2021 O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi


Jarangsiz-jaranglilik belgilariga ko'ra



Download 6,57 Mb.
bet23/108
Sana31.12.2021
Hajmi6,57 Mb.
#238058
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   108
Bog'liq
BOSHLANG’ICH TA’LIM FANLARI NAZARIYASI 2021-yil UMK(2)

Jarangsiz-jaranglilik belgilariga ko'ra; (p-b) + (t-d) + (s-z) + + (f-v) + (k-g) + (sh-j) + (ch-dj) + (x-g).

Hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmi tarkibida quyidagi oppozitsiyalar bor:

Tilning uch darajali ko‘tarilish belgisiga ko‘ra: a) i (yuqori tor unli) - e (o‘rta keng unli) - i-e oppozitsiyasi ; b) e ( o‘rta keng unli) - a (quyi keng unli) = e-a oppozitsiyasi ; d ) i ( yuqori tor unli) - a (quyi keng unli) = i- a oppozitsiyasi; e) u (yuqori tor unli) - o‘ (o‘rta keng unli) = u-o4 oppozitsiyasi; f) o‘ (o‘rta keng unli) - o (quyi kcng unli ) = o4-o oppozitsiyasi; g) u (yuqori tor unli) - o (quyi keng unli ) = u-o oppozitsiyasi.

Lablanish-lablanmaslik belgisiga koTa; a) i (lablanmagan) — u (lablangan) = i-u oppozitsiyasi: b) e (Iablanmagan) - o‘ (lablangan) = e-o‘ oppozitsiyasi; d) a (lablanmagan) - o (lablangan) = a-o oppozitsiyasi.

Eslatma: prof. AAbduazizov va prof. A.Nurmonovning ta'kidlashicha, tilning yotiq (gorizontal) harakatiga asoslangan belgilar (unlilarning so‘z shakllari tarkibidagi pozitsiyasiga bog'liq boMgan old va orqa qator koTinishlari) fonologik jihatdan ahamiyatsiz bo‘lib, fonemaning asosiy belgilari qatoriga kirmaydi [1, -65-66; 20, 15].

Shuni alohida ta’kidlash kerakki, fonologik oppozitsiya turli til tovushlarini qarama-qarshi qolyishga asoslanmaydi, chunki u muayyan bir tilning struktural biriigidir va shu tilning o'zigagina xizmat qiladi. qolaversa, fonologik oppozitsiyalar hozirgi (amaldagi) tilning strukturaviy birliklari sanaladi,ular tarixan o‘zgarib turishi ham mumkin. Masalan. qadimgi turkiy va eski turkiy tillarda unli foncmalar tilning yotiq (gorizontal) harakatiga koTa old qator va orqa qator zidlanishlariga ega ho‘lgan: (i-bi ) +(y-u) + (e-o) + (a-a) kabi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida esa bunday zidlanish o'zining fonologik xususiyatini yo‘qotgan - fotlemalar konvergensiyasi natijasida i-li unlilari bitta «i» ga, y-u unliiari bitta «u» ga, e-o unlilari bitta «o‘»ga, e-a unlilari esa bitta «a» ga birlashgan. Demak, fonologik oppozitsiyalar til taraqqiyotining muayyan bosqichiga nisbatan belgilanadi, ayni shu bosqichda bir fonema boshqa fonemaga bir xil pozitsiyada qarama-qarshi qo'yiladi: hozirgi oTbek adabiy tilidagi «i» va «u» unlilari so‘z boshida (ich va uch) yoki bir xil fonetik qurshovda (hir va bur, cjish va qush) bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilgani kabi. Dernak, «oppozitsiya» tushunchasi «fonema» va «pozitsiya» tushunchalari bilan uzviy bog‘liqdir: fonemaning bolishi oppozitsiyaning boTishini, oppozitsiyaning boTishi esa pozitsiyaning boTishini taqozo qiladi.

Eslatma: «pozitsiya» katcgoriyasini birinchi bolib hamyurtimiz Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (780-850) kashf etgan. U o‘zining «Hind arifmetikasi haqida kitob» («Hisob al-hind») asarida o‘nlik sistemasi raqamlaridan (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) foydalanib, katta sonlarni yozish tizimini ishlab chiqqan.Bu tizimga ko‘ra raqam birinchi pozitsiyada birlikni, ikkinchi pozitsiyada o‘nlikni, uchinchi pozitsiyada yuzlikni (to‘rtinchi, beshinchi,... pozitsiyalarda yanada kattaroq sonlarni) ifodalaydi: 0 (nol), 1 (bir), 10 (o‘n), 100 (yuz); 2 (ikki), 20 (yigirma), 200 (ikki yuz) kabi. Keyinchalik «pozitsiya» tushunchasi til tizirniga ham tatbiq etilgan va fonologik oppozitsiya tushunchasining yuzaga kelishiga sabab bodgan.

Fonologik oppozitsiyalar dialektikaning qarama-qarshiliklar birligi va kurashi, inkorni inkor qonunlariga tayangan holda shakllanadi, ularning strukturaviy birlik sifatidagi mohiyati ham shu qonunlarga asoslanadi.




Download 6,57 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   108




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish