O‘g‘uznoma ning o‘rganilishi.«O‘g‘uznoma» dostoni qadimgi turkiy adabiyotning, xususan, kitobiy eposning bir namunasi bo‘lib, turkiy xalqlarning mushtarak merosidir



Download 15,29 Kb.
Sana01.01.2022
Hajmi15,29 Kb.
#295820
Bog'liq
O‘g‘uznoma”ning


O‘g‘uznoma”ning o‘rganilishi.«O‘g‘uznoma» dostoni qadimgi turkiy adabiyotning, xususan, kitobiy eposning bir namunasi bo‘lib, turkiy xalqlarning mushtarak merosidir. Bu doston «O‘g‘uz xoqon haqida doston» degan nom bilan ham yuritiladi. «O‘g‘uznoma» dostoni eski uyg‘ur-turk yozuvida ko‘chirib qoldirilgan va hozirda Parij milliy kutubxonasida saqlanadi.

Dostonni o‘rganishni 1815 yili nemis olimi Dits boshlab berdi. U asarni nemis tiliga tarjima qilib, chop ettirdi. Dostonni o‘rganishda va turli tillarga tarjima qilishda olmon olimi V.V.Radlov, turk olimi Rizo Nur, fransuz olimi V.Bang, rus olimi A.M.SHcherbak, X. Ko‘rug‘li, o‘zbek olimi N. Rahmonov, qozoq olimi Q. O‘miraliev va boshqalarning xizmatlari katta. “O‘g‘uznoma” dostoni bo‘yicha ish olib borgan olimlarning aksariyati bu obrazning tarixiga e’tibor qaratadilar. O‘g‘uz xoqon timsoli ostida tarixiy shaxs yotadi, degan olimlarning fikrlari ham bir xil emas: N.YA.Bichurin - xun hukmdori Mode bilan, V.V.Radlov va Rizo Nur - Buqaxon bilan, I.Markvart, D. Sinor - CHingizxon bilan bog‘laydilar. “O‘g‘uznoma” dastlab og‘zaki aytilgan, XU asrda eski uyg‘ur-turk yozuvida bitilib qoldirilgan va xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lgani uchun, uni ma’lum bir tarixiy shaxsga bog‘lash to‘g‘ri emas.

“O‘g‘uznoma”da mifologiya. “O‘g‘uznoma” dostonining asosini shomonlik mifologiyasi bilan bog‘liq motivlar, obrazlar tashkil qiladi. Zotan, mifologiya sinkretik xususiyatga ega bo‘lib, “ibtidoiy insonning ham ilmiy, ham diniy va ayni paytda, ham badiiy qarashlarni mujassamlashtiradi. Dostonda O‘g‘uzxonning tug‘ilishi shunday tasvirlanadi: “SHunday bo‘lsin dedilar. Uning qiyofasi shundaydir (SHu joyda buqa yoki yirtqichning surati berilgan). SHundan so‘ng sevindilar. Kunlardan bir kun Oy xoqonning ko‘zi yorib bolaladi, o‘g‘il tug‘di”. Mazkur parchadan ko‘rinib turibdiki, O‘g‘uzning tug‘ilishida va uni dunyoga keltirgan Oy xoqonda mifologik mazmun mujassamlashgan. Oy xoqon timsolida akkad va shumerlar tangrilarining onasi Ishtarni ko‘rish mumkin. Bu tangri timsolida onalik urug‘idan otalik urug‘iga o‘tish davri aks etganligini ta’kidlash lozim. Qadimgi turkiylar tasavvuriga ko‘ra, Quyosh – erkaklik ibtidosi, Oy – ayollik ibtidosidir. YOqut tilida “Oy (Ay)” so‘zi yaratmoq, borliqqa keltirmoq ma’nolarini bildiradi. SHunga muvofiq, Oy hoqonni “yaratuvchi” sifatida talqin qilish mumkin.

Dostondagi diqqatga sazovor yana bir mifologik motiv O‘g‘uzning o‘rmonda bahaybat yirtqich bilan kurashuvidir. Bu kurash motivining ildizi Markaziy Osiyodagi qavmlar epik ijodidagi ezgu va yovuz ruhlar o‘rtasidagi kurashga borib taqaladi. Jumladan, “Avesto”dagi yovuzlik timsoli bo‘lgan Axriman bilan ezgulik timsoli Xurmuzdning kurashi bunga misol bo‘la oladi. Zardushtiylikdagi ayni shu aqida moniylikda ham bor. “O‘g‘uznoma”dagi O‘g‘uzning yirtqich bilan kurashi ertaklardagi kurash motivini yodga soladi. O‘g‘uz yirtqichni qo‘lga tushirish uchun birinchi kuni, bug‘uni, ikkinchi kuni ayiqni daraxtga bog‘lab ketadi. Uchinchi kuni esa O‘g‘uz o‘zi yolg‘iz daraxt tagiga borib o‘tiradi va yirtqichni engadi. Er yuziga yovuzlik urug‘ini sochgan yovuz timsol – ana shu yirtqich, O‘g‘uz esa ezgulik timsolidir.

O‘g‘uzning tug‘ilishidan yirtqichni o‘ldirgunga qadar bo‘lgan lavha mifologik syujet asosiga qurilgan bo‘lib, bu birinchi qatlamni hosil qiladi. “Avesto”dagi ezgu va yovuz ruhlar o‘rtasidagi kurash g‘oyasi va ezgulikning g‘alabasini ham, zardushtiylikning ta’sirini ham, ertaklar sxemasini ham ana shu birinchi qatlamda uchratish mumkin.

Ikkinchi qatlam epos xususiyatlariga xos syujetlardan tashkil topgan. O‘g‘uz xonning uylanishi bilan bog‘liq voqealar shundan dalolat beradi. “Kunlardan bir kun O‘g‘uz xoqon bir erda Tangriga yolvorayotgan edi. Qorong‘u tushganda, ko‘kdan bir ko‘k nur tushdi. Quyoshdan yorug‘, oydan yorqinroq edi. O‘g‘uz xoqon u tomonga yurdi. Ko‘rsaki, o‘sha yorug‘likning orasida bir qiz bor edi. Boshida otashga o‘xshash yorug‘ bir xoli bor edi. Xuddi oltin qoziq yulduziga o‘xshash edi. U qiz shunday chiroyli ediki, kulsa ko‘m-ko‘k osmon kulardi, yig‘lasa, ko‘m-ko‘k osmon yig‘lardi». Qadimgi turkiy kosmogonik mifologiyasiga binoan, tangri yaratuvchidir. Kosmogonik mifologiya ibtidoiy inson olamning qurilishi, koinotning yaralishi, odamning paydo bo‘lishi haqida tasavvurlari samarasidir. SHubhasiz, hozir bizga ma’lum bo‘lgan va oddiy hol bo‘lib ko‘ringan hodisalar ular uchun g‘ayritabiiy edi. Tangridan, ya’ni osmondan tushgan qizdan O‘g‘uz xon uch o‘g‘il ko‘rdi va ularning ismlarini ham kosmogoniyaga bog‘liq holda Kun, Oy, YUlduz deb qo‘ydi.

O‘g‘uz xonning ikkinchi ayolga uylanish lavhasi ham kosmogonik mifologiyani o‘zida ifodalaydi. SHu bilan birga, bu lavhada uch qavatli olam modeli o‘z ifodasini topgan. “Kunlardan bir kun O‘g‘uz xoqon ovga ketdi. Bir ko‘lning o‘rtasida, o‘z qarshisida bir daraxt ko‘rdi. Bu daraxtning ostida bir qiz bor edi, yolg‘iz o‘tirar edi. CHiroyli bir qiz edi. Uning ko‘zlari ko‘k edi, uning tishi inju edi. SHunday chiroyli ediki, oh-oh, o‘laman, deb sutni qimizga aylantirardi». O‘g‘uz xoqon bu qizga uylanib, undan ham uch farzand ko‘rdi va Ko‘k, Tog‘, Dengiz deya ism qo‘ydi.

Bu ismlarda uch qavatli olam modeli namoyon bo‘ladi. Ko‘k – yuqori olamni, Tog‘ – o‘rta olamni, Dengiz – quyi olamni ifodalaydi. “O‘g‘uznoma”dagi uch qavatli olamning ibtidosi daraxt kultidadir. Jahon mifologiyasida “olam daraxti” yoki uning bir varianti bo‘lgan “hayot daraxti” hosildorlik daraxti, markaz daraxti, samoviy daraxt, bilish daraxti, shomonlik daraxti va h. nomlar bilan yuritiladi. Ma’no hamda vazifa jihatdan ham turlichadir: olam o‘qi, olam ustuni, dunyo tog‘i, birinchi inson va b. Dunyo mifologiyasida daraxt kultining gorizontal va vertikal ma’noda o‘ziga xos ma’nolari bor41.

“O‘g‘uznoma”dagi daraxt kulti, xususan, O‘g‘uzxonning ikkinchi xotinining daraxt bilan bog‘langani shundan dalolat beradiki, bu kultda nikoh munosabatlarining umumiy modeliga aloqadorligini anglash mumkin. Kengroq ma’noda olib qaralsa, avlodlarning vorisiylik aloqalari, yoki umuman olganda urug‘larning nasabnomasini ifoda etadi. Daraxt kultidan kelib chiqqan qizdan tug‘ilgan farzandlar - Ko‘k, Tog‘, Dengiz ismlari va ular anglatgan uch qavatli olam modeli nasabnomaning davomiyligi bilan birga, hayot daraxtining gorizontal va vertikal tuzilishini anglatadi. O‘g‘uz xonning har ikkala xotinidan tug‘ilgan o‘g‘illar ismi shunday tuzilish borligini ko‘rsatadi. Aslida daraxt kultida uch qavatli olamning asosiy hududlari – yuqori (samoviy shohlik yoki Ko‘k), o‘rta (er yoki Tog‘), quyi (er osti shohligi yoki Dengiz) aks etgan deb, qarash maqsadga muvofiqdir. Qadimgi turkiy kosmogonik mifologiyasining mazkur ko‘rinishi qadimgi turkiylarda fazoviy olamni xaos, ya’ni bo‘shliq olamidan ajratadi. Bundan tashqari, “O‘g‘uznoma”dagi kosmogonik mifologiya sxemasi kosmik olamni tartibga keltiruvchi “mifopoetik” sonlardan iborat. Biz uch sonini nazarda tutamiz: O‘g‘uzning uch kun davomida yirtqichni poylagani voqeasi, O‘g‘uz xon o‘g‘illarining ismida aks etgan vertikal yo‘nalishdagi uch qavatli olam, O‘g‘uz xon tushida uch kumush o‘qni ko‘rgani, o‘g‘illari topib olgan oltin yoyni uchga bo‘lib o‘g‘illariga bergani, Ko‘k, Tog‘, Dengiz yo‘lda uchta kumush o‘q topib olganlari va O‘g‘uz xon o‘qlarni uchala o‘g‘illariga bo‘lib bergani.

Mifopoetik davr uchun olam daraxti yana shunisi bilan diqqatga sazovorki, u koinot (makrokosm) va inson (mikrokosm) o‘rtasida bog‘lovchi bo‘g‘in sifatida yuzaga chiqqan bo‘lib, ularning kesishuv joyi hisoblanadi42. “O‘g‘unoma”da daraxt kultining qizni O‘g‘uz xon eliga keltirish lavhasi ayni shu davrni o‘zida ifoda etadi.

“O‘g‘uznoma”da tush motivi. “O‘g‘uznoma”da tush motivi ham doston tuzilishida alohida ahamiyatga ega. Qadimgi turkiylar tushni azaldan kundalik turmush bilan bog‘laganlar. Tush - g‘ayribatiiy hodisa, Fol kitoblari buning dalilidir. “O‘g‘uznoma”da tush lavhasi quyidagicha ifodalanadi: “Ammo yoddan ko‘tarilmasinki, ma’lum bo‘lsinki, O‘g‘uz xoqonning yonida oq soqollig‘, och sochlik, uzun bo‘yli, epchil bir keksa kishi bor edi, uquvli, dono bir odam edi, afsungar edi. Uning oti Ulug‘ Turk edi. Kunlardan bir kun Ulug‘ Turk uyqusida bir oltin yoy ko‘rdi, yana uch kumush o‘q ko‘rdi. Bu oltin yoy kun chiqishdan kun botishgacha tortilgan edi, yana bu uch kumush o‘q qorong‘ulik tomonga ketar edi. Uyqudan so‘ng Ulug‘ Turk tushida ko‘rganini O‘g‘uz xoqonga bildirdi”. Ulug‘ Turk – shomon, tushni ta’birlash aynan shomonlarga xos. Ulug‘ Turk tushining ta’birini O‘g‘uz xoqonga shunday bayon qiladi: “Ey xoqonim, senga uzoq umr ato qilsin. Ey xoqonim, senga davlating buyursin, abadiy ko‘k tangri berdi menga tushimda ayon, ezgulik keltirsin, qo‘lgan kiritilgan erlarni urug‘iga bo‘lib bersin, dedi. O‘g‘uz xoqon Ulug‘ Turkning so‘zini ma’qul ko‘rdi”.

Tush va uning ta’biri insoniyatning kundalik hayotni va kelajakni bilish haqidagi qarashlari ifodasidir. Ulug‘ Turkning tushi “O‘g‘uznoma” dostoni voqealarining echimini hosil qiladi. O‘g‘uz xon Ulug‘ Turkning tushi ta’biriga amal qilgan holda, mamlakatni o‘g‘illariga bo‘lib berdi. Mamlakatni qonun-qoidalar va marosimlarga rioya qilgan holda bo‘lib berdi. Zotan, “O‘g‘uznoma”da mamlakatni o‘g‘illarga bo‘lib berish voqeasi, qadimgi davr an’analariga ko‘ra, ma’lum bir udumlarga, urf–odatlar va inonch–e’tiqodlarga tayangan holda amalga oshirildi. CHunki shomon Ulug‘ Turkning tushi aynan inonch–e’tiqodlarga ishora qiladi.

“O‘g‘uznoma”ning nihoyasida O‘g‘uz xoqon udumlar va an’analarga rioya qilgan holda mamlakatni o‘g‘illariga bo‘lib beradi. YAna aytdiki, ey mening o‘g‘illarim, ko‘nglim ov qilmoqni istaydi, keksayganim uchun shuhratim yo‘qdir. Kun, Oy, YUlduz, tong sariga sizlar boringlar. Ko‘k, Tog‘, Dengiz, tun sariga sizlar boringlar, dedi. SHundan keyin uchovi tong sariga ketdilar, yana uchovi tun sariga ketdilar. Kun, Oy, YUlduz ko‘p kiyiklar, ko‘p qushlar ovlaganlaridan keyin, yo‘lda bir oltin yoyni topdilar, oldilar, otasiga berdilar. O‘g‘uz xoqon sevindi, kuldi, yana uni uchga bo‘ldi. YAna aytdiki, ey inilar, yoy bo‘lsin sizlarniki, yoydan o‘qlarni ko‘kka otinglar, dedi. SHundan keyin Ko‘k, Tog‘, Dengiz ko‘p kiyiklar ovlaganlaridan keyin, yo‘lda uch kumush o‘q topdilar. O‘qlarni olib, otasiga keltirib berdilar. O‘g‘uz xoqon sevindi, kulib yana o‘qlarni uchoviga bo‘lib berdi. YAna aytdiki, ey inilar, o‘qlar bo‘lsin sizlarniki. YOy o‘qni otdi. O‘qlarday sizlar bo‘ling, dedi...” Oltin yoy – O‘g‘uz xoqon qo‘lga kiritgan davlatlar, uch kumush o‘q esa uning kichik xotinidan tug‘ilgan uch o‘g‘li Ko‘k, Tog‘, Dengiz. Birinchi xotinidan tug‘ilgan o‘g‘illariga - Kun, Oy, YUlduzga yoyni - er yuzini bo‘lib berdi, kichik xotinidan tug‘ilgan uch o‘g‘liga - Ko‘k, Tog‘, Dengizga ishora qilingan tun esa boshqacha ma’noni ifoda etadi. Uchta o‘q, umuman, o‘q turkiy mifologiyada buyruqlarni etkazish uchun foydalanilgan43. Bundan kelib chiqadiki, O‘g‘uz xoqon o‘z o‘g‘illari Ko‘k, Tog‘, Dengizga kumush o‘qlarni bo‘lib bergan ekan, ularni buyruqchi yoki elchi lavozimiga tayinlagan.

Dunyo mifologiyasida yoy va o‘q timsoli keng tarqalgan. Ayniqsa, shomonlik mifologiyasida va shomonlik udumlarida yoy va o‘qning muhim roli bor. Masalan,, Sibir shomonlari doirasi hali paydo bo‘lmasdan oldin, marosimlarning asosiy quroli yoy bo‘lgan edi. SHomonlar doira chalib o‘tkazadigan marosimlar yoy va o‘q vositasida o‘tkazilgan. SHor, oltoy tillarida shomon “o‘qchi”, “yoyandoz” ma’nolarini bildiradi. SHuningdek, yoy shomon kosmologik sxema (vertikal olam modeli) bilan ham bog‘liq.44

Mazkur tush motivi dostondagi o‘ziga xos mifologik mazmunni yanada boyitgan. Ulug‘ Turuk – O‘g‘uz xon qavmining shomoni bo‘lib, ularning alohida vazifasi bor edi. SHomonlar xalqning yoki hukmdorlarning keyingi taqdiridan bashorat qilganlar, ularning maslahatisiz katta ishlarga kirishilmagan.

“O‘g‘uznoma”da rang va inonch-e’tiqodlar. Eposdagi dastlabki uchraydigan rang O‘g‘uzning qiyofasiga tegishlidir. O‘g‘uz tug‘ilganda uning rangiga alohida e’tibor beriladi: “Bir kuni Oy xoqonning ko‘zi yorib bolaladi. O‘sha o‘g‘ilning yuzi ko‘k edi, og‘zi otashdan qizil, ko‘zlari ayyorona, sochlari, qoshlari qora edi”. Ko‘k rang turkiy xalqlarda qadimdan bor bo‘lib, ma’lum maqsadni ifodalaydi. Dunyo xalqlari mifologiyasida ko‘k rang abadiylik, haqiqat, sadoqat, inonch, donishmandlik kabi ma’nolarni ifodalaydi. Ko‘k rangning mazkur ma’nolari O‘g‘uzning hamma faoliyatida namoyon bo‘ladi: abadiylik – yirtqichni o‘ldirib, insoniyatga omonlik berishida, haqiqat – yovuzlikni yo‘q qilib adolat o‘rnatishida, sadoqat – ota-bobolari o‘rnatgan an’analarga sodiqligida (mamlakatni o‘g‘illariga bo‘lib berishida), inonch – o‘zi barpo qilgan mamlakatni saqlash va mustahkamlash uchun o‘z qudratiga ishonib boshqa mamlakatlarga hujum qilib bosib olishida, donishmandlik – boshqa mamlakatlar hukmdorlariga yuborgan maktubi mazmunida o‘z ifodasini topgan.

Ko‘k rang qadimgi turklar tasavvurida ilohiy degan ma’noda qo‘llanadi. Ko‘k rangning “ilohiy” ma’nosi ildizlari qadimgi turklarning mifologik tasavvurlariga borib taqaladi. Kul tigin bititoshiga ko‘k tangri O‘g‘uzning hayotida ham ko‘k rang muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Voqealar bayonida shunday lavha bor: “Kunlardan bir kun O‘g‘uz xoqon bir erda Tangriga yolvorayotgan edi. Qorong‘u tushganda, ko‘kdan bir ko‘k nur(ta’kid bizniki –N.R.) tushdi”. Ko‘k rang Tangri (osmon)ning rangi bilan bir. Bu o‘rinda ko‘k nur timsoli qadimgi turklar tasavvuridagi ilohiy nur ma’nosini anglatadi. Ilohiy nur – yaratuvchi, olamga keltiruvchi ma’nosidadir.

“O‘g‘uznoma”dagi muhim obrazlardan biri ko‘k yolli erkak bo‘ri obrazidir. Ko‘k bo‘ri timsoli – qadimgi turkiy yodgorliklardagi ma’nosini va vazifasini saqlagan. Mazkur bo‘ri ham Tangri (osmon)dan tushgan. SHuning uchun bo‘rining rangi osmon rangi bilan bir xilda. Aslida bo‘ri timsoli bu o‘rinda ahamiyatlidir. Qadimgi xitoy yilnomalarida turkiy qavmlarning bo‘ridan kelib chiqqani haqidagi afsona bor.45 “O‘g‘uznoma”dagi bo‘ri obrazi Kul tigin bitigtoshidagi bo‘ri timsolining aynan o‘zi – bir ma’noda va bir vazifada.

Turkiy xalqlar folklorida bo‘ri obrazi an’anaviy ravishda qadimgi turk davridagi bo‘rini davom ettirgan. Jumladan, boshqird xalq eposlarida ham bo‘ri obrazi qadimgi turk afsonalaridagi xususiyatlarini davom ettirgan. Jumladan, qadimgi xitoy yilnomalarida qayd etilishicha, qadimgi turk va mo‘g‘ul xalqlari bayrog‘ida bo‘ri kallasi tasviri tushirilgan. Ona bo‘ridan tug‘ilgan Ashin urug‘i katta iqtidor egasi bo‘lib, davlatni boshqarganlar. Ular qaerga borib o‘rnashsalar, o‘sha joyda bo‘rining tasviri tushirilgan bayroqni o‘rnatganlar va bu bilan o‘zlarining kelib chiqishlariga ishora qilganlar. Mo‘g‘ullar ham o‘zlarining ajdodlarini hurmatlab, bayroqlarida bo‘rining oltin kallasini tasvirlaganlar. Mo‘g‘ul afsonalariga ko‘ra, CHingizxon kul rang bo‘ridan kelib chiqqan.46

“O‘g‘uznoma” so‘ngida O‘g‘uz xoqon mamlakatni o‘g‘illariga bo‘lib berish marosimini o‘tkazadi. Bu marosim quyidagicha tasvirlanadi: “O‘g‘uz xoqon katta qurultoy chaqirdi, navkarlarini, xalqini chorladi. Hammalari kelib, kengashib o‘tirdilar. O‘g‘uz xoqon katta o‘rdada taxtga o‘tirib, o‘ng yoqda qirq quloch yog‘ochni tikka qildirdi. YOg‘ochning boshiga bir oltin tovuqni qo‘ydi, ostiga bir oq qo‘yni bog‘ladi. CHap tarafiga ham qirq quloch yog‘ochni tikka qildirdi. YOg‘ochning uchiga bir kumush tovuqni qo‘ydi. Ostiga bir qora qo‘yni bog‘ladi. O‘ng tarafga buzuklar o‘tirdi, chap tarafga uchuqlar o‘tirdi”.

Qirq quloch yog‘och –

oltin tovuq –

oq qo‘y –

kumush tovuq –

qora qo‘y –

Buzuqlar – O‘g‘uz xoqonning yoyga egalik qilgan uch o‘g‘li Kun, Oy, YUlduzdan kelib chiqqan qabilalar buzuq nomini va laqabini olgan. Buzuqning ma’nosi – qismlarga bo‘lmoq deganidir. Bu so‘zni shuning uchun ularning laqabi qilib berdiki, yoyni bo‘lish imkoni bo‘lsin, zarur bo‘lganda, sindirilsin, dedi va lashkarning o‘ng qanoti ana shu uchala o‘g‘limga va uning nasliga tegishli bo‘lsin, deb tayinladi.

Uchuqlar – o‘qlarni olgan uchala o‘g‘ildan kelib chiqqan avloddir. Uchuq – uch o‘q deganidir. O‘g‘uz shunday degan edi: “Endilikda ularning nasli men bergan laqabga aloqador bo‘lsin. U lashkarning qaysi qanotidan ekanini hamma bilib qo‘ysin. O‘ng qo‘l yo‘li yuqoridir, shuning uchun men ularga yoyni berdim. Ular shoh darajasiga tengdir. Elchi darajasida turadigan o‘qlarni esa chap qanotda turadiganlarga berdim”.47

O‘g‘uz xoqon haqidagi dostonlarning qiyosiy tahlili. O‘g‘uzxon – SHarq adabiyotidagi tarixiy asarlarda ko‘p uchraydigan, ko‘p tilga olinadigan shaxs. Jumladan, Rashiddin Fazlulloh Hamadoniyning «Jome’ ut-tavorix», «Mirzo Ulug‘bekning «To‘rt ulus tarixi», Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma», Abulg‘ozi Bahodirxonning «SHajarai turk» asarlarida O‘g‘uz hoqon bilan bog‘liq afsonalar o‘z aksini topgan. Mazkur asarlardagi O‘g‘uz xoqon afsonasi va «O‘g‘uznoma» dostoni o‘rtasida bir qancha umumiy va farqli jihatlar mavjud. YUqorida keltirilgan asarlarning barchasida O‘g‘uz hoqon musulmon sifatida talqin qilinadi. Rashiddin ham, Abdulg‘ozi Bahodirxon, Mirzo Ulug‘beklar ham turkiy qavmlarning O‘g‘uzxondan tarqalganini aytib, O‘g‘uz hoqon shajarasini Nuh payg‘ambarga borib taqalishini ko‘rsatadilar.

«O‘g‘uznoma» dostoni bilan sanab o‘tilgan tarixiy asarlardagi O‘g‘uz afsonasi o‘rtasidagi umumiylik va farqlar O‘g‘uzxonning turkiylarga nom berishi bilan bog‘liq voqealarda ham ko‘zga tashlanadi. «Jome’ ut-tavorix»da ham, «To‘rt ulus tarixi», «Abdullanoma», «SHajarai turk”da ham qipchoq, qorluq, qalach (xalaj), qang kabi qabilalarning kelib chiqishi haqida rivoyatlar mavjud. Faqat bu rivoyatlar keltirilgan tarixiy asarlarda turlicha bo‘lib, syujetida o‘zgarishlar yuz bergan. Birgina qang urug‘ining kelib chiqishi haqidagi rivoyatlarni solishtirib ko‘ramiz. Mazkur rivoyat «O‘g‘uznoma» dostonida quyidagicha berilgan: «... Jangdan so‘ng O‘g‘uz xoqonning qo‘shiniga, navkarlarigayu xalqiga shunday katta o‘lja keldiki, ularni olib ketishga ot, xachir, ho‘kiz kamlik qildi. O‘g‘uz xoqonning qo‘shinida chaqqon, gavdali bir yaxshi odam bor edi. Uning oti Barm aqliq Jusun Bilik edi. Bu chaqqon odam bir qang‘a chopti. Qang‘a ustiga mol-mulklarni yukladi, qang‘a boshig‘a tirik boyliklarni yukladi, jo‘nab ketdilar. Navkarlarning, xalqning hammasi buni ko‘rdilar, shoshdilar. ... O‘g‘uz xoqon qang‘alarni ko‘rdi, kuldi. YAna aytdiki, qang‘a bilan boylikni ezgulik tortib borsin. qang‘alik senga ot bo‘lganligini «qang‘a» so‘zi bildirsin, deb o‘z yo‘liga ketdi.»1 Aynan shu etnologik mif Mirzo Ulug‘bekning «To‘rt ulus tarixida shunday berilgan: «Ammo, qangli aqllilik, farosatlilik ma’nosidadir. CHunonchi, bir jangda O‘g‘uzxon qo‘liga juda ko‘p boylik o‘lja tushgan edi. G‘animdan hushyor o‘lja olib, uning qulfini ocha olmagandi. Lashkarboshlarning to‘g‘ri fikr yurituvchi bir to‘dasi urinib ko‘rishdi. Bartartib qildilar ul o‘ljani osonlikcha olib tashib oldilar. O‘z aqlu farosati bilan dunyo mushkullarini echa olganliklari sababli ularga qongli deb nom qo‘ydi.»2

Qang urug‘ining paydo bo‘lishi, umuman, yuqorida keltirilgan barcha xalqlarning paydo bo‘lishi tarixiga oid ma’lumotlar Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» asarida ham mavjud: «O‘g‘uz va uning ammakivachchalari o‘rtasida nizo kuchayib (ular bir-biri bilan) tig‘ va tili bilan so‘zlashib yurgan vaqtlarida (qangli qavmi) ularning mulkini, xirojini, taxtu tojini talon taroj qildi va had-hisobdan tashqari qimmatbaho toshlari, naqdinalari va turli mato va kiyimlari (qangli) qo‘liga tushdi. Bu (narsalar)ni o‘sha tomondan olib ketish mushkul va qiyin ko‘rindi. (SHu vaqtda bu jamoa nazar va fikrning nozikligi bilan aravalar yasadilar; qo‘laridagi yukning hammasini aravalarga ortirdilar. Va shu maqbul ishlari tufayli «qangli» laqabini olganlar, (qangli) aravaning nomi bo‘lgan. Qanglarning barchalari o‘sha nomning qatralari va o‘sha daryoning tomchilaridir.»1



YUqoridagi parchalardan shu narsa ko‘rinib turibdiki, «O‘g‘uznoma» va tarixiy asarlarda berilgan etnologik miflarda u qadar katta farqlar ko‘zga tashlanmaydi. Faqatgina syujetida bir oz farqlar mavjudligi ko‘rinadi. Biz faqat bir urug‘ nomidagi farqlarni keltirish bilan cheklandik. Rashiddin Fazlulloh Hamadoniyning «Jome’ ut-tavorix» asarida bayon qilingan O‘g‘uz xon haqidagi afsona syujet jihatdan tamomila eski uyg‘ur-turk yozuvidagi «O‘g‘uznoma»dan farq qiladi («Jome’ ut-tavorix»dagi O‘g‘uz xon afsonasi haqida «Rashididdin Fazlulloh Hamadoniy» mavzusida to‘xtalamiz).
Download 15,29 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish