Qizilqum davlat qo'riqxonasi



Download 18.47 Kb.
Sana25.03.2020
Hajmi18.47 Kb.
QIZILQUM DAVLAT QO'RIQXONASI

Buxoro va Xorazm viloyatlarida Qizilqum davlat qo'riqxonasi joylashgan.Qizilqum davlat qo'riqxonasi 1971- yili Qizilqum o'rmon xo'jaligi negizida qumli-to'qayzorlar ekologik tizimini, u yerda mavjud bo’lgan biologik xilma-xillikni saqlab qolish maqsadida tashkil etilgan bolib, uning yer maydoni 10311 gektardan iborat.Qo'riqxona Amudaryoning o'ng qirg'og'i bo'ylab shimoliy - sharqdan, janubiy - sharq tomonga 30 km, sharqdan g'arbga qarab 3 km ga cho'zilgan bir-biriga zid to'qayli va cho'lli bolimlardan iborat. Havo harorati quruq va tez o'zgaruvchan, eng issiq davr may-avgust oyigacha davom etib, harorat Q41 - Q44 darajagacha ko'tariladi, qishda havo harorati -20 - -21 darajagacha tushadi. Yog'ingarchilikning asosiy qismi, ya'ni 85-87% qish va bahor oylariga to'g'ri kelib, qor qoplami qisqa fursat ichida erib ketadi.Hudud o'rmon o'simliklari bilan qoplanishiga qarab Osiyo cho'lli zonasi tarkibiga kiradi. Amudaryo qo'riqxona hududini katta va kichik bo'lgan orollarga bo'lib tashalagan.Qo'riqxona hududida 160 dan ortiq o'simlik turlari o'sadi, ulardan 2 turi O'zbekiston Respublikasi "Qizil kitob" iga kiritilgan. Bular O'zbekistonda kamyob endemigi hisoblangan Sug'd lolasi va Korolkov shirachidir.O'rmonzorlar tabiiy o'sadigan daraxt va butalardan iborat. Bu yerda turangil, qora tol, qora, oq saksovul, butali yulg'un, qandim va chingillarni uchratish mumkin,Qo'riqxonaning katta qismini tabiiy o'tlar bilan qoplangan maydonlar tashkil etadi. Yerning suv va tuz tarkibi o'zgarishiga qarab mazkur o'simiiklar hududi bir-birini alamashtiradi. To'qayzorlardagi o'simliklar sho'rlanishi yuqoriligi va qurg’oqchilikka qarab moslashgandir. Uncha katta bo'lmagan hududda 11 tur manzarali, 29 tur shifobaxsh, 2 tur oshlovchi, 25 tur asal ajratuvchi, 39 tur yem-xashakbop, 4 tur oziq-ovqatbop, 3 tur texnik va 4 turdagi zaharli o'simliklar o'sadi. Qo'riqxona hayvonot olamiga juda boy, qiziqarli va xilma-xildir. So'ng hisob-kitoblarga ko'ra, qo'riqxona hududida 358 turdagi umurtqalilar oilasiga kiruvchi hayvonot olami mavjud bo'lib, shulardan 27 turdagi baliqlar, 29 turdagi amfibiyalar va sudralib yuruvchilar, 267 turdagi qushlar, 35 turdagi sut emizuvchilar borligi aniqlangan, Amudaryo bo'yida joylashganligi, tabiiy oziq-ovqat va yem-xashakning molligi buning asosiy sababidir. Qo'riqxonada ikki turdagi Amudaryo va Xiva qirg'ovullari istiqomat qiladi. Bu yerda Xalqaro va O'zbekiston Respublikasi "Qizil kitob"iga kiritilgan sut emizuvchilardan Buxoro bug’usi va jayron, qushlardan - pelikan, kichik karavayka, marrmay churrak, yo'rg'a tuvaloq, uzundumli suv burguti, baliqiardan - kichik amudaryo kurrakburuni, katta amudaryo kurrakburuni uchraydi.Bulardan tashqari O'zbekiston Respublikasi "Qizil kitobi"ga kirgan kichik ko'k qarqara, qoshiq burun, oq va qora laylaklarni ham uchratish mumkin



KITOB DAVLAT GEOLOGIYA QO’RIQXONASI

O‘lkamizda tabiatni muhofaza qilish, jonivorlarni asrash maqsadida deyarli har bir viloyatda qo‘riqxonalar tashkil etilgan. Ularni tashkil etishdan asosiy maqsad tabiatni muhofaza qilish hamda o‘simlik va hayvonot olamini ko‘paytirishdir.Qashqadaryo viloyatida «Hisor» tog‘-archazor qo‘riqxonasidan tashqari O‘zbekistondagi yagona "Kitob” davlat qo‘riqxonasi Zarafshon tizma tog‘larining g‘arbiy qismida 1979-yilda tashkil etilgan. Bu yerda yurtimizdagi noyob o‘simlik va hayvonlar muhofaza qilinadi.Shuningdek, Qo‘riqxonada nafaqat hududdagi ekotizimni saqlab qolish, Xalqaro va O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitobi» ga kiritilgan o‘simlik, hayvonot olamini ham muhofaza etishga xizmat qiladi. Uning umumiy maydoni 4 ming gektarni tashkil etadi. Yer sharining geologik tarixi bo‘yicha tabiiy ilmiy yodgorlik hisoblanadi. Ushbu geologik qo‘riqxona o‘z ahamiyati jihatidan jahon geologik merosining eng ajoyib ko‘rinishi sifatida xalqaro maqomga egadir."Kitob” davlat geologik qo‘riqxonasi nafaqat bir necha yuz million yillar avval yashagan, davrlar o‘tib iqlim o‘zgarishlari natijasida qadimgi dengiz jonzotlari tosh bo‘lib qotgan kesmalari, balki bugungi kun hayvonot va nabotot olami bilan ham mashhurdir. Qo‘riqxona hududida 300 xil manzarali o‘simliklar o‘sadi. Shundan 280 turi xalq tabobatida ishlatiladi. 22 turi esa O‘zbekiston Respublikasining "Qizil kitobi”ga kiritilgan. Shuningdek, sut emizuvchilarning 21 turi, sudralib yuruvchilarning 14 turi, suvda va quruqlikda yashovchilarning 2 turi, baliqlarning esa 3 turi mavjud. Qo‘riqxona hududida tarvaqaylab o‘sgan yong‘oqlar, hosili mo‘l qizil olmalar, baland bo‘yli, yovvoyi qizil do‘lanalar va boshqa daraxt turlarini uchratish mumkin. Ammo ularning shoxlarida sayrayotgan qushlar soni uncha ko‘p emas. 128 turi muhofaza qilinsa ham, aksariyati juda kam uchraydi. Shuningdek, Zinzilboy soyi bo‘ylab yurganda daraxt turlari, archalar, jilg‘alarni ham ko‘rish mumkin. Bu yerda o‘simliklar, hayvonlar, qushlarning nihoyatda noyob turlarini uchratsa bo‘ladi. Ana shulardan biri hududimizda kam uchraydigan, o‘ziga xosligi bilan ajralib turuvchi ko‘k qushdir. Tabiatda ko‘k va moviy tusli qushlar ko‘p, ammo ko‘k qush ularning hech biri emas. Uning ilmiy unvoni Myophonus caeruleus Scop deb nomlangan.Ko‘k qush qo‘riqxona soylarining maftunkor qushidir. U toshqin suvlarda qad ko‘tarib turuvchi toshlarda uchraydi, to‘q ko‘k rangda tovlanib, ovozi nafis va jarangdor yangraydi. "Uni ko‘rgan inson baxtli bo‘larmish”, - deb rivoyatlarda ham aytib o‘tiladi. Soylar, daralar bo‘ylab yurganda daraxtlarning ancha siyrak, shuningdek, soyli joylarda nisbatan qalinroq o‘sganini ko‘rish mumkin.Qo‘riqxonada Zarafshon archasi ham muhofaza qilinadi. Archa uncha baland o‘smagan, sarg‘ayib qolgan o‘t-o‘lanlar bilan qoplagan, tog‘ yonbag‘riga yashilligi bilan chiroy baxsh etib turadi. O‘zidan xushbo‘y hid taratadi. Bu betakror hudud xalqaro tadqiqotlar markaziga aylangan.



ZOMIN DAVLAT QO'RIQXONASI

O'zbekistondagi eng qadimiy tabiat qo'riqxonasi.Zomin Turkiston tog’ tizmalari bag’ridagi eng xushmanzara maskanlardan. Dengiz sathidan to’rt ming metr balandlikda joylashgan noyob ekotizimga ega Zomin xalq bog’i va Zomin davlat qo’riqxonasida o’simliklarning 700 dan ziyod, kam uchraydigan yovvoyi hayvonlarning esa 150 turi mavjud.Zomin o’rmon xo’jaligida archa, bodom, pista, tog’ teragi kabi daraxtlar ko’chatlari parvarishlanib, mamlakatimizning boshqa hududlariga yetkazib berilmoqda.Go’zal tog’ tabiatidan bahra olish, archazorlar qo’ynidagi Zomin sanatoriysida sog’lig’ini mustahkamlash uchun bu yerga mamlakatimizning barcha hududlaridan sayyohlar, dam oluvchilar uzluksiz kelib turadi. So’nggi yillarda bu xushmanzara hudud xorijlik sayyohlar e’tiborini ham torta boshladi. Uning o’ziga xos ekzotik tabiati, xilma-xil landshafti, flora va faunasi, O’riklisoy sharsharasi, 700 yoshli Boboyong’oq kabi tabiat yodgorliklari, tarixiy maskanlar sayyohlarda katta qiziqish uyg’otmoqda.



ZARAFSHON DAVLAT QO'RIQXONASI

Qo‘riqxona 1975-yilda Samarqand vilo­yatida tashkil etilgan.Maydoni 2518 gektar bo‘lib, Jomboy va Bulung‘ur tumanlari hududini qamrab oladi. Shundan 1257 ga maydon Bulung‘ur tumanida, 1095 ga maydoni esa Jomboy tumanida joy­lashgan. Qo‘riqxona hududi Cho‘ponota tepaligidan boshlanib pastga – Zarafshon daryosining o‘n qirg‘og‘igacha 46 km. maso­faga cho‘zilib ketgan.Qo‘riqxona noyob hisoblangan Zarafshon qirg‘ovulini, chakanda kabi dorivor o‘simliklarni saqlab qolish va ko‘paytirish, ilmiy tadqiqotlar olib borish maqsadida vujudga kelgan.

Florasi 300 xildan ziyod o‘simliklar o‘stiriladi. Shundan ikkitasi – Korolkov za’faroni va Kesselring sarvinjoni O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitob»iga kiri­tilgan. Bulardan tashqari qo‘riqxonaning 100 ga. maydonida dorivor o‘simliklar o‘stiriladi. Bunday dorivor o‘simliklar boshqa to‘qay o‘rmonlarida uchramaydi. Mevali daraxtlardan olma, o‘rik, nok, olxo‘ri, shuningdek, yunon yong‘og‘i va uzum kabi mevalar ham yetishtiriladi. Shuningdek, ushbu hududda dorivor o‘simliklarning 59 turi, manzarali daraxtlarning 20 turi, texnik o‘simliklarning 23 turi o‘stiriladi.

Zarafshon davlat qo’riqxonasi faunasi

Qo‘riqxona faunasi juda xilma-xil bo‘lib, 88 turdagi hasharotlar, 2 ta sinfga mansub 26 turdagi molluskalar, 18 xildagi baliq, 2 xil suvda va quruqda ya­shovchi jonivorlar, 8 xildagi sudralib yuruvchilar, 207 xildan ortiq qush va 24 xildagi sutemizuvchidan ibo­rat.Molluskalardan ikki turi – So‘g‘d tishsizi va Daryo savatchasi O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitob»iga kiritilgan. Shuningdek, qo‘riqxonada Zarafshon qirg‘ovuli alohida himoyaga olingan. Ko‘p yillar avval bu hududda Zarafshon qirg‘ovuli juda ko‘p bo‘lgan. Biroq ke­yinchalik ularning haddan ziyod ko‘p ovlanishi natijasida soni keskin kamayib ketgan. 1978-yilga kelib qirg‘ovullar atigi 2000 dona qolgan, xolos.Bundan tashqari, qo‘riqxona oqqanot qizilishton, qora qarg‘a, dala chumchug‘i, mayna kabi qushlarga doimiy qo‘nim makoni hisoblanadi. To‘qay bulbulini esa faqatgina yoz faslida uchratish mumkin. Ho­zirda qo‘riqxona hududida Zarafshon qirg‘ovullarini ko‘paytirish davom etmoqda. Bulardan tashqari tulki, chiyabo'ri kabi yirtqich hayvonlar ham ko‘p uchraydi. Buxoro bug‘usini ko‘paytirish borasida ham ishlar olib borilmoqda.

Zarafshon davlat qo’riqxonasi amaliy faoliyati

1990-yillar oxirida dunyo bo‘yicha 300-350 bosh Buxoro bug‘usi qolgan. Shuning uchun bu jonivor Xalqaro «Qizil kitob» va O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitob»iga kiritilgan.1996-yilda Baday–To‘qay qo‘riqxonasidan 4 ta, 1997-yilda Qizilqum qo‘riqxonasidan 2 ta Buxoro bug‘usi keltirilgan. 1998-yilda qo‘riqxonada bug‘ular soni uchtaga ko‘paydi. Hozirda bug‘ular soni 26 taga yetgan bo‘lib, Buxoro bug‘usi Qizilqum qo‘riqxonasida 100 ta, Baday-To‘qayda 160 ta va dunyo miqyosida 1000 taga yetgan. Bu esa qo‘riqxonada ko‘zlangan ishlar amalga oshirilayotganini ko‘rsatadi.

Nurota davlat qo`riqxonasi

Nurota davlat tog’ yong’oq-meva qo’riqxonasi Navoiy va Samarqand viloyatlari bilan chegaradosh bo’lgan Jizzax viloyatining Forish tumanida, Nurota tog’ tizmasining markaziy qismida joylashgan, Nurota qo’riqxonasi O’zSSR Vazirlar Mahkamasining 1973 yii 4-dekabridagi 530-sonli qaroriga asosan tashkil etilgan va o’zining amaliy faoliyatini 1975 yildan boshlagan. Qo’riqxonaning dastlabki maydoni 22537 ga ni tashkil qilgan bo’lsa, 1990 yilda 17752 ga gacha qisqartirildi. 1986-yilda qo’riqxonaning 15322 ga maydonga ega muhofaza hududi tashkil etildi.Qo’riqxonaning ma’muriy binosi qo’riqxona hududidan 40 km uzoqlikda Forish tumanining markazi Yangi qishloq aholi punktida joylashgan. Qo’riqxona davlat tabiatni muhofaza qilish va ilmiy tadqiqot muassasasi bo’lib, uning asosiy maqsadi tabiiy jarayonlarning harakati, Nurota tog’ tizmasining o’ziga xos ekotizimini, flora va faunasini, ayniqsa Qizilqum quyi va yong’oq-meva o’simliklarini muhofaza qilish va o’rganishdan iborat.

Nurota qo’riqxonasi ilmiy ishlarining asosiy yo’nalishlari bu “Tabiat solnomasi”ni yuritish, o’simlik va hayvonot olamining turini hisoblash, ekologiyasi, biologiyasini va noyob hayvonlar (Severtsov qo’yi, yovvoyi qushlar) populyatsiyasini o’rganish, Severtsov qo’yini yarim tutqin sharoitda boqish va ko’paytirish usullarini ishlab chiqish, o’simliklarni xaritalash va monitoringini, yong’oq-meva o’simliklarining zamonaviy holatini aniqlash va boshqalardir, Nurota davlat qo’riqxonasi dengiz sathidan 500 va 2169 m balandliklar o’rtasida joylashgan va Nurota tog’ tizmasining barcha mintaqalarini, tog’ yonbag’irlari, pastki tog’ yonbag’irlari va o’rta tog’ yonbag’irlarini o’z ichiga oladi.Tog’ tizmasining cho’qqisi Hayotboshi tog’i (dengiz sathidan 2169 metr balandlikda) Nurota qo’riqxonasining hududida joylashgan. Qo’riqxona hududi murakkab, alohida bo’lingan relefga ega. Nurota tog’ tizmasi tog’ tarmoqlari va Markaziy Osiyo sahrolari oralig’ida joylashgan. Shuning uchun ham Nurota qo’riqxonasining manzaralari, o’simlik va hayvonot dunyosi juda boy va o’ziga xosdir.Nurota qo’riqxonasining hududida 78 oila 814 xil eng yuqori turg’un o’simliklar, shu jumladan 24 endemik va O’zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan 29 tur borligi aniqlangan. Qo’riqxonaning umurtqasiz hayvonot dunyosi juda oddiydir. O’zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan 8 ta turi istiqomat qiladi. Umurtqali hayvonlar sirasidan joy olgan 1 turdagi baliq, 1 turdagi amfibiya, 21 turdagi reptiliya, 196 turdagi qushlar (shu jumladan 103 tur in quradigan) va 34 turdagi sut emizuvchilar bilan namoyon bo’ladi. Ulardan 3 turi reptiliyalar, 10 turi in quradigan, 8 turi uchib utuvchi qushlar, 4 turi sut emizuvchilar O’zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan.

SURXON DAVLAT QO'RIQXONASI

Surxondaryo viloyati, Sherobod tumanining shimoliy-gʻarbiy qismida joylashgan 2 mustaqil maydondan — Koʻhitang togʻining sharqiy yon bagʻri va Paygʻambaroboddan iborat qoʻriqxona.Orol-Payg'ambar bo'limi 3092 ga yer maydonni egallab, u 1971- yil xalqaro va O'zbekiston Respublikasining "Qizil kitobi"dan o'rin olgan Buxoro bug'usi (Xongul)ni vodiy-to'qayzorlarida saqlab qolish maqsadida tashkil etilgan. Hozirgi paytda O'zbekiston Respublikasi hukumatining qaroriga binoan Orol - Payg'ambar bo'limi chegara xizmati tasarrufiga berilgan1986-yilda Ko'hitong davlat buyurtma qo'riqxonasi Orol-Payg'ambar qo'riqxonasi bilan qo'shilib, 24554 ga maydonga ega Surxon davlat qo'riqxonasi tashkil topgan, ushbu yer maydonining 9284 gektari o'rmonzorlar bilan qoplangan. Qo'riqxona yo'qolib ketish arafasida turgan Marxur va Buxoro qo'yini saqlab qolish maqsadida tashkil etilgan. 2004 yilgi hisobot natijalariga ko'ra qo'riqxona hududida 160 bosh Marxur va 24 bosh Buxoro qo'yi borligi aniqlangan.Qo'riqxonada 578 xil o'simlik turlari o'sadi, ulardan 22 xili O'zbekiston Respublikasi "Qizil kitob"iga kiritilgan. Shundan 17 turi efir moyli, 13 - oziq-ovqat bob, 11 - manzarali, asal saqlovchilar va boshqalardir.Hayvonot olami xilma-xil: 60 turdagi sutemizuvchilar, 290 turdagi qushlar Surxon davlat qo'riqxonasida istiqomat qiladi. Bulardan Buxoro qo'yi, Marxur, jayron, Turkiston silovsini, echkiemar, kapcha ilon, Turkiston oq laylagi, qora laylak, burgut, boltayutar, oq boshli qumoy, tasqara, ilonburgut va mallabosh lochinlar xalqaro va O'zbekiston Respublikasi "Qizil kitob"iga kiritilgandir.



HISOR DAVLAT QO‘RIQXONASI

Hisor davlat qo‘riqxonasi Qashqadaryo viloyatida joylashgan. U O'zbekiston qo‘riqxonalari orasida eng kattasi hisoblanadi, uning maydoni 80,9 ming gektarga teng.Hisor davlat qoʻriqxonasi 1983-yilda Qizilsuy tog'-o'rmon qoʻriqxonasi Miraka bilan birlashishi natijasida paydo bo'lgan. G'arbiy Hisorning yuqori kamarining butun tabiiy kompleksini va yuqori Qashqadaryo basseynining asosiy suv to'plash joyini o'z ichiga olgan. Bu yerda O'rta Osiyo kobrasi, qor barsi va boshqa hayvonlar qo'riqlanadi.



CHOTQOL DAVLAT BIOSFERA QO‘RIQXONASI

O‘zbekiston hududida Chotqol biosfera qo‘riqxonasi mavjud. U 1995 yilda Jahon biosfera qo‘riqxonalari tizimiga kiritilgan. Qo‘riqxona g'arbiy Tyan-shon tog'li ekotizimni saqlab qolish maqsadida tashkil qilingan. Chotqol qo‘riqxonasi 1947 yilda tashkil qilingan va Toshkent viloyati hududida joylashgan.Qo‘riqxona Chotqol tog‘ tizmasining g‘arbiy qismida joylashgan. Qo‘riqxona hududida qo‘ng‘ir ayiq, oq tirnoqli ayiq, Sibir tog‘ echkisi, bug‘u, to‘ng‘iz, qoplon, ko‘k sug‘ur, qizil bo‘ri, Turkiston silovsini, jayra, qora tasqara, qora kalxat, burgut kabi jonivorlar muhofazaga olingan.Ugom va Chotqol tog‘ tizmalari oralig‘idagi katta hududni Ugom–Chotqol davlat milliy tabiat bog‘i tashkil etadi. Bu joylarda bolalar va kattalar dam olishi uchun ko‘plab dam olish maskanlari barpo etilgan.Qo'riqxonalarimiz - tabiiy zahiralarimizning oltin fondi va kelgusi avlodlar uchun eng yaxshi sovg‘a desak ham bo‘ladi.Qo'riqxonalar tartibiga qat’iy rioya qilish natijasida yildan-yilga ulardagi hayvonot olami boyib bormoqda.
Download 18.47 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
ta’limi vazirligi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
guruh talabasi
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
vazirligi toshkent
tashkil etish
Toshkent davlat
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika universiteti
matematika fakulteti
sinflar uchun
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
махсус таълим
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
umumiy o’rta
Navoiy davlat
haqida umumiy
fanining predmeti
Buxoro davlat
fizika matematika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
universiteti fizika
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik