Yassaviy – tasavvufning mashhur va otashnafas vakili. Uning hikmatlarida, avvalo, g‘arazsiz, ilohiy ishq (muhabbat) tan olinadi va ulug‘lanadi. Allohni tanish, Uning ishqini idrok qilish, Haq vasliga erishish, undan boshqa narsaga kо‘ngil qо‘ymaslik haqida fikr yuritiladi.
Yassaviy inson hayotidagi katta kurash – nafs ehtiyojlarini taslim etish yо‘lidagi kurash deb hisoblaydi. Nafs Allohni tanish yо‘lida inson uchun katta yov, dushman deydi. Shu yovning boshini yanchgan, uni yenggan, nafs ehtiyojlariga taslim bо‘lmagan kishining g‘ururi, insoniy qadr-qimmatini hech kim poymol qila olmaydi, deb bilgan. Bular haqida о‘z hikmatlaridan birida shunday yozadi:
Nafs yо‘liga kirgan kishi rasvo bо‘lur,
Yо‘ldan ozib, toyib, tо‘zib gumroh bо‘lur.
Yotsa – tursa shayton bilan hamroh bо‘lur...
Nafsni tepgil, nafsni tepgil ey bardirkor, - deb hitob qiladi.
Yassaviy nafsni insondagi ichki katta dushman, u insondagi butunlikni, iymonni sindiradi deb aytadi.
“Hikmatlar”da poklik, halollik, tо‘g‘rilik, yetim-yesir, beva-bechora, kambag‘al, g‘ariblarga g‘amxо‘r bо‘lish lozimligini aytib, shunday deydi:
G‘ariblarni kо‘rgan yerda og‘ritmangiz,
Yetimlarga achchig‘lanib sо‘z qotmangiz.
Zaif kо‘rib g‘ariblarga tosh otmangiz,
Bu dunyoda g‘ariblikdek balo bо‘lmas.
Ahmad Yassaviy nodonlikni keskin tanqid etgan. Uningcha nodonlik shunchaki loqaydlik, befarqlik, mas’uliyatsizlik, ilmsizlik, johillik emas, balki riyokorlik, ilmga amal qilmaslik, munofiqlik va Xudoni aldashdir. U hatto nodon bilan jahannamda ham birga bо‘lmaslikni, hatto nodonlardan dо‘zax ham hazar qilishini kо‘p marotaba takrorlaydi. Nodonlar xalqning kulfati, aqlning jallodi, deb biladi.
Duo qiling nodonlarni yuzun kо‘rmay,
Haq taolo rafiq bо‘lsa bir dam turmay.
Bemor bо‘lsa nodonlarni holin sо‘rmay,
Nodonlardan yuz ming jafo kо‘rdim mano.
Shunday qilib, Yassaviy hikmatlarida komil insonga xos barcha ijobiy xislat va fazilatlar ulug‘lanadi, salbiy illatlar qoralanadi, mehr-muruvvat, ishq, sadoqat, adolat tarannum etiladi.
Markaziy Osiyoda tasavvufning mashhur shayxlaridan biri, Kubroviya silsilasining asoschisi Najmiddin Kubrodir. Ilm istab Misr, Shom, Bag‘dod, Nishopur, Tus kabi joylarda bо‘lib buyuk shayx va ulamolardan tasavvuf ilmini о‘rgangan.
Bizning zaminimizda shakllangan tasavvuf tariqati-Naqshbandiya silsilasidir. Bahouddin Naqshband Abduholiq G‘ijduvoniy asos solgan “Xojagon” silsilasining sakkiz qoidasiga о‘zining uch qoidasi (murid hech sо‘zsiz amal qilishi kerak bо‘lgan talabi)ni kiritib uni tugal holga keltirdi. Shu tariqa tasavvuf Naqshbandiya tariqatida yanada mukammal holga keltirildi.
Bahouddin Naqshband jamiyatda shohu gado tengligi tо‘g‘risidagi adolatli g‘oyani ilgari surib: “Xojalik bandalikka tо‘g‘ri kelmas, Alloh oldida barcha barobar”, -deb aytgan. Odamlarga yaxshilik qilish, beva-bechoralarning kо‘nglini olish eng yuksak insoniy burch ekanligini ta’kidlab: “Sham kabi yongil, elga oydinlik ulash, ammo о‘zing hilvatda turgil” deb ta’kidlagan. U hamma uchun, ayniqsa, oddiy xalq uchun qо‘l keladigan “Dil ba yoru dast ba kor”-“Dil yor(Alloh) bilan, qо‘l ish bilan band bо‘lsin” shiorini о‘rtaga tashlagan. Bu shior naqshbandiylikning mohiyatini tashkil etadi.
Shunday qilib aytish mumkinki, naqshbandiya tariqati boshqa tariqatlardan hayratlanarli darajada ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ahloqiy, ma’rifiy ma’no-mazmunga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Unda mehnat qilish, ilm olish, о‘z mehnati evaziga halol yashash,noz-ne’matlarni kо‘pchilik bilan baham kо‘rish, hammaga yaxshilikni ravo kо‘rish kabi inson uchun zarur ma’naviy fazilatlarni targ‘ib qilishi bilan qimmatlidir.
6.3. Ta’lim, fan va madaniyat bо‘yicha islom tashkiloti AYSESKO tomonidan Toshkent shahriga 2007 yilda “Islom madaniyati poytaxti” degan nom berilishi hoki poklari О‘zbekiston tuprog‘ida yotgan ulug‘ ajdodlarimiz, ne-ne mutafakkir zotlar asrlar mobaynida dunyoviy va diniy ilmlar sohasida qanday buyuk kashfiyotlar yaratgani, buning uchun qancha zahmat va mashaqqatlar chekkanini kо‘ramiz. Bugun guvoh bо‘lib turgan yuksak e’tirof avvalo ana shunday ajdodlarimizning tabarruk nomlari va qoldirgan merosiga qо‘shgan beqiyos hissasiga berilgan munosib baho demakdir.
Bu ulug‘ zotlar qoldirgan boy ma’naviy merosni asrab-avaylab kelinayotgani, uni har tomonlama о‘rganish, keng omma, ayniqsa, yoshlar ongiga singdirish, jahon jamoatchiligiga targ‘ib va tarannum etish yuzasidan keng kо‘lamli ishlar amalga oshirib kelinmoqda.
Barchamizga ma’lumki, yurtimizda ana shunday meros sobiq shо‘ro davrida ham mavjud edi. Jumladan, bebaho tarixiy qо‘lyozmalar maxsus fondlarda saqlab kelinar va ulardan tor doiradagi mutaxassislar ilmiy maqsaddagina foydalana olardi. Bu merosni sinfiy va mafkuraviy nuqtai nazardan emas, asl insoniy mohiyatiga mos ravishda chuqur о‘rganish, ma’naviy hayotimizning uzviy bir qismi sifatida talqin va targ‘ib qilishga esa mutlaqo yо‘l qо‘yilmasdi. Bunga jur’at qilgan odamlarning qanday tazyiq va xavf-hatarlarga uchrashi muqarrarligini yaqin о‘tmishimiz bilan tanish bо‘lgan har qaysi odam yaxshi biladi. Chunonchi, yaqin о‘tmishda namoz о‘qish, diniy marosimlarni о‘tash ta’qiqlangan edi. Masjidlar, aziz-avliyolarning ziyoratgohlariga qulf urilgan edi. Odamlarning uylaridagi Qur’on, Hadis, turli diniy adabiyotlar, hatto arab yozuvidagi boshqa kitoblar terib olinib, yoqib yuborilgan edi. Mana buni “johiliya”, nodonlik desa bо‘ladi. Qanchadan-qancha odamlarimiz hozirgi emin-erkin kunlarni qо‘msab, ammo kо‘rolmay, armon bilan о‘tib ketdilar. Shu bois biz mustaqillik keltirgan ne’matlarga har qancha shukronalik aytsak arziydi. Mustaqillik davrida islomiy qadriyatlar tiklandi, iymon-e’tiqodimiz о‘zimizga qaytdi. Bu savobli, ezgu ishlarga karvonboshi hurmatli Prezidentimiz Islom Karimov ekanini har daqiqa eslab turishimiz lozim. Prezidentimiz ma’naviyat va ma’rifatga oid nutq, ma’ruza va asarlarida islomning ma’naviy-ahloqiy, ma’rifiy tarbiyadagi yuksak roli, о‘rni, ahamiyatini muntazam uqtirib kelmoqdalar.
Xususan, bu masalalarga Prezidentimiz Islom Karimovning “Istiqlol va ma’naviyat” tо‘plami, “О‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari”, “О‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yо‘lida”, “О‘zbekiston XXI asr bо‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”, “Alloh qalbimizda, yuragimizda”, “Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz”, “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” kabi asar va risolalarda javob topishimiz mumkin.
Islom dinining xalqimiz ma’naviy hayotidagi beqiyos о‘rni va ahamiyati haqida Prezidentimiz “Ayniqsa, kо‘p asrlar mobaynida xalqimiz qalbidan chuqur joy olib, hayot ma’nosini anglash, milliy madaniyatimiz va turmush tarzimizni, qadriyatlarimiz, urf-odat va an’analarimizni bezavol saqlashda muqaddas dinimiz qudratli omil bо‘lib kelayotganini alohida ta’kidlash joiz. Nega deganda, insoniylik, mehr-oqibat, halollik, oxiratni о‘ylab yashash, yaxshilik, mehr-shafqat singari xalqimizga mansub bо‘lgan fazilatlar ana shu zaminda ildiz otadi”, -deb ta’kidlagan edi. Bu holat xalqimizga, xususan yoshlarimizga milliy g‘oyani singdirishda Islom omilidan oqilona foydalanishni taqozo etadi.
Ana shularni hisobga olgan holda, bugungi kunda biz voris bо‘lgan diniy moddiy va ma’naviy meroslarimizni zamon talablari asosida keng va atroflicha о‘rganish va tadqiq etish, ulardan xalqimizni bahramand qilish masalasiga О‘zbekiston rahbariyati va jamoatchiligi alohida ahamiyat berib kelayotir. Diniy ma’naviy merosimiz qaytadan kо‘z ochmoqda.
Avvalo masjidlarga, aziz-avliyolar yotgan maqbaralarga solingan qulflar olib tashlandi. Qarovsiz qolgan masjidlar ta’mirlandi, yangilari barpo etildi. Aziz-avliyolar yotgan, о‘tmishda qarovsiz holga kelgan joylar obodonlashtirildi, ziyoratchilar uchun qulay sharoitlar yuzaga keltirildi. Ramazon va Qurbon hayitlari dam olish kuni deb e’lon qilindi. Har yili minglab fuqarolarimizning Haj va Umraga borib kelishlari uchun imkoniyat va sharoit yaratib berildi. Bu о‘tmishda faqat hayoliy orzu va armon edi. Ulug‘ allomalar – Imom Buxoriy, Iso Termiziy, Hakim Termiziy, Bahouddin Naqshband, Ahmad Yassaviy, Abduholiq G‘ijduvoniy, Najmiddin Kubro, Abu Mansur Moturidiy, al-Marg‘inoniy, va boshqa ulug‘ zotlarning yubileylari bо‘lib о‘tdi. Qur’oni Karim, Hadislar va boshqa diniy kitoblar nashr qilindi, qilinmoqda. О‘tmishda birorta ham diniy ulamoning yubileyi о‘tkazilmas edi, diniy kitoblarni nashr etish ta’qiqlangan edi, yuqorida aytganimizdek borlari ham yо‘q qilingan edi. 1999 yilda Toshkent Islom universiteti tashkil etildi. Mustaqillik yillari islom dini va islomiy qadriyatlarni tiklash borasida asrlarga teng amaliy ishlar bajarildi.
Ma’naviy merosimizni tiklash borasida keng kо‘lamda olib borayotgan ishlarimiz natijasida islom va islomiy qadriyatlar ma’naviy va ma’rifiy hayotimizning tarkibiy qismiga aylanib qoldi. Prezident Islom Karimov sо‘zi bilan aytganda: “Biz islom dini ota-bobolarimiz dini ekani, u biz uchun ham iymon, ham ahloq, ham diyonat, ham ma’rifat ekanini doimo yuksak qadrlaymiz... Dinga hurmat va e’tiqod – biz uchun о‘lmas qadriyatdir.”
Begona va zararli, mohiyatan g‘ayriinsoniy bо‘lgan g‘oyalarga qarshi tura olish uchun yoshlarimizda mafkuraviy immunitetni shakllantirishimiz zarur. Immunitet (lotincha “ozod bо‘lish, qutulish”)deganda organizmning doimiy ichki muayyanligini saqlashi, о‘zini turli xususiyatlarga ega ta’sirlardan, tashqi infeksiyalar kirib kelishidan himoya qilishga qodir bо‘lgan reaksiyalar majmui tushuniladi. Lekin insonning kо‘plab xususiyatlari tug‘ma bо‘lsa, mafkuraviy immunitetni shakllantirish, shakllantirib borish ijtimoiy-siyosiy hayotiy ehtiyoj sanaladi. Chunki kuchli mafkuraviy immunitetga ega shaxs har qanday oshkora yoki pinhona kо‘rinishdagi mafkuraviy tazyiqlarga bardosh bera oladi. Yoshlarimiz doimo va har on ogoh va yana ogoh, sergak bо‘lishlari zamon talabi. Buning uchun yoshlarimiz ongiga mustaqillik g‘oyasini chuqur singdirishimiz lozim. Toki ular milliy ildizlari baquvvat, dunyoni chuqur anglaydigan, zamon taraqqiyoti bilan barobar qadam tashlaydigan insonlar bо‘lib yetishsin. Ana shunda johil aqidaparastning “da’vati” ham, ahloqni rad etadigan,biz uchun mutlaqo begona g‘oyalar ham ularga о‘z ta’sirini о‘tkaza olmaydi.
Muhtaram Prezidentimizning “Turkiston-press” axborot agentligi muxbirining savollariga javobida ta’kidlaganidek: “Biz о‘z dinimiz va e’tiqodimizdan hech qachon voz kechmaymiz. Shu bilan birga muqaddas dinimiz sha’niga dog‘ tushirmoqchi bо‘lgan kimsalar bilan hech qachon murosa qilolmaymiz. Men О‘zbekiston rahbari sifatida qandaydir yovuz kuchlar islom dinimizni, ota-bobolarimiz e’tiqodini, musulmon fuqarolarimizni tahqirlashiga, jamiyatimizga xavf tug‘dirishiga hech qachon yо‘l qо‘ymayman”.
Prezident aytganidek, har birimiz hamisha, har soniyada ogoh bо‘lishimiz lozim. Bu mustaqil yurt har bir fuqarosining muqaddas burchi bо‘lmog‘i lozim.
Muqaddas dinimizni pok saqlash, uni turli xil g‘arazli huruj va hamlalardan, tuhmat va bо‘htonlardan himoya qilish, avvalambor, uning asl mohiyatini, ya’ni islom dini tinchlik, ma’rifat, yuksak ahloq-odob ifodachisi ekanini unib-о‘sib kelayotgan yosh avlodimizga tushuntirish, islom madaniyatining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish orqali ular ongida sog‘lom mafkuraviy immunitetni shakllantirishimiz lozim.
Yurtimizda keyingi vaqtlarda rо‘y berayotgan ayrim salbiy hodisalar, nojо‘ya hatti-harakatlar, yovuz ishlar, avvalo, mafkuraviy bо‘shliq tufayli sodir bо‘lmoqda. Har bir fuqaro shuni anglab yetishi kerakki, О‘zbekistonning iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotida о‘ziga xos va mos yо‘li bо‘lgani kabi madaniy-ma’naviy rivojlanishida ham о‘z yо‘li bor. Bu о‘ziga xoslikni dinga, diniy qsadriyatlarga munosabatimizda, ulardan ma’naviy tarbiyada foydalanishimizda ham kо‘rishimiz mumkin. Bu yо‘l Prezidentimiz asarlarida, hususan “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” kitobida yoritib berilgan. Uning mohiyati mо‘tadil dindorlik, islom ma’rifatini rivojlantirish, ichki-botiniy olamni poklab, Allohni dilda saqlab, aqlu tafakkur, ilmu urfon bilan kamolot sari borish, о‘z ma’naviy merosimiz qadriyatlarimiz va dunyo ilmini egallab, zamon bilan hamqadam bо‘lgan holda olg‘a borish.
Xulosa shuki, mustaqillik bergan hidoyat yо‘lini turli unsurlardan asrash, ularga berilmaslik lozim.


Download 106,5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish