Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti



Download 3.31 Mb.
bet1/15
Sana15.01.2017
Hajmi3.31 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA О‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI

Ziyovuddin Atxamovich Ilxomov

Ra’no Abdulladjanovna Mulladjanova


О‘ZBEKISTON XALQLARI MADANIYATI TARIXI

METODIK QО‘LLANMA



TOSHKENT - 2014


О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI

OLIY VA О‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI

O’ZBEK XALQLARI MADANIYATI TARIXI

(Metodik qо‘llanma akademik О‘tkur Islomovich Islomovning yorqin xotirasiga bag‘ishlandi)

TOSHKENT – 2014

Ushbu metodik qо‘llanmada madaniyatshunoslik va uning kelib chiqishi, vazifalari va funksiyalari, madaniyatshunoslik asoslari va uning taraqqiyot jarayonlari, madaniyat tarixi bosqichlari va ularning xususiyatlari, uning asosiy jihatlari haqida vatanimiz madaniyati tarixiga oid yangi manbalar bilan tanishasiz. Shuningdek, “О‘zbekiston madaniyati tarixi”kursining metodologik ilmiy-nazariy asoslari, tamoyil va usullari, madaniyat nazariyasi va tushunchasi, «О‘zbekiston madaniyati tarixi»ga oid manba va biblografik kо‘rsatgichlar haqida muhim ma’lumotlar berilgan.

Metodik qо‘llanma oliy о‘quv yurtlari bakalavr bosqichi talabalari, kasb - hunar kolleji va akademik litsey о‘quvchilari hamda madaniyatshunoslik bilan qiziquvchi kitobxonlar ommasiga mо‘ljallangan.

Tuzuvchi:

Tarix fanlari nomzodi., dotsent Z.A.Ilxomov

Pedagogika fanlari nomzodi., dotsent R.A. Mulladjanova

Taqrizchilar:

S.Tillaboyev – tarix fanlari nomzodi О‘zRFA

Tarix instituti ilmiy xodimi



M.Esonov – tarix fanlari nomzodi, Nizomiy nomidagi TDPU

“Tarix” kafedrasi


Metodik qо‘llanma Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti Ilmiy-metodik kengashining 2014 yil “0000” sentabrdagi №0000-sonli majlis qaydnomasi bilan nashrga tavsiya etilgan.



M U N D A R I J A
Kirish ......................................................................................................... 5-6

1-Mavzu: “О‘zbekiston madaniyati tarixi”kursining metodologik ilmiy-nazariy asoslari, tamoyil va usullari........................................................................................... 5

2-Mavzu: Madaniyat nazariyasi va tushunchasi.............................................

3-Mavzu: «О‘zbekiston madaniyati tarixi»ga oid manba va biblografik kо‘rsatgichlar...........................................................................................................................

4-Mavzu: «О‘zbekiston xalqlarining Qadimgi va Ilk О‘rta asrlar davri madaniyati tarixi. (Miloddan avvalgi. VI asrdan - milodiy IV asrgacha)..

5-Mavzu: «О‘zbekiston madaniyati tarixi»ga oid о‘rta asrlar davri madaniyati. (Milodiy V – IX asrgacha)........................................................

6-Mavzu: О‘rta Osiyodagi ilk madaniy islom uyg‘onishi – Islom renesansi davrida madaniyat ravnaqi (IX-XII asrlar).................................................

7-Mavzu: Mо‘g‘ullar istilosi davrida madaniyatning topatalishi va asta sekin jonlanishi XSH asr - XIV asrning birinchi yarmi.......................................

8-Mavzu: Markaziy Osiyodagi ikkinchi madaniy uyg‘onish temuriylar renesansi davrida madaniyat taraqqiyoti (XIV asrning ikkinchi yarmi - XV asr)....

9-Mavzu: Shayboniylar va ashtarxoniylar davrida madaniyat (XVI asr oxiri - XVIII asrning birinchi yarmi )..............................................................................................

10-Mavzu: О‘zbek xonliklari davrida madaniyat (XVII asr - XIX asrning birinchi yarmi).............................................................................................................................

11-Mavzu: Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davrida madaniyat (XIX asrning birinchi yarmi - XX asrning boshlari)..................................................................................

12-Mavzu: Turkistondagi uchinchi madaniy uyg‘onish - jadidlar renesansi davrida milliy madaniyatning yangilanishi (XIX asr oxiri - XX asrning boshlari)

.......................................................................................................................................................



13-Mavzu: Kommunistik mustabid mustamlaka davrida «sotsialistik madaniyat» rivoji va uning mohiyati (1917-1991)................................................................................

14-Mavzu: О‘zbekistondagi tо‘rtinchi uyg‘onish istiqlol davrida milliy madaniyatning ravnaq topishi....................................................................................................

О‘zbek xalqlari madaniyati tarixiga oid qо‘shimcha ma’lumotlar.........

Xulosa ............................................................................................................. 102-103

Izohli sо‘zlar .............................................................……………................ 104-109

Foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ………………………................. 110-111

Ilovalar ..........................................................................................................112-163

Kirish
Ma’lumki, о‘tmishni о‘rganmay kelajakni yaratib bо‘lmaydi. Ma’daniy merosimizni о‘rganish faqat ilmiy jihatdan katga ahamiyat kasb etibgina qolmay, ayni vaqtda buyuk ajdodlarimiz yaratgan ma’naviy xazinadan baxramand bо‘lishda, ijtimoiy-siyosiy muammolarni xal etishda va insonning barkamol bо‘lib shakllanishida muhim omil xisoblanadi.

О‘zbek xalqining tarixi va madaniyati uzoq moziyga borib taqaladi. Mamlakatimiz xududi insoniyat tamadduni — sivilizatsiyasining qadimgi о‘choqlaridan biridir. Bu esa bugungi qо‘lga kiritgan yutuqlarimizning, ertaga erishajak g‘alabalarimizning hayotbaxsh asosi. Zero, biz о‘tmishdan kul emas, chо‘g‘ olamiz. Shunday ekan, beqiyos me’rosni asrash, avaylash, ularni har tomonlama jiddiy о‘rganish bilan bir qatorda, uni yoshlar ongi va qalbiga jo qilish masalasi eng muhim vazifalardan biridir.

Millat tarix ne’mati bо‘lmish merosdan ildam yо‘l bosish uchun kuch-quvvat oladi. Ajdodlarimizning xar jabhadagi yaratuvchanlik faoliyati, aql-zakovatiga tan berib, dilimizda g‘ypyp tuyg‘usini tuyganimizda buni qalban xis qilamiz. Zotan, о‘z tarixi va madaniyati bi­lan faxrlanish, milliy iftixor hissi insonni ma’naviy kamolot sari yetaklaydi. Binobarin, “О‘zbekiston xalqlari madaniyati tarixi”ni ilm dargohlarida о‘qitish jarayonida madaniy merosimizni chuqur va puxta о‘rganishni ta’minlash komil insonni shakllantirishning ishonchli kafolati ekan, mazkur metodik qо‘llanma ana shu dolzarb vazifalarni nazarda tutib yozildi.

О‘zbekiston xalqlari madaniyati tarixini о‘rganish, uni ilmiy yoritish va targ‘ib etish masalasiga О‘zbekiston mustaqillikka erishgandan sо‘ng jiddiy e’tibor berila boshlandi.

Prezidentimiz I.A.Karimov 1997 yil 29 avgustida О‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisining IX sessiyasida sо‘zlagan nutqida “... dasrliklarda millat fikrining, millat tafakkuri va millat mafkurasining eng ilg‘or namunalari aks etishi kerak”ligi ta’kidlangan.

“Chuqur tahlil, mantiqqa asoslanmagan bir yoqlama fikr odamlarni, eng avvalo, tarix о‘qituvchilarini chalg‘itadi. Ular eshitganlarini haqiqat shu ekan, deb о‘quvchilarga ham yetkazishadi. Faqat baxs, munozara tahlil mevasi bо‘lgan xulosalargina bizga tо‘g‘ri yо‘l kо‘rsatishi mumkin”1. Darhaqiqat, sobiq shо‘rolar davrida О‘zbekiston tarixi va madaniyatiga oid yaratilgan ilmiy asarlar, qо‘llanma va adabiyotlarda xalqimizning kо‘p ming yillik boy tarixi va madaniyati bir tomonlama bayon qilindi.

Har bir xalq о‘z ona tarixini qanday voqea bо‘lgan bо‘lsa shunday, hech qanday bо‘yoqlarsiz bilishi kerak. Bu xalqning о‘zligini anglashida, о‘tmish ota-bobolari, avlodu-ajdodlari ruhi va xotirasiga hurmat va sadoqatni kamol toptirishda, siyosiy va milliy ong madaniyatini shakllantirishda katta ahamiyat kasb etadi.

“О‘zbekiston xalqlari madaniyati tarixi” kursiga dasturda jami 118 soat ajratilgan. Shundan: 36 soat ma’ruza, 36 soat seminar, 46 soat mustaqil ta’limdan iborat bо‘lib, Nizomiy nomidagi TDPUning Tarix fakulteti, 4 - bochqich talabalariga, 7 - semestrda о‘qitiladi.

Metodik qо‘llanmada, «О‘zbekiston xalqlari madaniyati tarixi» о‘quv kursini о‘qitishdan maqsad va vazifa, uning hozir oliy о‘quv yurtlarida raqobatbardoshli, yuqori malakali tarixchi-pedagoglarni tayyorlashda tarixan zaruriyatga aylanganligi, Rossiya mustamlakachiligi davrida О‘zbekiston madaniyatiga bо‘lgan munosabat, uning maqsadi va mohiyati, milliy istiqlol tufayli tarixiy madaniy qadriyatlarni tiklash imkoniyatining paydo bо‘lishi, rivojlantirish о‘tmish madaniyati tarixiga bо‘lgan talab va extiyojning yuksalishi, I.A.Karimovning milliy madaniy-ma’naviy tiklanish konsepsiyasi va uning- Vatan madaniyati tarixini о‘rganishda tutgan о‘rni, shuningdek, Prezidentimiz tomonidan “tarix va о‘tmish madaniyati milliy о‘zlikni anglash, milliy g‘oya va mafkura takomil topishining asosi” - degan nazariy tamoyilni olg‘a surilishi, «Tarix - xalq ma’naviyatining asosi», «Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q» ekanligi «О‘zbekiston madaniyati tarixi»ning umumiy mazmuni, xarakteri, yо‘nalishi va rivojlanishi bosqichlarini davrlashtirish tamoyillari, kursni о‘rganish obyekti va predmeti, vazifalari о‘z aksini topgan.

Ushbu metodik qо‘llanmani yaratishda respublikamiz olimlarining ushbu sohada yaratgan ilmiy ishlaridan keng foydalanildi. Jumladan, B.A.Axmedov, A.Axmedovlarning “ О‘zbekiston tarixi va madaniyati”1 , H.Hamidovning “XVI-XIX asrlar yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar”2 metodik qо‘llanmalaridan foydalanildi. Buning uchun ushbu taniqli, kо‘zga kо‘ringan olimlarimizga chuqur minnatdorchilik bildiramiz. Qolaversa, mualliflarning bu say-harakatlari О‘zbekiston xalqlari tarixi va madaniyati bо‘yicha ma’ruzalar kursini yaratish bobida dastlabki urinishidir. Shu boisdan, ayrim kamchilik va u yoki bu tarixiy voqealar kitobxonning talabi darajasida bayon etlmagan bо‘lishi tabiiydir. Mualliflar cheksiz hurmat va ehtirom bilan kitobxonlardan taklif va mulohazalarni kutib qoladilar.



1-Mavzu: “О‘zbekiston madaniyati tarixi”kursining metodologik ilmiy-nazariy asoslari, tamoyil va usullari

Reja:

1.“О‘zbekiston madaniyati tarixi” fanining metodologik ilmiy-nazariy asoslari, tamoyil va usullari.

2.“О‘zbekiston madaniyati tarixi” fanini о‘rganishning yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashdagi ahamiyati.
Adabiyotlar:

1.Karimov I.A. О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.: “О‘zbekiston”. 2011. 727b.

2.Asqarov A.A. О‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. T.: “Universitet”. 2007. 333b.

3.Jabborov I. О‘zbek xalqi etnografiyasi. T., О‘qituvchi, 1994.

4.Jabborov I. Antik madaniyat va ma’naviyat xazinasi. T., О‘zbekis­ton, 1999 y.

5.О‘zbekiston tarixi va madaniyati. Tuzuvchilar: B.A.Axmedov., A.Ahmedov. T.: “О‘qituvchi”. 1992. 290b.


«О‘zbekistan xalqlari tarixi va madaniyati fani predmeti, nazariy metodologik asoslari, manbalari va aramiyatiga 6ag‘ishlashan dastlabki diars mashg‘ulotida о‘qituvchi Vatam tarixi va madaniyatini о‘rganshida moddiy va yozma manbalarning о‘rni va ahamiyati behad katta ekakanligiga talabilarning e’tiborini qaratadi. Xalqimizning ma’naviy-madainiy merosi bebaho boylik sifatida maxsus arxivlarda, kugubxona va muzeylarda hamda arxivlarda avaylab saqlanayotganligi ta’kidlanadi.

Manbalar о‘z xolatiga kо‘ra, yozma va moddiy kо‘rinishlarga ega bо‘lishi, tariximizning eng qadimgi, ya’ni yozuvsiz zamonlarga oid davrini о‘rganishda arxeologik, antropologik va etnografik manbalar yordamga kelishi aytiladi.

Moddiy ashyoviy manbalarga mehnat va jang qurollari, sopol idishlar, turmush va xо‘jalikda ishlatiladigan buyumlar, shaxar va qо‘rg‘on xarobalari, xullas, qadimda inson qо‘li bilan yaratilgan xamma narsalar shular jumlasiga kirishi uqtiriladi.

Yozma manbalarga esa qoyatoshlarga, sopolga bitilgan qadimgi yozuvlar yoki kitoblar kiradi. Shu о‘rinda О‘zbekiston tarixi bо‘yicha eng qadimgi manba zardushtiylarning mukddas kitobi «Avesto» ekanligi ta’kidlanadi. Shuningdek, qadimgi davr tarixiga doir yozma man­ba Erondagi Behistun qoyasi yozuvlari xaqida ma’lumot berib о‘tish bilan birga, qadimgi dunyo, ya’ni Yunon, Rim, Xitoy tarixchilarining asarlarida yurtimiz xalqlarining turmushi, dini, madaniyati, iqtisodiy va siyosiy tuzumi tо‘g‘risida ma’lumotlar berilganligi xususida tо‘xtaliniladi.

Tarixiy manbalar davr nuktai nazaridan qadimiy va kundalik ahamiyatga ega ekanligiga urg‘u berilib, ular о‘z mohiyati va mazmuniga kо‘ra, birlamchi va ikkilamchi ahamiyat maqomiga egaligi, ya’ni tarixiy hujjatlarning asl nushasi birlamchi manbaga kirsa, bu man­balarning e’lon qilingan nusxalari, kitob holiga kelgirilganlari ikkinchi manba deb hisoblanishi qayd etiladi.

Umuman, moddiy va yozma manba ma’lumotlarini solishtirib, qiyoslab, tarixni talqin etish muhim ahamiyat kasb etishi uqtiriladi.



«О‘zbekistan xalqlari tarixi va madaniyati” fani о‘rganish yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda, el-yurt va millat manfaatining otashin himoyachilari qilib kamol toptirishda cheksiz imkoniyatlarga egadir. Yurtboshimiz I.A.Karimov “Vatan hissi, vatan tuyg‘usi barcha narsadan qadrliroqdir. Biz farzandlarimiz ongiga va qalbiga ana shu tuyg‘uni singdirishimiz kerak”1 – deb bejiz aytmaganlar.

Vatan deganda nimani anglash kerak?

“О‘zbek tilining izohli lug‘ati”ga binoan, “Vatan” – kishi tug‘ilib о‘sgan va о‘zini uning fuqarosi hisoblagan mamlakat, ona yurt.

Biz “Vatan” sо‘zini ne-ne sо‘zlarga qо‘shib, ne-ne qadriyatlarga nom topamiz: Vatan adabiyoti, Vatan tuyg‘usi, Vatan tarixi.....

Umrimizning har bir lahzasi Vatanga bо‘lgan munosabat bilan belgilanadi. Vatan – umrimizning mazmuni, maqsadimiz g‘oyasi.

Vatan chegarasini uning tarixi, uning madaniy merosi belgilaydi. О‘tmishni bugun yaratib bо‘lmaydi, о‘tmish bugunni yaratadi. Tarixdagi har bir ijtimoiy yuksalish jamiyatning о‘z merosiga, о‘z о‘tmishiga bо‘lgan munosabatini isloh qilishdan boshlanadi. О‘tmishga bо‘lgan har qanday ijodiy murojaat esa hamisha inqilobiy о‘zgarishlarga zamin tayyorlaydi, о‘tmish aqidalari bugun uchun xizmat qiladi. Biroq о‘tmishga murojaat qilishdan avval unga bо‘lgan munosabatni halol, tо‘g‘ri yо‘lga solish kerak.

Vatan nima demak. О‘tkir Xoshimov - mangu haqiqat - “Ona – bitta, Vatan - yagona” desa, Muhammad Yusuf:
Men dunyoni nima qildim, о‘zing yorug‘ jahonim,

О‘zim hoqon, о‘zim sulton, sen taxti Sulaymonim,

Yolg‘izim, yagonam deymi, topingan koshonam deymi?

О‘zing meni ulug‘lardan, ulug‘imsan Vatanim! –


deydi. Chunki, Vatandan tashqari baxt yо‘q, begona yurt hech qachon Vatan bо‘lolmaydi. Haqiqat vatan manfaati yо‘lida kerak bо‘lsa qurbon bо‘lishga ham tayyor turishda namoyon bо‘ladi. Chunki о‘zingni vatanga qanchalar yaqin his etsang, uni shu qadar vujud kabi aniqroq va sevibroq tasuvvur qilasan. Prezidentimiz aytadilarki, “Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir”.

Kо‘hna ona tariximizni о‘rganish, uni bitmas-tuganmas sarchashmalaridan bilimga chanqoq zamondoshlarimizni bahramand etish, ularning mahnaviy talab-ehtiyojlarini qondirish – vatan tarixchilaridan, bu fan jonkuyarlaridan kо‘p narsani talab etadi. Negaki, yosh avlod tarbiyasining kо‘p jihatlari ham mana shunga bog‘liq ekanligini unutmasligimiz kerak albatta. Axir, vatanparvarlik tarbiyasi ota-onaga, о‘z mahalla, qishlog‘iga bо‘lgan cheksiz muhabbat, uning tarixi va madaniyatiga bо‘lgan mislsiz va tengsiz sadoqatidan boshlanmaydimi? О‘z ota-onasi, о‘z Ona tuprog‘i, о‘z millati va xalqi, о‘z tarixi va madaniyatini sevmagan kimsa qanday qilib “begonalar”ni seva olsin?! О‘zbekiston xalq shoiri Muhammad Yusufning “Vatanim” qasidasidagi quyidagi satrlarga e’tibor bering-a...

Sen – shoxlari osmonlarga tegib turgan chinorim,

Ota desam, о‘g‘lim deb, bosh egib turgan chinorim,

Qо‘ynimdagi iftixorim, bо‘ynimdagi tumorim,

О‘zing mening ulug‘lardan Ulug‘imsan, Vatanim!


Ha, о‘zbek xalqirning ming-ming yillik boy tarixi bor. Bu ona tarixini bemalol kо‘z-kо‘z qilib, kо‘kragimizni toh qilib, tashviqot va targ‘ibot qilsak, farzand-nabiralarimizni ana shu muqaddas tarixga, madaniyatga sodiqlik ruhida tarbiyalasak, о‘zligimizni anglagan bо‘lur edik.

1.Moddiy-madaniy ashyolar nima?

2.Tarixining qanday yozma manbalarini bilasiz?

3.Tarixiy malbalar davr nuqtay nazaridan, mazmuni va mohiyatga kо‘ra qanday ahamiyatga ega?

4.О‘tmishning eng qadimgi zamonlarini о‘rganishda tarixga qanday fanlar yordam beradi?

5.Vatan tuyg‘usi - deganda nimani tushunasiz?

6.О‘zingizni vatanparvar deb о‘ylaysizmi?
Ushbu mavzuni о‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida ma’ruza darslari tashkil etilsa maqsadga muvofiq bо‘ladi. Ushbu mavzuni “Tarozi(Vesi) texnologiyasi asosida tashkil etishni tavsiya etamiz:
Tarozi” (Vesi) texnologiyasi о‘tkazish tartibi

Mazkur texnologiya munozarali mavzularni о‘rganishda qо‘l keladi. U tanqidiy tafakkur, mantiq, ijodiy improvizatsiya, fikriy tajribalarni rivojlantirishga yо‘naltirilgan. Bu texnologiya dalillash qobiliyatini rivojlantirish, о‘z dalillarini yozma va og‘zaki shaklda ishonchli va lо‘nda ifodalashni shakllantiradi (biz og‘zaki ifodalashni nazarda tutdik). О‘z nuqtai nazarini himoya qiladi. Muxolifatlarni ishontiradi, munozara madaniyatiga о‘rgatadi.

“Vesi” texnologiyasi о‘quv materialini о‘rganishning turli bosqichlarida qо‘llanilishi mumkin. Ammo u о‘tilgan materiallar bо‘yicha xulosa qilish bosqichida yuqori samara va natija beradi, chunki, о‘qiyotganlarning yuqori darajada xabardorliklarini va о‘rganilgan materiallardan erkin foydalanishini nazarda tutadi. Bu texnologiya kichik guruhlarda va jamoalar orasida amaliyotga tatbiq etilishi mumkin.

Asosiy tushunchalar:

Mavzu turli nuqtai nazarlarning tо‘qnashuviga imkoniyat beruvchi hamda ularning birontasiga ham imtiyoz bermaydigan tasdiqdir. Mavzu shunday tanlanishi kerakki, u о‘rganilayotgan mavzuning barcha qarralarini ochishi, о‘quvchilarning axborot qidirish hamda izlanuvchanlik faoliyatlarini rag‘batlantirsin.



Argument – bu о‘z nuqtai nazarini tasdiqlashga olib keluvchi asosli dalil, g‘oya, mulohazadir. Dalillash aniq, mantiqli, asoslangan bо‘lishi, faktlar, sharhlar, mulohazalar, isbotlar, misollar, manbalarga, havolalar bilan quvvatlangan bо‘lishi kerak.

Kontrargument- (qarshi dalillash) – bu muholiflarning dalillarini rad etish bо‘lib, u dalillashga qо‘yiladigan talablarga mos kelishi kerak. Tо‘g‘ri tanlangan kontrargument muholiflarning nuqtai nazarini zaiflashtirishi hamda о‘zining himoya yoki rad etish chizig‘ini mustahkamlashi lozim.


3-Mavzu: «О‘zbekiston madaniyati tarixi»ga oid manba va biblografik kо‘rsatgichlar.
Reja:

1. “О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fani, uning vazifalari, davrlari, manbalari.

2. “О‘zbekiston madaniyati tarixi»ga oid biblografik kо‘rsatgichlar.

Adabiyotlar:

1.О‘zbekiston tarixi va madaniyati. Tuzuvchilar: B.A.Axmedov., A.Ahmedov. T.: “О‘qituvchi”. 1992. 290b.

2.Hamidov H. XVI-XIX asrlar yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. Toshkent.О‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. «Fan». 2009. 111b.

3.Mualliflar jamoasi. О‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. Toshkent: «О‘qituvchi», 1980.

4.Nisoriy Hasanxoja. Muzakkiri ahbob (Dо‘stlar yodnomasi). Forschadan Ismoil Bekjon tarjimasi. Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993.

5.Oydinov Norsaid. О‘zbekiston tasviriy san’ati tarixidan lavhalar. Toshkent: «О‘qituvchi», 1997.

6.Kabirov M., Sagdullayev A. О‘rta Osiyo arxeologiyasi.T., О‘zbekiston, 1990.
Mamlakatimiz uzra esayotgan mustaqillik shamoli О‘zbekiston fuqarolarining sobiq sovet davrida uzoq yillar davom etgan karaxtlik uyqusidan uyg‘otib juda shiddat bilan о‘zligini anglab olishlariga qulay imkoniyatlar yaratib berdi. Ayniqsa, mustaqilligimizning keyingi 23 yili jamiyat a’zolari, xususan yoshlar shuuri va ongiga ijobiy va ijodiy ta’sir kо‘rsatdiki, yoshlarning Vatanimiz tarixi va madanitiga qiziqishlarining ortishi buning yaqqol misolidir.

“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fani dunyodagi eng qadimiy va boy tarixga ega bо‘lgan о‘zbek xalqining qariyb uch ming yillik tarixiy va madaniyat taraqqiyotini о‘rgatuvchi fandir. О‘rta Osiyoda, jumladan О‘zbekistonda yashab kelayotgan xalqlar jahon fani va madaniyati xazinasiga munosib xissa qо‘shib kelmoqdalar.

О‘zbek xalqi О‘rta Osiyodagi barcha xalqlar qatorida doimo erkinlik, hurlik, ozodlik va mustaqillik uchun mustamlakachilar va yod kelgindilarga qarshi kurash olib borgan va shu jihatdan u о‘zining inqilobiy an’analariga egadir.

“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fanini о‘rganishda uning davrlarini tо‘g‘ri – ilmiy asoslash katta ahamiyat kasb etadi. Shu paytga qadar chop etilgan “О‘zbekiston tarixi”ga oid barcha adabiyot yoki bosma asarlarda bu borada jiddiy xatoliklar va nuqsonlarga yо‘l qо‘yildi. Jumladan, kо‘pchilik adabiyotlarda “О‘rta Osiyoning Rossiyaga qо‘shib olinishi va uning ijtimoiy iqtisodiy, siyosiy oqibatlari” О‘zbekistonnig kapitalizmni chetlab, sotsializmga о‘tishi”, “О‘zbekiston rivojlangan sotsializm davrida”, “KPSS XXV syezdi va О‘zbekiston SSRning yangi tarixiy g‘alabalari” kabi davrlarni kо‘ramiz.

О‘zbekistonning tarixiy taraqqiyotini ilmiy nuqtai nazardan davrlarga bо‘ladigan bо‘lsak, u quyidagi katta davrlarni о‘z ichiga oladi:

1.О‘zbekiston xududida ibtidoiy jamoa tuzumi davri.

2.О‘zbekiston xududida quldorlik tuzumi.

3.О‘zbekiston xududida feodal tuzum.

4.О‘rta Osiyo va О‘zbekistonning Chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi.

5.О‘zbekiston 1917 yil fevral burjua demokratik va oktyar sotsialistik inqiloblari davrida.

6.О‘zbekiston sovet hokimiyati yillarida (1917 yil oktabr – 1991 yil).

“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fanini о‘rganishda uning manbalarini bilish g‘oyatda muhim. Bunday manbalar nimalardan iborat? Bu eng avvalo о‘tmish ota-bobolarimiz qoldirib ketgan va dunyodagi juda kо‘p xorijiy mamlakatlar, chunonchi, Hindiston, Xitoy, Afg‘oniston, Eron, Turkiya, Angliya, Fransiya kabi davlatlarning hamda ittifoq va О‘zbekistonning kutubxona va arxivlarida saqlanayotgan boy qо‘lyozma asarlaridir.

Biz xalqimizning ana shu о‘tmish tarixini mustaqillik sharofati bilangina о‘rganishga kirishdik. Sobiq sovet davrida chet elga faqat qо‘lyozma izlab borgan olimlarimizning ilk qaldirg‘ochi Hamid Sulaymonov bо‘ldi. U Hindiston, Angliya va Fransiyaga borib bir necha bor safar qildi va nafaqat Navoiy, Hofiz Xorazimiy devonlarining, balki shuningdek, О‘rta Osiyo tarixiga oid talay qо‘lyozma asarlarining mikrofilm va foto nusxalarini olib keldi.

Respublika kutubxonalarida ham kо‘plab hali qо‘l urilmagan qо‘lyozma asarlar navbat kutib turibdi. О‘zbekiston Fanlar Akademiyasi qoshidagi Sharqshunoslik instituti fondida xalqimizning boy о‘tmish me’rosi bor. Ammo, eski о‘zbek tilida - arab alifbosida yozilgan, bu noyob asarlarni О‘zbekistonlik olimlarimiz ilmiy о‘rganib, tarjima qilib, undan xalqni baxramand qilishdek hayrli ishlarni amalga oshirmoqdalar.

Ana shu qо‘lyozmalar orasida xon, amirlar saroyida yashagan salnomachilarning yozib qoldirgan asarlari qimmatlidir. Ular mazkur hukmdorlar yoki ularning keyingi vorislari hukumdorlik qilgan yillarda mamlakatda yuz bergan voqealarni yilma-yid, oyma-oy, hattoki kunma-kun yozib borganlar. Shuning uchun ham salnomachilar yaratgan asarlar hukmdorlarning nomi bilan atalgan: “Zafarnomai Temuriy”, “Shayboniynoma”, “Ubaydullanoma”, “Abdullanoma”, “Tarixi Xudoyorxoni” va hakozo.

Ikkinchi va g‘oyat muhim manbalardan yana biri shoirlar, yozuvchilar, olim-u ulamolarning qoldirgan asarlari ham “О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fani bо‘yicha axoyib ma’lumotlar beradi. Al-Xorazimiy, Axmad Farg‘oniy, Beruniy, Aba Ali Ibn Sino, Ulug‘bek, Ali Qushchi, Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Muqimiy, Furqat va boshqa allomalarning ijodlarida ular yashagan tarixiy va madaniy muhitga oid qimmatli fikr-xulosalar mavjud.

“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fani о‘rganishda tarixiy obidalar, arxeologik qazilmalar asosida topilgan nodir buyumlar, qadriyatlarimiz, О‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyi, san’ati, Turkiston harbiy okrugi va boshqa Respublikamiz muzeylarida muzeylarda saqlanayotgan kо‘rgazma jixozlar g‘oyat qimmatli bilim manbalaridir. Bu sohada Samarqand shahrida joylashgan О‘zbekiston Arxeologiya instituti ham foydali ishlarni amalga oshirmoqda. Shu bilan birgalikda tarixiy qfadriyatlarimizga munosabat va uni kо‘z qorachig‘iday asrashda jiddiy nuqsonlarimiz va loqaydligimiz ham bor. Masalan, О‘zbekistonda agar 50-yillarda 30 000 ta tarixiy yodgorliklar bо‘lgan bо‘lsa, endilikda ulardan 7 000 ta qoldi xolos.

“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fanini о‘rganishda tarixshunos, sharqshunos, adabiyotshunos, madaniyatshunos va boshqa fan olimlari va muttaxasislarning О‘zbekiston tarixi va madaniyatining u yoki bu davrida oid asarlari ham diqqatga sazovordir.

Turkiston va О‘zbekiston tarixi va madaniyatini yaratishda О‘rta Osiyolik va О‘zbekistonlik olimlardan Muhammad Narshahiy, Ahmad Donish, Qori Niyoziy Bо‘lat Soliyev, Musajon Saidjonov, Yaxyo G‘ulomov, Ibrohim Mо‘minov, О‘tkur Islomov, Axmadili Asqarov, Bо‘riboy Axmedov va boshqalar ham bu borada muayyan salmoqli ish olib bordilar.

1.“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fanining maqsadi va vazifalari nimalardan iborat.

2.“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fanini о‘rganishga doir qanday yozma manblarni bilasiz?

3.Bu manbalarda qanda g‘oyalar ilgari surilgan?

4.“О‘zbekiston tarixi va madaniyati” fanini о‘rganish nima uchun zarur?

5. О‘zbekiston tarixi va madaniyatini yaratishda qaysi о‘zbek olimlari о‘zlarini munosab hissalarini qо‘shganlar.


Mavzusini о‘qitishda “Klaster” metodidan foydalanish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
Klaster” metodini о‘tkazish tartibi


Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa