Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги



Download 40.42 Kb.
bet1/2
Sana15.07.2021
Hajmi40.42 Kb.
  1   2

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ ВА КОММУНИКАЦИЯЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ВАЗИРЛИГИ

МУҲАММАД АЛ-ХОРАЗМИЙ НОМИДАГИ

ТОШКЕНТ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ
“Энергия таъминлаш тизимлари” кафедраси
Инфокоммуникация тизимлари электр таъминоти

фанидан
Мустақил иш

Бажарди: DIF таълим йўналиши


311-18 OEL003_гуруҳ

To’ychiyev Umidjon


талабанинг Ф.И.Ш.

Қабул қилди: қ.ўқ. Ф.М.Қодиров

Тошкент 2020

Elektr energiyasi boshqa turdagi energiyalardan bevosita yoki oraliq o‘zgartirish yo‘li orqali olinadi. Buning uchun tabiiy organik energetik resurslardan va yadroviy yoqilg‘i, shuningdek, qayta tiklanuvchan energiyalardan, ya'ni daryolarning oqimi, sharshalar, okean oqimlari, quyosh radiasiyasi, shamol, geotermal massalar va boshqalardan foydalaniladi.

Elektr energiyasidan sanoat va qishloq xo‘jalik sohalarida, transportda, aloqa tizimlarida, fanda maishiy xizmatda keng foydalaniladi. Elektr energiyasini ishlab chiqarish va uni tarqatish energetika sohasiga tegishli hisoblanadi. Shuning uchun energetika xalq xo‘jaligining asosiy tarmog‘i hisoblanadi.

Hozirgi vaqtda mamlakatimizning elektrlashtirish tizimini yaratish va xalq ho‘jaligini turli sohalarini elektr energiyasi bilan ta'minlash uchun elektr energiyasining ko‘p qismi (80% atrofida) issiqlik elektr stansiyalarida (IES) organik yoqilg‘ining kimyoviy energiyasini o‘zgartirish yo‘li bilan amalga oshiriladi.

IESda, masalan yoqilg‘i sifatida mazut, ko‘mir yoki gaz yoqiladi va issiqlik energiyasi forsunkalar orqali suv bilan to‘ldirilgan qozonning pastki sirtiga beriladi. qozondagi suv qaynaydi va qozonning yuqori qismida yuqori bosimli bug‘ vujudga keladi. Bug‘ quvurlar orqali bug‘ turbinasi joylashtirilgan qismga beriladi. Bug‘ning bosimi bilan turbina rotori aylanadi. Demak, issiqlik energiyasini mexanik energiyasiga o‘zgartirish jarayoni bo‘lib o‘tadi. Keyingi bosqichda rotorning aylanishi tufayli hosil qilingan mexanik energiya elektr energiyasiga o‘zgartiriladi.

Elektr energiyasini ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda gidroelektrostansiyalar (GES) turadi. Bunda gidroturbinalar va gidrogeneratorlar yordamida elektr energiyasiga o‘zgartiriladigan daryolar oqimi energiyasidan foydalaniladi (masalan, Volga GESi, Bratsk GESi, Chorvoq GESi va boshqalar).

Elektr energiyasini asosiy ishlab chiqaruvchilari qatorida issiqlik va gidroelektr stansiyalaridan keyin atom elektr stansiyalari (AES) turadi. Atom elektr stansiyalarining birlamchi energiyasi atomlar yadrolari energiyasi hisoblanadi. Bu energiya issiqlik energiyasiga o‘zgartiriladi, keyin esa elektr energiyasini olish sxemasi esa, issiqlik elektr stansiyasi sxemasiga o‘xshash bo‘ladi.

Organik yoqilg‘i zahiralarining tez kamayishi, shuningdek issiqlik elektr stansiyalarining atrof-muhitga salbiy ta'sirini hisobga olib elektr energiyasini olishni qayta tiklanuvchan elektr manbalaridan (QTEM) foydalanish asosidagi texnik va iqtisodiy yechimlarini qoniqarli izlash amalga oshirilmoqda.

Kimyoviy, issiqlik, nur energiyalarining elektr energiyasiga bevosita o‘zgartirish elektrokimyoviy, issiqlik elektrik, termoemission, fotoelektrik generatorlar yordamida amalga oshiriladi. Bu qurilmalar kichik quvvatga ega va shuning uchun katta energetika uchun yaroqsiz, asosan radiotexnikada, koinot texnikasida, alohida iste'molchilar va fermer ho‘jaliklari elektr ta'minoti uchun qo‘llaniladi.

Asosiy tushunchalar va tavsiflar

Barcha energiya manbalarini ikki turga ajratish mumkin.

Qayta tiklanuvchan energiya manbalari bu atrof-muhitda doimo bo‘ladigan va davriy ravishda vujudga keladigan energiya oqimlari asosidagi manbalardir. Bunday manbalardan biri quyosh nurlanishi hisoblanadi. Qayta tiklanuvchan energiya atrof-muhitda insonning maqsadli faoliyati emasligi uning alohida belgisi hisoblanadi.

Qayta tiklanmaydigan energiya manbalari inson tomonidan elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan moddalar va materiallar tabiiy zahiralaridir. Ularga yadro yoqilg‘isi, ko‘mir, neft, gaz kiradi. Qayta tiklanuvchan energiya manbalaridan farq qilgan holda qayta tiklanmaydigan energiya manbalari tabiatda aralashma holatda bo‘ladi va insonning maqsadli ta'siri natijasida olinadi. Ma'lumki, birlamchi energiya resurslarining aylanma iste'moli XX asr davomida 10 martadan ko‘proqqa ortdi. Insoniyatning ko‘p qismi an'anaviy energiya manbalarini bitmas-tuganmas emasligini, shuningdek ulardan foydalanilganda atrof-muhitga yetkaziladigan zararni tushunib yetdi. Olimlarning baholashlaricha neft va gaz qazib olish yaqin 10 marttadan ko‘proqqa ortdi. Neft' va gaz yaqin o‘n yillikgacha, ko‘mir esa yuz yillikgacha yetadi. Bu manbalarning zamonaviy energiya balansidagi ulushi neft' bo‘yicha –38% ni, gaz bo‘yicha –20% ni, ko‘mir bo‘yicha 27% ni, ya'ni umuman olganda umumiy is'temolda –85% ni tashkil qiladi. Shuning uchun qayta tiklanmaydigan energiya manbalarini tugab borayotgan energiya manbalari deb atash maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Qayta tiklanuvchan energiya manbalarining imkoniyatlari haqida aytishdan oldin ularning resurslarini va jahondagi texnik potensialini baholash zarur.

Qayta tiklanuvchan energiya quvvati balansida 99,9% ni tashkil etadigan quyosh energiyasi yetakchi rolni o‘ynaydi. 0,09% va 0,01% qismlar esa mos ravishda yerning ichki energiyasiga va gravitasion kuchlariga to‘g‘ri keladi (1.1-jadval).

Beshta asosiy energiya manbalari mavjud;

- quyosh nurlanishi;

- quyosh oy va yerning harakati va tortishishi (gravitasion tortishish);

- er yadrosining issiqlik energiyasi, shuningdek kimyoviy reaksiyalar va yerning qobig‘ida radioaktiv bo‘linishlar;

- yadro reaksiyalari;

- turli moddalarning kimyoviy reaksiyalari.

1.1-жадвал



Download 40.42 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
nomidagi toshkent
guruh talabasi
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
samarqand davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
ta’limi vazirligi
matematika fakulteti
navoiy nomidagi
vazirligi muhammad
bilan ishlash
fanining predmeti
nomidagi samarqand
Darsning maqsadi
maxsus ta'lim
pedagogika universiteti
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
o’rta ta’lim
Ўзбекистон республикаси
sinflar uchun
haqida umumiy
fanlar fakulteti
fizika matematika
Alisher navoiy
Ishdan maqsad
universiteti fizika
Nizomiy nomidagi
moliya instituti
таълим вазирлиги
nazorat savollari
umumiy o’rta
respublikasi axborot
Referat mavzu
махсус таълим