Nafas a’zolari tizimi



Download 369,87 Kb.
Sana05.07.2022
Hajmi369,87 Kb.
#739639
Bog'liq
NAFAS shahrizoda


NAFAS A’ZOLARI TIZIMI
Reja;
1.
2.
3.
Nafas a ’zolari tizimi - systema respiratorium deb tashqi muhitdagi havo va o ‘pkadagi qon orasida gaz almashinish vazifasini bajaradigan a ’zolarga aytiladi. 0 ‘z vazifasiga ko‘ra, nafas a’zolari havo o ‘tkazadigan a ’zolar: burun bo‘shligM, hiqildoq, traxeya, bronx; gaz almashinuvida ishtirok etadigan a ’zo - o ‘pkadan tashkil topgan. Amaliyotda nafas a ’zolari yuqori nafas yoMlari: burun va og‘iz bo‘shligM, halqum; pastki nafas yoMlari: hiqildoq, traxeya, bronxlar, o‘pkaga boMinadi. Nafas yoMlari bilan quyidagi vazifalar chambarchas bogMiq: havoni tozalash; namligini oshirish; ilitish yoki sovutish; hid bilish va h.k. Shu sababdan, nafas a ’zolarining yuqori qismida, uning shilliq osti qavatida juda ko‘p venoz qon tomirlar chigali boMib, havoni ilitish vazifasini o ‘taydi. Nafas yoMlarining shilliq qavatidagi bezlar ishlab chiqargan suyuqlik havoni namlash vazifasini o ‘taydi. Nafas yoMlari himoya vazifasini ham bajaradi. A ’zolarning ichki yuzasidagi kiprikli epiteliy va makrofag hujayralari mikrob va changlami tutib qoladi.
Nafas a ’zolari tizimi - systema respiratorium deb tashqi muhitdagi havo va o ‘pkadagi qon orasida gaz almashinish vazifasini bajaradigan a ’zolarga aytiladi. 0 ‘z vazifasiga ko‘ra, nafas a’zolari havo o ‘tkazadigan a ’zolar: burun bo‘shligM, hiqildoq, traxeya, bronx; gaz almashinuvida ishtirok etadigan a ’zo - o ‘pkadan tashkil topgan. Amaliyotda nafas a ’zolari yuqori nafas yoMlari: burun va og‘iz bo‘shligM, halqum; pastki nafas yoMlari: hiqildoq, traxeya, bronxlar, o‘pkaga boMinadi. Nafas yoMlari bilan quyidagi vazifalar chambarchas bogMiq: havoni tozalash; namligini oshirish; ilitish yoki sovutish; hid bilish va h.k. Shu sababdan, nafas a ’zolarining yuqori qismida, uning shilliq osti qavatida juda ko‘p venoz qon tomirlar chigali boMib, havoni ilitish vazifasini o ‘taydi. Nafas yoMlarining shilliq qavatidagi bezlar ishlab chiqargan suyuqlik havoni namlash vazifasini o ‘taydi. Nafas yoMlari himoya vazifasini ham bajaradi. A ’zolarning ichki yuzasidagi kiprikli epiteliy va makrofag hujayralari mikrob va changlami tutib qoladi.
Burun bo‘shlig‘i - cavitas nasi
Burun bo ‘shlig’i - suyak va tog‘ayli tuzilishga ega bo’lgan tashqi burun - nasus externus ning davom i hisoblanadi. Burun bo‘shlig’ga kirish teshigi nares deyiladi. Burun bo ‘shligi to‘siq - septum nasi vositasida ikki bo‘shliqqa ajraladi. To‘siqning oldingi qismi tog‘aydan va orqa sohasi suyakdan tashkil topadi. Shu sababdan, to‘siqda quyidagi qismlar bo’ladi: a) pars membranacea - pardali qism; b) pars cartilaginea - tog‘ayli qism; d) pars ossea - suyakli qism; e) organum vomeronasale - dim og‘ - burun hosilasi. Burun b o ‘shligMning boshlanish sohasi uning dahlizi - vestibulum nasi deyiladi. Burun bo ‘shlig’ining orqa sohasini halqumga davom etadigan orqa teshiklar - xoanalar deyiladi. Burun bo‘shlig‘ining shilliq qavati kiprikli epiteliy bilan qoplanadi va shilliq bezlari bo’ladi. Shilliq qavat ostida juda ko‘p venoz tomir chigallari joylashgan. Bu hosilalar havoni tozalaydi, ilitadi yoki sovutadi, ular asosan burun bo‘shlig‘ining o ‘rta va pastki burun chig‘anoqlari sohasida joylashadi. Shu sababdan, o‘rta va pastki havo yoMlarini nafas sohasi - regio respiratoria deyiladi. Yuqori burun yo’llari sohasida hid biluv nervining retseptorlari joylashgan, shu sababdan, burun bo‘shlig‘ining bu sohasini hid biluv sohasi - regio olfactoria deyiladi. Burun bo‘shlig‘ida quyidagi chig‘anoqlar boMadi: a) concha nasi suprema - burunning eng yuqori chig‘anogi; b) concha nasi superior - buruning yuqori chig‘anogi; d) concha nasi media - buruning o ‘rta chig‘anogi; e) concha nasi inferior - buruning pastki chig‘anogM. Chig‘anoqlar orasida quyidagi havo o‘tadigan yoMlar boMadi: a) meatus nasi superior - yuqorigi burun yorg’i; b) meatus nasi medius - o ‘rta burun yorig’I
B urun bo‘shlig‘i (sagittal kcsimi). I - concha nasalis media; 2 - lamina cribrosa; 3 - concha nasalis superior; 4 - sinus sphenoidalis; 5 - foramen sphenopalatinum; 6 - lamina medialis processus pterygoidei; 7 - lamina perpendicularis ossis palatini; 8 - lamina horisontalis ossis palatini; 9 - processus palatinus m axillae; Ю - foram en incisivum; 11 - concha nasalis inferior; 12 - processus frontalis maxillae; 13 - os lacrimale; 14 - os nasale; 15 - spina nasalis ossis frontalis; 16 - sinus frontalis; 17 - hiatus maxillaris.
Bu yo’lda uning dahlizi - atrium meatus medii, g ‘alvirsimon pufakcha - bulla ethmoidalis, g ‘alvirsimon suyak quygichi - infundibulum ethmoida va shu sohadagi yarimoysimon tirqish - hiatus semilunaris lar boladi. d) meatus nasi inferior - pastki burun yoli. Bu yonda ko‘z yoshi kanalining nayi ochiladigan tirqish - apertura ductus nasolacrimalis ko‘rinadi. e) Burun bo‘shlig’ining orqa tarafida havo yollari qo‘shilib, umumiy havo yoMi - meatus nasi communis ni hosil qiladi. Umumiy havo yoMi burun halqum yoli - meatus nasopharyngeus ga davom etadi. Burun atrofida havo saqlaydigan bo‘shliqlar- sinus paranasales joylashadi. Bu bo‘shliqlam ing ichki yuzasi shilliq qavat bilan qoplangan boladi. Bu bo‘shliqIar quyidagilar: 1) yuqori ja g ‘ suyagi ichidagi Gaymor bo‘shlig’i - sinus maxillaris; 2) peshona suyagi ichidagi - sinus frontalis; 3) g ‘alvirsimon suyak ichidagi g ‘alvirsimon katakchalar - cellula ethmoidales. Bu g ‘alvirsimon katakchalar oldingi - cellulae ethmoidales ante-riores, o ‘rta - cellulae ethmoidales mediae va orqa cellulae ethmoidales posteriores katakchalariga boMinadi; 4) ponasimon suyak ichidagi - sinus sphenoidalis. Havo burun bo‘shligMdan halqum ga davom etadi. Halqum ning oldingi sohasida hiqildoq joylashgan.
Hiqildoq – larynx
Hiqildoq IV -V I bo‘yin umurtqalari sohasida, bo‘yinning oldingi yuzasida joylashgan. Orqa tom ondan halqum, yon tomondan esa bo ‘yindan oMuvchi qon tomir va nervlar bilan o‘ralib turadi. H iqildoq yuqori tomondan til osti suyagiga osilib turadi, pastda esa bir oz torayib, kekirdakka (traxeyaga) davom etadi. Hiqildoq juft va toq tog‘ay, boylamlar va m ushaklarning birikuvidan hosil boMadi. U quyidagi tog‘aylardan tashkil topadi: 1) uzuksimon tog‘ay - cartilago cricoidea; 2) qalqonsim on tog‘ay - cartilago thyroidea; 3) cho‘michsimon tog‘ay - cartilago arytenoidea; 4) hiqildoq usti tog‘ayi - cartilago epiglottis; 5) shoxsimon tog‘ay - cartilago corniculate; 6) ponasim on tog‘aylar - cartilago cuneiformis. Uzuksimon tog‘ay halqasimon shaklda boMib, hiqildoq asosida joylashgan. Orqa sohasida kengroq - lamina, oldingi va yon sohalarda yoysimon - arcus qism lari boMadi. Uzuksimon tog‘ay orqa sohasida cho‘michsimon tog‘ay bilan bo‘g ‘im hosil etuvchi yuza - facies articularis arytenoidea, oldingi sohada esa qalqonsimon tog‘ay bilan bo‘g ‘ im hosil etuvchi yuza - facies articularis thyroidea bo’ladi. Qalqonsimon tog‘ay ikki boMak - laminae dextra et sinistra lardan hosil bo‘lib, ulam ing o ‘zaro birikishi natijasida bo‘rtib chiqqan burchak - prominentia laryngea hosil boladi. Bu hosila erkaklarda o ‘tkir burchak hosil qiladi va shu sababdan teri ostidan bo‘rtib chiqib turadi. Bolalar va ayollarda bu hosila o‘tmas burchak shaklida bo‘lib, teri ostida bilinmaydi. Qalqonsimon tog‘ayning ustki qismida ustki o ‘yma - incisura thyroidea superior, ustki shoxsimon o ‘s im ta - cornu superius boladi. Togkayning pastki sohasida pastki shoxsimon o‘simta -cornu inferius va pastki o ‘yma - incisura thyroidea inferior joylashgan. Qalqonsimon tog‘ay tashqi yuzasida mushaklar birikadigan qiyshiq chiziqlar - linea obliqua hosil boladi. Cho‘michsimon tog‘ay - uzuksim on to g ‘ay orqa sohasining ustki yuzasida joylashadi. Piram idasimon ko‘rinishga ega bolib, asosi - basis, uchi - apex qismlardan tashkil topgan. Cho‘michsimon tog‘ayning bo‘g’im yuzasi facies articularis deb ataladi. Bu tog‘ayda quyidagi yuzalar mavjud: a) facies anterolateralis - oldingi yon yuza; b) facies medialis - medial yuza; d) facies posterior - orqa yuza. C ho‘m ichsim on tog‘ayning oldingi sohasida ovoz boylami birikadigan o ‘simta - processus vocalis va yon tomonga yo‘nalgan mushaklar birikadigan o ‘simta - processus muscularis boMadi. U zuksim on va cho‘m ichsim on to g ‘aylar orasidagi bo ‘g ‘im articulatio crcoarytenoidea, b o ‘gMm kapsulasi capsula articularis cricoarytenoidea deyiladi. Bu bo‘g’rnda quyidagi boylamlar boMadi: a) lig. cricoarytenoideum - uzuksimon va cho‘michsimon tog‘aylar orasida tortiladi; b) lig. cricopharyngeum - uzuksimon tog‘ay bilan halqum orasida joylashadi. H iqildoq usti tog‘ayi hiqildoqqa kirish teshigi sohasida joylashadi. Hiqildoq usti tog‘ayi - cartilago epiglottica ning yaprogM - petiolus epiglottidis, do‘ngligi - tuberculum epiglotticum bo’lib, quyidagi boylamlar vositasida mustahkamlanadi: a) lig. thyroepiglotticum - hiqildoq usti tog‘ayi va qalqonsimon tog‘ay orasida tortilgan; b) lig. hyoepiglotticum - hiqildoq usti tog‘ayi bilan til osti suyagi orasida tortiladi. Hiqildoq usti tog‘ayi oldida yog‘ tanachasi - corpus adiposum preepiglotticum ko‘rinadi. Uning qolgan mayda tog‘aylari: shoxsimon hamda ponasimon tog‘ay boylamlari orasida joylashadi.



Hiqildoq tog‘aylari orasidagi mushaklar uch guruhga boMinadi: 1) konstruktorlar (siquvchi); 2) dilatatorlar (kengaytiruvchi); 3) ovoz boylami tarangligini o ‘zgartiruvchilar. Bu m ushaklarning hammasi ko‘ndalang-targ‘il mushak tolalaridan tashkil topgan. I. Konstruktorlar: 1) m. cricoarytenoideus lateralis - uzuksimon tog‘ay bilan cho‘michsimon to g ‘ay lar orasidagi yon (lateral) m ushak. U zuksim on to g ‘ayning yon yuzasidan boshlanib, cho‘m ichsim on tog‘ayning processus niuscularis o ‘simtasiga birikadi. Mushaklarning qisqarishi natijasida processus vocalis ham da ovoz boylamlari o ‘zaro yaqinlashib, ovoz tirqishi torayadi. 2) m . arytenoideus transversus - cho‘michsimon tog‘aylar orasidagi ko‘ndalang mushak. C h o ‘m ichsim on to g ‘aylar orqa yuzalarini o ‘zaro birlashtiradi. M ushak qisqarishi natijasida cho‘m ichsim on tog‘aylar o ‘zaro yaqinlashadi hamda ovoz tirqishining orqa sohasi torayadi. 3) m. arytenoidei obliqui - cho‘michsimon tog‘aylar orasidagi qiyshiq mushak. Ko‘ndalang m ushaklarning orqa yuzasida joylashib, ch o ‘m ichsim on tog‘aylarning asosi orqali ikkinchi ch o ‘m ichsim on tog‘ayning uchiga yo‘naladi. Bu mushak tolalari cho‘michsimon va hiqildoq usti tog‘aylari orasidagi m. aryepiglotticus mushagi tolalariga davom etadi. Bu mushaklarning qisqarishi ovoz tirqishini toraytiradi. 4) m. thyroarytenoideus - qalqonsimon mushak orqa yuzasida boshlanib, cho‘michsimon to g ‘ayning processus muscularis o ‘sim tasiga birikadi. Bu mushak tarkibida qalqonsimon hiqildoq usti qism lari - pars thyroepiglottica bo iad i. M ushak qisqarishi hiqildoq bo‘shlig‘ini toraytiradi hamda ovoz boylamini bo‘shashtiradi. II. Kengaytiruvchi mushaklar: 1) m. cricoarytenoideus posterior - uzuksimon tog‘ay orqa yuzasidan boshlanib, cho‘michsim on tog‘ayning processus muscularis o ‘simtasiga birikadi. Mushak qisqarishi natijasida uning o ‘simtalari o ‘zaro yaqinlashadi, lekin ovoz o‘simtalari va ovoz boylamlari uzoqlashadi, tirqish kengayadi. 2) m. thyroepiglotticus - qalqonsimon tog‘ay ichki yuzasida boshlanib, hiqildoq usti tog‘ayiga birikadi. M ushak tolalari hiqildoqqa kirish teshigini kengaytiradi. III. O voz boylami tarangligini o ‘zgartiruvchi mushaklar: 1) m. cricothyroideus - uzuksimon tog‘ay bilan qalqonsimon tog‘ayning pastki shoxi orasida tortilgan boMadi. Bu mushak tarkibida to‘g ‘ri tolalardan hosil bo‘lgan qism - pars recta va qiyshiq tolalardan hosil bo‘lgan qism - pars obliqua boMadi. M ushak qisqarishi natijasida qalqonsimon tog‘ayning pastki qismi orqaga tortiladi, yuqori qismi esa oldinga yo‘naladi. Natijada, ovoz boylamining birikish nuqtalari o ‘zaro uzoqlashadi va boylam taranglashadi. 2) m. vocalis - chin ovoz boylami tarkibida yobnaladi. Qalqonsimon tog‘ay ichki yuzasidan boshlanib, cho‘michsimon tog‘ayning ovoz o ‘simtasi lateral yuzasiga birikadi. Mushak tolalarining qisqarishi natijasida chin ovoz boylam ining birikish nuqtalari o ‘zaro yaqinlashadi va ovoz boylami b o ‘shashadi. H iqildoq mushaklari. Hiqildoqni harakatga keltiruvchi mushaklar: m.sternohyoideus; m. sternothyroideus; m. thyrohyoideus. 1) O voz yorig‘ini kengaytiradigan mushaklar - m. cricoarytenoideus posterior. 2) O voz yorig‘ini toraytiradigan mushaklar - m. cricoarytenoideus lateralis; m. arytenoideus transversus; m. arytenoideus obliquus. 3) O voz burmalarini (boylamini) taranglaydigan mushaklar - m.thyro-arytenoideus; m. vocalis; m. cricothyroideus anterior.

Hiqildoq bo‘shlig‘i – cavitas larynges


Hiqildoq bo‘shlig‘iga kirish teshigi - aditus laryngis hiqildoq usti tog‘ayi, cho‘michsimon tog‘ayining uchi va yon sohada plica aryepiglotticae bunnalari orasida joylashadi. Hiqildoq bo‘shlig‘i qum soatiga o ‘xshash tuzilishga ega. Uning yuqori kengaygan qismi hiqildoq dahlizi - vestibulum laryngis deyiladi. Dahliz bo‘shlig‘ining pastki chegarasi plica vestibularis burmalarigacha davom etadi. Bu burmalar yolg‘on ovoz boylamidan lig. vestibularis hosil boMadi. Bu boylamlar orasida esa dahliz tirqishi - rim a vestibuli hosil boMadi. Dahliz burm asining ostida, chin ovoz boylamlari - lig. vocale ishtirokida plica vocalis burmasi hosil boMadi. Plica vestibularis bilan plica vocalis burmalari orasida hiqildoq qorinchasi bo‘shlig’i - ventriculus laryngis joylashgan. Ikki chin ovoz boylamlari orasidagi toraygan tirqish - rim a glottidis orqali kengaygan hiqildoq osti bo‘shligM - cavitas infraglottica ga o ‘tiladi. Chin ovoz boylamlari orasidagi tirqish - rim a glottodis ning quyidagi qismlari boMadi: a) p ars interm em branacea - parda orasidagi qism; b) p a rs in te rc a rtila g in e a - to g ‘aylar orasidagi qism; d) p ars interarytenoidea - cho‘michsimon tog‘aylar orasidagi burma. 0 ‘z navbatida, hiqildoq osti bo ‘shlig’I traxeyaga davom etadi. Hiqildoqning ichki yuzasi shilliq qavati - tunica m ucosa da glandulae laryngeales boladi.
Hiqildoq bo‘shlig‘j (sagittal kesimida). 1 - epiglottis; 2 - aditus laringis; 3 - vestibulum laringis; 4 - plica aryepiglottica; 5 - pars laryngea pharyngcs; 6 - tuberculum cuneiforme; 7 - tuberculum comiculatum; 8 - m.arythenoideus; 9 - tunica mucosa pharyngis; 10 - lamina cartilaginis cricoideae; 11 - oesophagus; 12 - cartilago trachealis; 13 - trachea; 14 - arcus cartilaginis cricoideae; 15 - lig. cricothyroideum; 16 - cavum infraglotticum; 17 - cartilago thyroidea; 18 - plica vocalis; 19 - ventriculus larynges; 20 - plica vestibularis; 21 - lig. thyroepiglotticum; 22 - lig. thyrohyoideum medianum; 23 - corpus adiposum larynges; 24 - os hyoideum; 25 - lig. hyoepiglotticum; 26 - plica glossoepiglottica mediana
Bronxlar
B ronxlar - bronchus havoni traxeyadan o ‘pka alveolalarigacha o’tkazadigan, uni teskari yo ‘nalishini ta’minlaydigan, havoni zararli zarrachalardan tozalaydigan a ’zodir. Bronxlar oldingi ichak nayining ventral qismidan taraqqiy etib, uning devori entoderma va mezodermadan rivojlanadi. Traxeyaning ikkiga bolinishi natijasida ikkita asosiy bronxlar - bronchi principals dexter et sinister hosil boladi. 0 ‘ng bronx kengroq, lekin kaltaroq boladi. U vertikal holda joylashganligidan, traxeyaning davomidek ko‘rinadi. Aksincha, chap bronx torroq, uzunroq va traxeya bilan hosil etgan burchagi kichikroq boMadi. Bronxlar devorining tuzilishi traxeya devoriga o ‘xshab ketadi. Asosiy bronxlar o ‘pka darvozasiga kirib, maydaroq bronxlarga bolinadi.
Traxeya va bronxlar. 1 - prominentia lary n g ca; 2 - c a rtila g o th y ro id ea; 3 - lig. cricothyroideum; 4 - cartilago cricoidca; 5 - cartilagines tra c h e a le s ; 6 - lig. c ric o tra c h e a le ; 7 - ligg. a n u la ria ; 8 - oesophagus; 9 - bifurcatio tracheae; 10 - bronchus principalis dexter; 11 - bronchus principalis sinister; 12 - bronchus lobaris superior dexter; 13 - a. pulm onalis sinistra; 14 - bronchus lobaris superior sinister; 15 - a. pulmonalis dexter; 16 - bronchus lobaris medius dexter; 17 - bronchus lobaris inferior dexter; 18 - bronchus lobaris inferior sinister; 19 - oesophagus; 20 - aorta; 21 - v. azygos.
Download 369,87 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish