Natural, butun, ratsional va haqiqiy sonlar. O’nli kasrlarni oddiy kasrlarga aylantirish. Reja



Download 27.36 Kb.
Sana08.09.2017
Hajmi27.36 Kb.

Aim.uz

Natural, butun, ratsional va haqiqiy sonlar.O’nli kasrlar. O’nli kasrlarni oddiy kasrlarga aylantirish.

Reja:

  1. Natural, butun, ratsional va haqiqiy sonlar.

  2. O’nli kasrlar.

  3. O’nli kasrlarni oddiy kasrlarga aylantirish.

Matematikaning asosiy tushunchalaridan biri son tushunchasi hisoblanadi. Son haqidagi tushuncha qadimda paydo bo‘lib, uzoq vaqt davomida kengaytirilib va umumlashtirib borilgan. Eng avval sanashda ishlatiladigan sonlar: 1, 2, 3, … n … hosil bo‘lgan, bu sonlar natural sonlar deyiladi. Natural sonlar to‘plami N bilan belgilanadi: N= {1, 2, … n …}. Eng kichik natural son 1, eng kattasi mavjud emas. Har bir natu-ral sondan keyin ma’lum bitta natural son keladi; 3 dan keyin albatta 4 keladi, 100 dan keyin – 101 va hokazo.

Natural sonlar to‘plami ustida faqat ikkita amal: qo‘shish va ko‘paytirish bajariladi. Agar bo‘lsa, bo‘ladi.

Natural sonlarga 0 ni va hamma butun manfiy sonlarni qo‘shsak, sonlarning yangi to‘plami – butun sonlar to‘plami hosil bo‘ladi, uni Z bilan belgilash qabul qilingan; Z={…, -2, -1, 0, 1, 2, …}. Butun sonlar ustida qo‘shish, ko‘paytirish amallaridan tashqari ayirish amali ham bajariladi, haqiqatda agar bo‘lsa, .Bundan bo‘ladi. Butun sonlar hosil qilinishidan ekanligi kelib chiqadi.

Endi ko‘rinishdagi kasrlarni, oddiy kasr ham deyiladi,ko‘rib chiqamiz. ixtiyoriy butun qiymatni, q ixtiyoriy natural qiymatni qabul qilganda hosil qiladigan sonlar to‘plamiga ratsional sonlar to‘p-lami deyiladi va bilan belgilanadi: , ustida to‘rt amal: qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish bajariladi. Natural sonlar va butun sonlar ratsional sonlar to‘plamiga qism to‘plam bo‘ladi, ya’ni .

Ratsional sonlarning ba’zi xossalarini keltiramiz:

1. dan kelib chiqadi. hamma vaqt bajariladi.

2. bo‘lib bo‘lsa, bo‘ladi.

3. va bo‘lsa va bo‘ladi.



1-ta’rif. va kasrlar o‘zaro teskari kasrlar deyiladi. Boshqacha qilib aytganda, ko‘paytmasi 1 ga teng bo‘lgan kasrlar o‘zaro teskari kasrlar deyiladi. o‘zaro teskari kasrlar, chunki Shunga o‘xshash, bo‘lgani uchun ular o‘zaro teskari sonlardir.

2-ta’rif. Agar kasrning surati maxrajidan katta yoki teng bo‘lsa, kasr noto‘g‘ri kasr deyiladi. Bu holda suratni maxrajga bo‘lib noto‘g‘ri kasrni butun son va to‘g‘ri kasr (surat maxrajdan kichik) yig‘indisi ko‘ri-nishida tasvirlash mumkin: noto‘g‘ri kasr, suratni maxrajga bo‘lsak, 27:4=6(3 qoldiq) hosil bo‘ladi, shuning uchun hosil bo‘ladi. Boshqa misol

Butun va to‘g‘ri kasr yig‘indisidan iborat son aralash son deyiladi. Uni noto‘g‘ri kasrga aylantirish uchun butun maxrajga ko‘paytiriladi, ko‘paytma suratga qo‘shiladi. Hosil bo‘lgan son noto‘g‘ri kasrning surati bo‘ladi, maxraj o‘zgarmaydi.





3-ta’rif. Agar kasrning maxraji 10n dan iborat bo‘lsa, o‘nli kasr deyiladi. Bu holda suratni maxrajga bo‘lish yakunlanadi.



Kasrning suratini maxrajga bo‘lganda, bo‘lish chekli (yakunlanadi) yoki cheksiz (yakunlanmaydi) bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda chekli o‘nli kasr hosil bo‘ladi, ikkinchi holatda cheksiz o‘nli kasr hosil bo‘ladi. Umuman olganda, agar kasrning maxraji ko‘rinishida bo‘lsa, bu kasr chekli o‘nli kasr ko‘rinishida tasvirlanadi, bu yerda n, k=0,1,2,…

Haqiqatda, bo‘lsin. Faraz qilaylik, n>k va n=k+m bo‘lsin. Kasr surat va maxrajini 5m ga ko‘paytiramiz va ni hosil qilamiz, bu esa o‘nli kasrdir.

Agar kasr maxraji 2 va 5 dan tashqari boshqa tub bo‘luvchiga ega bo‘lsa, kasrni chekli o‘nli kasr ko‘rinishida tasvirlab bo‘lmaydi. Bu hol-da cheksiz o‘nli davriy kasr hosil bo‘ladi:




Chekli o‘nli kasrni davri 0 yoki 9 bo‘lgan cheksiz o‘nli kasrlar ko‘rinishida yozish mumkin.

Aytilganlardan kelib chiqqan holda, ratsional sonlarga quyidagicha ta’rif berish mumkin.

4-ta’rif. Cheksiz davriy o‘nli kasrlar ratsional sonlar to‘plamiga kiradi.

5-ta’rif. Davriy bo‘lmagan cheksiz o‘nli kasrlar irratsional sonlar to‘plamini tashkil etadi.

Ratsional va irratsional sonlar (ya’ni cheksiz davriy va davriy bo‘l-magan o‘nli kasrlar) haqiqiy sonlar deyiladi va R bilan belgilanadi. Ta’rifdan kelib chiqadi, bundan esa hosil bo‘ladi. Haqiqiy sonlarni sonlar o‘qida tasvirlaydigan bo‘lsak, har bir haqiqiy songa o‘qda bitta nuqta mos keladi va aksincha, sonlar o‘qidagi har bir nuqtaga faqat bitta haqiqiy son mos keladi. Demak, haqiqiy sonlar bilan sonlar o‘qidagi nuqtalar orasida o‘zaro bir qiymatli mos kelish mavjud bo‘lib, “Haqiqiy son” o‘rniga “nuqta” ni ishlatish imkonini beradi.



Haqiqiy sonning butun va kasr qismi
1-ta’rif. Berilgan a sondan katta bo‘lmagan butun sonlarning eng kattasiga a sonning butun qismi deyiladi va [a] yoki E(a) bilan belgila-nadi, “a ning butun qismi” yoki “antye a” (antye fransuzcha entiere – butun) deb o‘qiladi. Masalan:

[2,3]=[2,9]=2, [0,1]=[0,98]=0

[-2,5]=[-2,3]=-3, 4[0,6]=40=0

Antyening ba’zi xossalari:

a) bo‘lsa, [a+b]=[a]+[b] bo‘ladi, misol:

[4+5]=[4]+[5]=9

b) bo‘lsa, [a+b]≥[a]+[b] bo‘ladi. (a≥0, b≥0)
Masalan: [4,7]+[5,6]=4+5=9,

[4,7+5,6]=[10,3]=10, demak 10>9

[2,3]+[3,1]=2+3=5; [2,3+3,1]=[5,4]=5; 5=5.
2-ta’rif.a-[a] ayirma a sonning kasr qismi deyiladi ba {a} orqali ifodalanadi. {a}=a-[a], masalan:

{3,4}=3,4-[3,4]=0.4;

{-2,6}=-2,6-[-2,6]=-2,6-(-3)=0,4

Umuman olganda 0≤{a}<1

Agar [a]=[b] bo‘lsa, -1< a-b<1 ekanligini isbot qilamiz:

a =[ a]+{a}, b=[b]+{b} tengliklardan: a-b=[a]+{a}-[b]-{b}=([a]-[b])+({a}-{b})={a}-{b} ni hosil qilamiz. 0≤{a}<1 va 0≤{b}<1 ligini hisobga olib, qarama qarshi ma’nodagi tengsizliklarni ayirish mumkinligini hisobga olib,

-1≤{a}-{b}≤1 ni hosil qilamiz.


Nazorat savollari.

1.Sonlar to’plamini ta’rifini keltiring.

2.Oddiy va o’nli kasrlar deb nimaga aytiladi?

3. Oddiy kasrlarni o’nli kasrlarga aylantirish uchun qanday amal bajarish kerak?

4.dan katta natural sonlar to‘plamini yozing.

5. Hamma juft natural sonlar to‘plamini yozing.


Misollar.

1.Agar a butun va a≥0 bo‘lsa [na]≥n{a} bo‘lishini isbotlang.


2. 100! soni nechta nol bilan tugaydi?
3. Hisoblang:

1) [3,7]; 2) [0,8]; 3) [π]

4)

7) [-3,9]; 8) [-0,4].


4. Hisoblang:


5. Tenglamani yeching:


Tayanch so’zlar.

Natural, butun, ratsoional,haqiqiy son, o’nli kasr, oddiy kasr.


Adabiyotlar.
1.Algebra va analiz asoslari:Akad.litsiy va kasb-hunar kollejlari uchun darslik / R. H. Vafayev, J. H. Husanov, K. H. Fa. yziyev

2.Algebra va matematik analiz asoslari. Akad. Litseylar uchun darslik A.U.Abduhamedov, H. A. Nasimov, U. M. Nosirov, J. H. Husanov,



H. A. Nasimov. 367-371 bet


Aim.uz



Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa