14–mavzu: Chegaralangan leksikaning uslubiy vazifalari. Tarixiy va arxaik so‘zlarning badiiy matn tarkibidagi uslubiy vazifalari reja


Terminlarning uslubiy xususiyatlari



Download 88,45 Kb.
bet2/7
Sana23.06.2022
Hajmi88,45 Kb.
#696928
1   2   3   4   5   6   7
Bog'liq
14-MAVZU USLUBIYAT

Terminlarning uslubiy xususiyatlari
Terminlar fan, texnika, madaniyat kabi sohalardagi aniq chegaralangan tushunchalarni ifodalaydigan bir ma'noli so‘zlardir.
Masalan: karta, globus, atlas, materik, ko‘rfaz, o‘zan, dara, bo‘g‘oz tizma, tog‘, yassi tog‘ kabilar geografik terminlardir.
Terminlar ma'lum bir aniq tushunchani ifoda etadi. Ular dialekt va shevaga oid so‘zlardagi kabi fonetik, leksik va morfologik ko‘rinishlarga ega bo‘lmaydi. Terminlar, odatda, barcha sheva vakillari uchun umumiy bo‘ladi va kasb egasi qaysi hududda yashashidan qat'i nazar, hamma joyda bir xilda qo‘llaniladi va yoziladi.
Kasb-hunarga xos so‘zlarning asosiy qismini shu sohaga xos atamalar tashkil etadi. Shu o‘rinda termin va atamani farqlash lozim. Terminlar ma'lum sohaga tegishli bo‘lib, ular asosan boshqa tillardan o‘zlashgan bo‘ladi. Tushunish doirasi ham chegaralangan bo‘ladi. Masalan, matematikaga oid: sinus, kosinus, tangens, funksiya, tilshunoslikka oid: denotatsiya, konnotatsiya, assimilyatsiya va hokazo. Atamalar esa keng tushunchada qo‘llanadi, leksema sifatida barcha mustaqil ma'no beruvchi so‘zlarga nisbatan ishlatiladi. Ular barchaga tushunarli bo‘ladi. Masalan, kitob, qo‘l, oyoq, qizil, bir, o‘n, yugurmoq.
Terminlarning ko‘pchilik qismini ruscha-baynalmilal so‘zlar tashkil qiladi: abonent, abonement, ariya, bayan, defis, dialog, disgarmoniya, dirijyor, pauza, partiya, oratoriya, duet, general-bas, general pauz kabilar. Bunday so‘zlar jami maxsus leksika- terminologiya deb yuritiladi: fizika terminologiyasi, lingvistik terminologiya kabi.
Atamalar muayyan bir sohaga oid tushunchalarni aniq ifoda etuvchi so‘zlar bo‘lsa-da, lekin bu so‘zlarning qo‘llanilishi shu soha kishilari doirasi bilan chegaralangan bo‘lishi shart emas. Bunda ikki holatni ko‘rish mumkin:
1.Atamalarning ma'nosi sohaga aloqasi bo‘lmagan kishilar uchun ham tushunarli bo‘ladi va ular tomonidan ham qo‘llanilaveriladi. Masalan: botanikaga oid bug‘doy, paxta, o‘rik, uzum, nok; san'atshunoslikka oid sahna, afisha, aktyor; tibbiyotga oid ukol, narkoz, gripp kabi so‘zlar. Masalan: Afisha shaharlarni to‘ldirdi.
2.Atamalarning ma'lum qismi shu terminga oid bo‘lgan soha kishilari uchun tushunarli bo‘ladi va shular nutqida qo‘llanadi: tilshunoslikka oid ega, to‘ldiruvchi, undalma, o‘zak; kimyoga oid oksidlar, indikator kabi. Masalan: O‘zak - so‘zning asosi, negizi hisoblanadi.
Shuni aytish kerakki, umumiste'moldagi so‘zlar ma'lum bir sohaga oid tushunchani ifodalovchi so‘z sifatida qo‘llanishi, terminga aylanishi mumkin. Bunday hollarda u so‘z dastlabki ma'nosi (yoki ma'nolari) bilan umumiste'moldagi leksikaga, maxsus (terminologik) ma'nosi bilan esa terminologik(chegaralangan) leksikaga oid bo‘ladi.
Atamalar, yuqorida aytilganidek, kasb-hunarga, ilm-fanga doir tushunchalarni ifodalaydi. Mana shunga ko‘ra atamalar, ya'ni terminlar, asosan, ikki turga bo‘linadi: ilmiy atamalar va kasb-hunarga oid atamalar.
Kasb-hunarga oid atamalar. Ishlatilish doirasi kasb-koriga ko‘ra chegaralangan, ma'lum kasb-hunar egalari doirasidagina qo‘llaniladigan so‘z va iboralar professionalizmlardir. Professionalizmlar deyarli barcha nutq stilida chegaralangan holatda ishlatiladi.
O‘zbek tili lug‘at tarkibining bir qismini tashkil etuvchi kasb-hunar so‘zlari shu kasb egalari nutqida faol qo‘llanadi. Adabiy tilda keng jamoatchilik o‘rtasida chegaralangan miqdorda ishlatiladi.
Masalan: Nargiza to‘quvchilik kasbiga qiziqadi.
Kasb-hunarga oid atamalar: kashtado‘zlik, chizmakashlik, yo‘rmado‘zlik, zehdo‘zlik, popopchilik, do‘ppido‘zlik, zardo‘zlik, bulbulzor (sopol tovoqlarga beriladigan naqshning bir turi), gulbo‘ta (tog‘dan chiqadigan ko‘kimtir oq tusli loy) va hokazo.
Masalan: Idishga tushirilgan bulbulzor naqshidan shoh hayratda edi.

Download 88,45 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish