Buxoro davlat universiteti filologiya fakulteti


- bob.  So`zlarni turkumlarga ajratish mezonlari



Download 0,85 Mb.
Pdf ko'rish
bet6/37
Sana10.07.2021
Hajmi0,85 Mb.
#114963
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37
Bog'liq
Buxoro davlat universiteti filologiya fakultet2i
ikkinchi tartibli differensial tenglamalar nazariyasi taqqoslash teoremasi chegaraviy masalalar grin funksiyasi grin funksiyasining mavjudligi va yagonaligi haqida teorema, raxmatova ferida kurs iwi DMVMMdan, Alkimyogar (Paulo KOELO) @worldof books, Abduhamidov Ahadjon, f1a3594c344e90ec6b0c285af9b3a8e4 (5), f1a3594c344e90ec6b0c285af9b3a8e4 (5), f1a3594c344e90ec6b0c285af9b3a8e4 (5), f1a3594c344e90ec6b0c285af9b3a8e4 (5), f1a3594c344e90ec6b0c285af9b3a8e4 (5), f1a3594c344e90ec6b0c285af9b3a8e4 (5), Презентация Бозоров Б, 40 19.01.2001 (1), МУ ва ТКТ УУМ 6-семестр 2021-52-65
1- bob.  So`zlarni turkumlarga ajratish mezonlari 

 

1 §. So`zlarni turkumlarga ajratish mezonlari xususida ilk qarashlar 

 

       Uzoq  o`tmishda  ham  odamlar  o`z  ona  tillarida  ishlatiladigan    so`zlarning 

so`zlashuvda  farqlanishiga  e`tibor  berishgan.  Bir  so`zlar  predmetlarni,  boshqalari 

xususiyatlarni  ko`rsatadi,  qolganlari  kelishiklarda  turlanadi,  yana  birlari  shaxs  va 

zamonlarda o`zgaradi. Qadimgi hind va  yunon tilshunoslari   tomonidan qilingan 

bu kuzatishlar, ularga ikki aniq so`z turkumlarini ajratish uchun asos bo`ladi: Ot va 

fe`l. Arastu (mil. avv.384-322- yil ) so`zlarni uchta so`z turkumlariga ajratadi: ot, 

fe`l va bog‘lovchilar. 

       Miloddan  avvalgi  III-II  asrladagi  elinizm    davrida    Aleksandr  grammatikasi 

maktabi  tashkil  etiladi  va  uning  namoyondasi  Aristarx  Samofrakskiy    tarixda  

birinchi  marotaba  sakkizta  so`z  turkumidan  iborat  klassifikatsiya  (tasnif)  tuzadi. 

Bu so`z turkumlari quyidagilar: ot, fe`l, sifatdosh, artikl, olmosh, predlog, ravish va 

bog‘lovchilar.    Bu  klassifikatsiyada    sifat  so`z  turkumi  mavjud  emas,  bu  o`z 

navbatida yunon tilining tipologik mohiyatini aks ettiradi. Chunki o`sha paytlarda 

sifat  so`z  turkumi  ot  so`z  turkumi  bilan  umumiy  tarzda  turlangan  va  bir  so`z 

turkumini tashkil etadi, bu so`z turkumi "ism" deb atalgan.  Boshqa tomondan, bu 

klassifikatsiyada sifatdosh alohida so`z turkumi sifatida ajratilgan. 

       Aristarx  o`z  klassifikatsiyasiga  asos  qilib  ikki  tamoyilni  oladi:  morfologik 

tamoyil  -  "ot  turlanadigan  so`z  turkumi",  semantik  tamoyil  -  "jism  va  narsani 

ko`rsatadi",  shuningdek,  u  predmetning  umumiy  va  xususiy  qirralarini  hisobga 

oladi.  Ham  umumiy,  ham  xususiy  tarzda  aytilganda  (umumiy  ma`no  -  odam, 

xususiy ma`no - Suqrot). 




 

       Yana bir aleksandriyalik  grammatist Dionisiy Frakiyskiy (m.avv.170-90- yil) 



yunon  tilidagi  zamon  tizimini  quyidagicha  tasvirlaydi:  "Uch  zamon  mavjud  - 

hozirgi,  o`tgan,    kelasi.    Bulardan  o`tgan  zamon  to`rt  turga  bo`linadi  -  uzoq 

muddatli, oldingi, oldin tugatilgan, cheklanmagan. Ularda uch xil tegishlilik bor - 

hozirgining  uzoq  muddatli  bilan,  oldingining  oldin  tugatilganligi  bilan, 

cheklanmaganning kelasi bilan ".   

       Aleksandriyalik  grammatistlar  tuzgan  so`z  turkumi  tizimida  ko`pgina 

kamchiliklar borligiga qaramasdan, masalan: undagi ot va fe`lning to`qnashadigan 

xususiyatlari, bu klassifikatsiya fan va maktab  doirasida mustahkam o`rnashdi va 

hozir  ham  ba`zi  o`zgarishlar  bilan  ishlatib  kelinmoqda.  Umuman  ilmning 

rivojlanishiga aloqador bo`lgan tilshunoslik fikrining rivojlanishi, shuningdek, har 

xildagi  tillarning  chuqur  o`rganilishi  so`z  turkumlarining  avvalgi  klassik  tizimini 

qayta ko`rib chiqishga olib keldi. 

       F.I.Buslayev  (1818-1897)  ikki  turdagi  so`z  turkumlarini  ajratardi  -  mustaqil, 

bunga u ot, sifat, fe`lni kiritgan, hamda yordamchi so`z turkumlarini - olmosh, son, 

predlog, bog‘lovchi va ravish. 

       A.A.Potebnya  (1835  -  1891)  so`z  turkumining  shu  bo`linishini  saqlab  turib 

ravishni mustaqil so`z turkumiga, ko`makchi fe`llarni yordamchi so`z turkumlariga 

kiritdi; olmosh esa uning tizimida alohida o`ringa ega.  

       Turlar  bo`yicha  katta  ahamiyatli  so`zlar  tasnifini  akademik  F.F.Fortunatov 

(1848  -  1914)  ishlab  chiqdi.  O`z  klassifikatsiyasida  u  faqat  morfologik  kriteriya 

(mezon)ni asos qilib oldi, ya`ni grammatik  shaklning bor - yo`qligi yoki biz hozir 

aytadiganimizdek,  so`zning  so`z  o`zgartiruvchi  morfemalarni  olish  -  olmasligi.  U 

tildagi  barcha  so`zlarni  fikr-mohiyatni  belgilaydigan  to`liq  so`zlar,  qisman 

yuklamalarga bo`ladi. 

       So`z  turkumlari  guruhlardan    yoki  turlardan  tashkil  topganligi  tufayli,  ular 

bo‘yicha tildagi so`zlar taqsimlanadi, ularda so`zning ikki tomoni ham aks etilishi 

kerak.  Bundan  so`z  tavsifi  uchun  ikki  mezon  kelib  chiqadi  -  semantik  va  shakliy 

morfologik. 




 

       Semantik  mezon  muayyan  so`zni  keng  ma`nodagi  kategoriyaga  bog‘laydi. 



Bunda predmet ma`nosini bildirgan so`zlar otlarning semantik turini tashkil etadi,  

predmet  belgisini  bildirgan  so`zlar  sifatlarning  semantik  turini  tashkil  etadi.  Bu 

kriteriy  ancha  oldin  berilgan  va  tillarda  so`z  turkumlarini  ajratib  ko`rsatishning 

differensial  xususiyatlaridan  biridir.  Morfologik  kriteriy  ma`lum  so`zni,  uning 

morfologik  xususiyatlariga  ko`ra  aniq  turga  ajratish  uchun    ishlatiladi.  Masalan: 

turlanish  paradigmasining  mavjudligi  shu  paradigmaga  ega  bo`lgan  so`z  ot-so`z 

turkumiga mansubligini anglatadi. Albatta, agar bu morfologik xususiyat  predmet 

semantik xususiyati bilan mos kelsa. Agarda turlanish paradigmasining mavjudligi 

sifat semantik xususiyati  bilan mos kelsa, unda berilgan so`z sifat so`z turkumiga 

kiritilishi kerak. 

      Bu  asosiy  ma`no  va  shakl  xususiyatlardan  tashqari  so`zning  so`zlashuvda, 

gapda vazifa bajarish qobiliyati mavjud. Bundan ko`rinadiki, tildagi barcha so`zlar 

ham gapda vazifa bajarmaydi. Xuddi shunday predmet ma`nosini bildirgan so`zlar, 

ya`ni  otlar,  odatda  gapda  ega  vazifasini  bajaradilar.  Grammatikaning  normativ 

kursidan  ma`lumki,  ot-eganing  asosiy  vazifasi    kesim  va  to`ldiruvchini 

boshqarishdir.  Fe`lning  asosiy  vazifasi  gapdagi  ma`noni  reallikka  bog‘lash. 

Ravishning asosiy vazifasi kesimni yoki aniqlovchini tavsiflash. 

       Shuning  uchun  so`z  turkumini  aniqlashning  uchinchi  kriteriyasi  deb,  bir 

so`zning gapdagi vazifasi  yoki funksional kriteriyni olishni shart deb bilamiz. 

So`zning  turli  guruhlarini  tahlil  qilayotganda  biz  shunga  amin  bo`lishimiz 

mumkinki,  hamma  so`zlar  ham  grammatik  ma`noda  bir-biri  bilan  mos  kela 

olmaydi.  Ravish  sifat  va  fe`l  bilan    mos  kelayotib,  na  ot  na  olmosh  bilan    mos 

keladi. Jumladan, ingliz tili ravishi ,,very" xuddi shunday ot bilan moslashmaydi- 

very house. 

       Nihoyat,  har  bir  so`z  turkumi  uchun  faqat  ungagina  tegishli  bo`lgan  so`z 

yasovchi paradigmani ajratish mumkin. Barcha tilida  ma‘lum so`z turkumiga xos 

bo`lgan so`z yasovchi affikslarga  duch kelamiz. Masalan: 

 - ship - friendship -do`stlik, kingship - qarindoshlik;  

-ment -arrangement -tayyorlov. 




 

10 


Shuning  uchun  ham  so`z  yasovchi  affikslar  tizimi  so`z  turkumini  aniqlash 

kriteriyalaridan biri deb hisobga olinishi lozim. Yuqoridagilardan so`z turkumlarini 

tipologik aniqlashning quyidagi kriteriyalari kelib chiqadi:  

1) semantik kriteriy - berilgan so`zni  keng ma`noli kategoriyaga belgilash;   

2) morfologik kriteriy - moddiy jihatdan ifodalangan morfologik kategoriyalarning 

mavjudligi;  

3) sintaktik kriteriy -so`zlashuv zanjirida berilgan so`zning vazifasi; 

 4)moslashuv  kriteriysi  -  bir  so`z  turkumidagi  so`zlarning  boshqa  so`z 

turkumlaridagi so`zlar bilan moslasha olishi;  

5 ) so`z yasovchi kriteriy  - bir so`z turkumidagi so`zlarning ma`lum tur bo‘yicha 

yangi  so`z    yasay  olishi.  O`zbek  tilidagi    so`z  turkumlari    haqida  gapirilganda, 

shuni  aytib  o`tishimiz  joizki,  morfologik    va  sintaktik    farqlarga  qaramasdan,  bu  

tillardagi  so`z  turkumlari  ma`lum  darajada    o`xshashliklarga  ega  va  ular 

quyidagilar:  

1) ot 

 7) predlog   



2) sifat 

 8) bog‘lovchi 

3) son 

 9) yuklama 

4) olmosh   10) artikl 

5) fe`l 


 11) ko`makchi fe`llar 

6) ravish 

 12) chastitsa. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

11 


 

 

 




Download 0,85 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
O’zbekiston respublikasi
guruh talabasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
таълим вазирлиги
махсус таълим
haqida tushuncha
O'zbekiston respublikasi
tashkil etish
toshkent davlat
vazirligi muhammad
saqlash vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
vazirligi toshkent
bilan ishlash
Toshkent davlat
uzbekistan coronavirus
sog'liqni saqlash
respublikasi sog'liqni
koronavirus covid
coronavirus covid
vazirligi koronavirus
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
sertifikat ministry
covid vaccination
vaccination certificate
Ishdan maqsad
o’rta ta’lim
fanidan tayyorlagan
matematika fakulteti
haqida umumiy
fanidan mustaqil
moliya instituti
fanining predmeti
pedagogika universiteti
fanlar fakulteti
ta’limi vazirligi