K. K. Yudaxin o’zbek shevalari bilan mukammalroq tanishib, uni 5 guruhga- toshkent, Farg’ona, Qipchoq, Xeva va shimoliy o’zbek shevalariga ajratadi



Download 16,77 Kb.
Sana30.12.2021
Hajmi16,77 Kb.
#88462
Bog'liq
vazifa




  1. Shevangizda singarmonizm hodisasi saqlanib qolganmi?

Ha

  1. Professor Yudaxin tasnifi haqida yozing

O’zbek shevalarini dastlab professor K.K.Yudaxin tasnif qilishga musharraf bo’ldi. U o’zbek shevalarining tojik tili bilan munosabati va singormonizmni saqlash darajasiga ko’ra tasnif qilib, 4 ta guruhni belgilaydi:

- asl turkiy tovush tizimi va singormonizmni saqlagan o’zbek shevalari;

- o’z tovush tarkibini qisman o’zgartirgan, singormonizmni yo’qotgan shevalar;

- -eron tili unlilar tizimini saqlagan o’zbek shevalari;

- o’zbek va tojik tillarida so’zlashadigan tojik shevalari.


  1. Professor Yudaxin o’zbek shevalarini necha guruhga bo’lib o’rgangan?

K.K.Yudaxin o’zbek shevalari bilan mukammalroq tanishib, uni 5 guruhga- Toshkent, Farg’ona, Qipchoq, Xeva va shimoliy o’zbek shevalariga ajratadi.

6. Lab uyg’unligini tushuntiring

Labial singormonizm. Bu qonuniyat aksariyat turkiy tillarda amal qiladi, ayniqsa, qirg’iz tilining «temir qonuni» hisoblanadi. U o’zbek tili va uning shevalarida qisman amal qiladi. Bu qonuniyatga ko’ra, so’zning dastlabki bo’g’inida old qator lablangan unli ishtirok etsa, keyingi bo’g’inlarda ham old qator lablangan unli qatnashadi, askincha, so’zning dastlabki bo’g’inida lablangan orqa unli ishtirok etsa, keyingi bo’g’inlarda ham orqa qator lablangan unli qatnashadi. O’zbek shevalarida lab ohangi qonuni so’zlarning dastlabki ikki bo’g’inida siyrak uchraydi: suyunch’, kerund’. Namangan shevasida boluptu, koruptu va boshqalar.

7. O’g’uz lahjasining o’ziga hos xususiyatlarini yozing

Bu lahja til jihatidan turkman, ozarbayjon. Turk tillari yaqin turadi va O’zbekiston Respublikasidagi Xorazm,Qoraqolpog’iztondagi o’zbek shevalari hamda Qorako’l,Forish shevalari ham shu lahjaga kiritiladi. Bu shevalarning o’ziga xos fonetik leksik va grammatik xususiyatlari yoritib beriladi. Bu lahja vakillari O’zbekiston Respublikasining Qoraqolpog’iston Respublikasi, Xorazm viloyati, Forish, Qorako’l tumanlarida, Turkmanistonning Toshhovuz, Qozog’istonning Iqon, Qorabuloq, Qoramurt, Mankent qishloqlarida istiqomat qiladilar. O’g’uz lahjasi vakillari a lovchi hisoblanadi.

8. Toshkent shevasi haqida ma’lumot bering

Toshkent shevasi «o» lovchi shevalarga kiradi.

9. Shevalarning umumiy tasnifini tushuntiring

O’zbek shevalari asosan 20-30 yillardan boshlab ilmiy asosda o’rganila boshlandi va uning dastlabki tasniflari paydo bo’la boshladi. Inqilobgacha bo’lgan davrda V.Nalivkin, M.Nalivkina, A. Starchevskiy, A.Vishnegorskiy, Z.Alekseyev, N.Ostroumov, T.G’iyosbekovlar jonli til va faktlari asosida o’zbek tili lug’ati, qisman fonetik va morfologik xususiyatlarini yoritgan ishlarni amalga oshirganlar


  1. Singarmonizm nima?

Singormonizm - unlilar uyg’unligi.

  1. Palatal singarmonizm haqida ma’lumot bering

Lingval yoki palatal (tanglay) singormonizmi. Bu qonuniyatga ko’ra, sO’zning dastlabki bo’g’inida hzam old qator unlilar ishtirok etadi, sO’zning dastlabki bo’g’inida orqa qator unlilar qatnashadi. Bu qonuniyat faqat shahar va shahar tipidagi shevalardagina amal qilmaydi.

  1. Lab singarmonizmi haqida ma’lumot bering.

Labial singormonizm. Bu qonuniyat aksariyat turkiy tillarda amal qiladi, ayniqsa, qirg’iz tilining «temir qonuni» hisoblanadi. U o’zbek tili va uning shevalarida qisman amal qiladi. Bu qonuniyatga ko’ra, so’zning dastlabki bo’g’inida old qator lablangan unli ishtirok etsa, keyingi bo’g’inlarda ham old qator lablangan unli qatnashadi, askincha, so’zning dastlabki bo’g’inida lablangan orqa unli ishtirok etsa, keyingi bo’g’inlarda ham orqa qator lablangan unli qatnashadi.

  1. Yumshoq va qattiq o‘zakli so‘zlar va ularning singarmonizm bilan aloqasi haqida gapiring.

Yumshoq o’zakli so’zlarda singarmonizm deyarli uchramaydi. Qattiq o’zakli so’zlarda esa singarmonizm asosan uchraydi.

14. Umlаut qаndаy хususiyatgа egа?



Bu qonuniyat fanda unlilarning regressiv assimilyatsiyasi deb ham yuritiladi. Bu qonuniyatga ko‘ra, affiksdagi old qator unli asosdagi (u aksariyat hollarda bir bo‘g‘inli bo‘ladi) orqa qator unlini o‘z xarakteriga moslashtirib oladi: son - sana, yosh - yashe
Download 16,77 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish