Bitiruv malakaviy ishi himoyaga tavsiya qilinadi


Qo‘llanish doirasi chegaralangan leksikaning uslubiy xususiyatlari



Download 80,77 Kb.
bet7/19
Sana18.01.2022
Hajmi80,77 Kb.
#388898
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   19
Bog'liq
ozbek tilida faol va nofaol sozlarning uslubiy xususiyatlari removed (1)

2. Qo‘llanish doirasi chegaralangan leksikaning uslubiy xususiyatlari


Dialektizmlar. O‘zbek tilining dialektal qatlami nihoyatda murakkab va rang-barang bo‘lib, u o‘z ichiga bir qancha sheva va dialektlarni qamrab oladi. Bu sheva va dialektlarning har biri o‘ziga xos fonetik, leksik-grammatik xususiyatlari bilan adabiy tildan, o‘zaro farqlanadi.

Dialektizmlarning adabiy tildan farqi, avvalo, so‘zning talaffuzida ko‘rinadi.

Masalan: gurgurt-gugurt, bala-bola, yuzum-uzum, yig‘namoq-yig‘moq, kabi.




1 Ekzotika yunoncha «exoticos» - ajnabiy demakdir.

Bundan tashqari, adabiy tilga nisbatan dialektizmlarning lug‘at tarkibi birmuncha o‘zgacharoqdir. CHunonchi, mahalliy dialektizmlar lug‘atida fan, san’at va murakkab texnikaga oid maxsus atamalar kam, deyarli yo‘q bo‘ladi, dialektlardagi ba’zi so‘zlar esa adabiy tilda butunlay bo‘lmasligi mumkin. Bunday so‘zlar shu dialekt vakillari nutqida ishlatiladi. Masalan, varray (Toshkent dialektida), bodpark (Buxoro dialektida), shohin (Samarqand dialektida), bodrak (Xorazm dialektida) kabi.

O‘zbek shevalari lug‘atida yana shunday so‘zlar uchraydiki, bular adabiy tilda boshqa so‘z bilan ifodalanadi: Andijon shevalarida buvak (chaqaloq); Xorazm shevalarida erqanot (ko‘rshapalak), tartanak (o‘rgimchak), suzak (cho‘mich), adrasman (isiriq); Buxoro shevalarida ashmishka (bir yumaloq choy).

Ba’zan dialektdagi so‘z adabiy nutqdagi so‘z bilan tovush talaffuzi jihatidan o‘xshash bo‘lmasa-da, ma’nosiga ko‘ra farqlanadi. Masalan, buvi – bir dialektda ruscha «mat», ikkinchi bir dialektda ruscha «babushka» ma’nosini bildiradi. SHuningdek, oq choy – Toshkent dialektida «sut qo‘shib oqlangan choy»ni bildirsa, Farg‘ona dialektida «ko‘k choy»ni anglatadi.

Mahalliy koloritni berish zarurati bilan qo‘llangan bunday dialektizmlarning qavs ichida adabiy tildagi variantini berish maqsadga muvofiqdir. Masalan: Ularning hammasi Oltinko‘lda ishlasa-da, eshigi (hovlisi) Andijonda. Chivin (pashsha) yuqumli kasalliklarni tarqatuvchi hasharot ekanini esdan chiqarmang.

Adabiy tilning ayrim dialektlar lug‘aviy birliklari hisobiga boyib borishi tillar taraqqiyotida qonuniy bir holatdir. Hozirgi adabiy nutq lug‘atining bir qismi ham aslida dialektlarga mansub bo‘lsa-da, adabiy nutqqa xos, deb qaralishining sababi bunday lug‘aviy birliklarning umumlashib ketganligidadir.

Dialektizmlarni quyidagi holatlarda adabiy nutqqa olib kirish mumkin: agar u yoki bu mahalliy tushuncha umumtilda aniq nomga ega bo‘lmasa yoki uning shevadagi atamasi leksik ma’no ottenkasi bilan, uslubiy bo‘yog‘i bilan umumtildagi so‘zdan farqlanib tursa, uning adabiy nutqqa kirishi to‘g‘ridir.

Masalan: adabiy nutqda qo‘llanayotgan elvizak (elgizak) so‘zi shimoliy o‘zbek shevalariga xos birlikdir.

Biror dialektal so‘zning adabiy nutqqa ko‘chish hodisasi bilan dialektal so‘zlarning badiiy asarda ishlatilishi hodisasini bir-biridan farqlash zarur. Yozuvchilar o‘z asarlarida hayotning realistik tasvirini chizish, mahalliy koloritni berish, personajlar nutqini individuallashtirishda yoki biron tushunchaning shevadagi atamasi kitobxonga ahamiyatli bo‘lgan holatning ma’lum mahalliy belgisini bildirsagina dialektal so‘zlardan foydalanishlari mumkin. SHeva so‘zlarining mana shunday vazifalarda ishlatilganini A.Qahhorning «O‘tmishdan ertaklar» nomli sarguzasht qissasidan olingan parchada kuzatish mumkin.

1. ...tor ko‘prikning ustida bo‘riq yotgan ekan, shuni tepib zovurga tushirmoqchi bo‘lganimda ikkala oyog‘im ko‘tarilib ketdi shekilli, yiqildim, zovurga tushib ketdim. ...Anhor ko‘prigidan oyog‘imni osiltirib o‘tirib, pesa eb o‘tirganimda birdan ko‘nglim to‘ldi-yu, ko‘kragimdan yig‘i o‘rniga bir kuy otilib chiqdi. Doktor xotin dadam ikkovimizni ayamning chap tomonidagi kichkina sim karovat oldiga boshlab bordi va oq ro‘yjaning bir chekkasini ko‘tardi. Uning ostida buvak-ukacham ko‘zlarini chirt yumib, qovog‘ini solib yotardi.

Matnlarda ishlatilgan sheva so‘zlarining adabiy tilda muqobili bo‘lmaganligi uchun yozuvchi ularga sahifa ostida izoh ham beradi: bo‘riq - jo‘xoripoyaning bir bo‘g‘ini; pesa – chala pishgan, dumbul o‘rik; buvak – chaqaloq; ro‘yja esa

«prostina» ma’nosida qo‘llangan. A.Qahhor «O‘tmishdan ertaklar»ida adabiy tildagi so‘zdan talaffuziga ko‘ra farqlanuvchi vahmak (vahimachi), urpoq (urvoq), sepsildi (tovsildi), ziqnov (qistov) kabi sheva so‘zlarini ham ishlatadi.

Har qanday adabiy tilning taraqqiyoti, boyishi adabiy til bilan shevalar o‘rtasidagi munosabatlarning bir-biriga ta’sir qilish darajasiga bog‘liq. SHuning uchun dialektizmlarning badiiy asarda qo‘llanilishini hamda ularning adabiy tilga o‘tish-o‘tmasligini konkret-tarixiy sharoitlarga ko‘ra izohlash zarur.

Madaniy hayotimizda adabiy tilning mavqei, ta’siri kuchayib borgan sari ayrim sheva so‘zlari va iboralarining qo‘llanish doirasi ham zaiflasha va yo‘qola

borishi tabiiydir. SHu jihatdan ba’zi adabiy nutq, ayniqsa, vaqtli matbuot tilida ayrim sheva xususiyatlarining davom etib kelayotganini normal hol deb bo‘lmaydi. Mashhur so‘z ustalari til haqidagi maqolalarida tushunib bo‘lmaydigan mahalliy sheva so‘zlariga o‘z munosabatini bildirar ekan, tilni ortiqcha, g‘alati so‘z chiqindilari bilan to‘ldirib yubormaslikni qat’iy talab qilgan edilar. Ammo bundan mahalliy sheva so‘zlarini ishlatmaslik kerak, degan ma’no kelib chiqmaydi. SHeva so‘zlari asarda o‘z joyini topgan bo‘lsa, tilni boyitishga xizmat qilsa, uni adabiy tildagi so‘z bilan almashtirish qiyin bo‘lsa yoki iloji bo‘lmasa




Download 80,77 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   19




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish