амалда мустақил эдилар. Сомонийлар давлатининг пойтахти Бухоро шаҳри
бўлган. Сомонийлар давлати ўз тасарруфига ҳозирги Ўзбекистоннинг асосий
қисми, Туркманистон ва Тожикистон ҳамда Эроннинг Хуросон вилоятини
қамраб олган, марказлашган давлат эди. Бу давлат тахминан 120 йилдан
кўпроқ муддат давомида мавжуд бўлди.
ХИИ асрнинг ўрталарида, хоразмшоҳ Отсиз даврига келиб, Хоразм
давлати кучайиб кетади. ХИИ аср 80 – 90 йилларига келиб Хоразм ўзига
Моварроуннаҳр, Эрон, Форсий Ироқни бўйсундиради. Хоразм давлати
хоразмшоҳ Текаш (1172 – 1200 йиллар) ва унинг ўғли Муҳаммад (1200 –
1220 йиллар) ҳукмронлиги даврларида айниқса гуллаб – яшнаган.
Хоразмшоҳлар давлатида ҳам анъанавий мусулмон пул бирликлари –
олтин динорлар, кумуш дирҳамлар ва мис фулуслари муомалада бўлган. Бу
тангаларда ҳам анъана тарзида халифа номи қайд қилиниб, ундан сўнг
хоразмшоҳ номи битилган.
Мўғуллар истильоси даврида (1220 йил ёзидан) Хоразмда ва унинг
тобелигидаги худудларда вазни 1,8 – 1,9 грамм бўлган кумуш дирҳамлар
муомалада бўлган. Майда савдо – сотиқ учун мис пуллар чиқарилган.
Мўғуллар зульмига қарши халқ бош кўтаради. Бу ҳаракат тарихда
“Сарбадорлар” қўзғолони деб ном олган.Бу қўзғолон натижасида
Самарқанддан мўғуллар ҳайдаб чиқарилади. 1370 йилда Самарқанд тахтига
Амир Темур ўтиради ва“Буюк Темур” салтанатини барпо этади. Ушбу
империя таркибига ҳозирги Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон.
Қирғизистон, Афғонистон, Арманистон, Эроннинг барча ҳудуди, Ироқ,
Ҳиндистон, Озарбойжон, Грузия, Қозоғистоннинг бир қисми кирган. Катта
миқдорда вазни 2 граммни ташкил этган олтин динорлар, шунингдек, вазни
1,8 грамм бўлган кумуш тангалар – миралар ҳам зарб этила бошлаган.
Амир Темурнинг 40 дан ортиқ танга зарбхоналари бўлганлиги ва бу
эрларда зарб этилган олтин ва кумуш тангалар Эвропада ҳам машҳур
бўлганлиги ҳақида кўп маълумотлар мавжуд. Биргина Ғарбий Эрон ва
Озарбойжонда Амир Темурнинг номи битилган 120 турдан ортиқ олтин ва
кумуш тангалар муомалага киритилган
15
.
Россияда ХИХ асрда ва ХХ асрнинг бошларида нақд пул шаклида олтин
тангалар кенг қўлланилган, хусусан 1895 – 1897 йиллардаги пул
ислоҳотларидан кейин ҳам биринчи жаҳон урушига қадар муомалада ўн ва
беш сўмлик олтин тангалар мавжуд бўлган. Ўзбекистон территориясида ҳам
октябр инқилобига қадар Чор Россиясининг тангалари билан бир қаторда
Бухоро ва Хива хонлигининг олтин тангаларидан фойдаланилган.
Жаҳон цивилизациясининг таборо ривожланиб бориши ва иқтисодий
муносабатларнинг такомиллашуви муомалада қоғоз пулларнинг вужудга
келишига замин яратди. Натижада, қимматбаҳо металлар ўрнини қоғоз
пуллар эгаллади.
Do'stlaringiz bilan baham: