Yun. ἠθική [φιλοσοφία] "axloq falsafasi", yun. ἤθος



Download 96,62 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/2
Sana30.12.2021
Hajmi96,62 Kb.
#87928
  1   2
Bog'liq
Etika - UzEnc
test3, 4, 1, 129, 1- CSS, 25-Bolalarda predmetlarniakllantirish, didaktik oyinlardan foydalanish imkoniyatlari va ularni guruxlarda qollash, 16-maktab matematika kursini oqitishda interfaol metodlardan foydalanish, 25-Bolalarda predmetlarniakllantirish, book 1, xalqaro va mahalliy turizm bozorlariga tasir qiluvchi omillar, фракталь и, фракталь и, O‘zbekcha-Ruscha so'zlashgich @mustaqilishlar


UzEnc

Etika

Etika (yun. ἠθική [φιλοσοφία] - "axloq

falsafasi", yun. ἤθος (ētos) - "odat") shaxs

yoki jamiyat odatlarini, axloq normalarini

oʻrganuvchi hamda belgilovchi falsafiy

tadqiqotdir. U "toʻgʻri"-"notoʻgʻri", "yaxshi"-

"yomon" tushunchalarini tahlil qiladi.




Etika meta-etika (etika konseptlari),

normativ etika (etik qiymatlarni belgilash)

va amaliy etika (etik qiymatlarni ishlatish)

boʻlimlaridan iborat.

Etika (yun. yegpoz — xulq, odat) — axloq

va uning shaxs hamda jamiyat hayotidagi

oʻrnini oʻrganuvchi falsafiy fan. E.

axloqshunoslikning falsafiynazariy

muammolarini va axloqqa doir

didaktikamaliy asarlarni oʻz ichiga oladi.

U insoniyat oʻz tajribasi orqali erishgan



donishmandlik namunalarini hikoyatlar,

hikmatlar, naqllar, maqollar tarzida bayon

etadi, kishilarga axloqning mohiyatini

tushuntirib, falsafiy xulosalar chiqaradi,

ularga axloqiy qonunqoidalarni oʻrgatadi.

E.ning quyidagi mezoniy tushunchalari —

kategoriyalari bor: fazilat va illat, yaxshilik

va yomonlik, halollik, rostgoʻylik,

kamtarlik, adolat, burch, vijdon, nomus,

ideal, baxt, hayotning maʼnosi va

boshqalar Axloq inson va jamiyat



hayotining barcha (shaxsiy, jamoaviy,

kasbiy va h.k.) jabhalarini qamrab

olganligi tufayli uni oʻrganuvchi E. barcha

fanlar bilan aloqador. Ayniqsa, uning

maʼnaviyat tizimidagi fanlarga taʼsiri

katta. E.ning estetika bilan bogʻliqligi

sanʼat vositasida roʻy beradi; har bir

sanʼat asarida axloqning dolzarb

muammolari koʻtariladi, sanʼatkor oʻz

davri axloqiy darajasini va unga

munosabatini badiiy qiyofalar orqali

bevosita yoxud bilvosita aks ettiradi.




Demak, estetika oʻrganayotgan har bir

badiiy asar ayni paytda E. nuqtai

nazaridan ham tadqiq etilayotgan boʻladi.

E.ning dinshunoslik bilan munosabati har

ikkala fanning axloqiy mezonlar

muammosini hal etishga qaratilgani bilan

bogʻliq. Bunda din — vosita, axloq —

maqsad tarzida namoyon boʻladi. Har bir

dinning muqaddas kitobi xudoning

bandalarini ham eʼtiqodiy, ham axloqiy

insonlar qilib tarbiyalashga yoʻnaltirilgan.

Shuningdek, komil inson muammosi har




ikkala fan uchun umumiy hisoblanadi;

farq shundaki, E. bu muammoga

zamonaviy tarbiya nuktai nazaridan

yondashadi. E. huquqshunoslik bilan

chambarchas bogʻliq; koʻp hollarda

axloqiy va huquqiy meʼyorlar mohiyatan

bir xil boʻladi, ular faqat yondashuvda —

sanksiyalarning joriy etilishidagi usul

orqali farqlanadi. Shunga koʻra, axloqni

jamoatchilik asosidagi huquq, huquqni

esa qonuniylashtirilgan axloq deb atash

mumkin. E.ning huquqshunos odobi deb




atalgan maxsus sohasi ham mavjud. E.

oʻzining nazariy va ayniqsa, amaliy

jihatlari bilan ped. fanining asosi

hisoblanadi; taʼlim tizimidagi taʼlimtarbiya

oʻzini har qadamda axloqiy tarbiya

sifatida namoyon qiladi. Shuningdek, E.

psixologiya, sotsiologiya,

siyosatshunoslik, ekologiya kabi qator

fanlar bilan ham mustahkam aloqador,

ular muammolarini hal qilishda axloqiy

nuqtai nazar, axloqshunoslik nazariyalari

muhim ahamiyatga ega.




E.ga doir dastlabki tushunchalar

shumerliklarning "Me" qonunlar

majmuida uchraydi. Undagi "namlul"

tushunchasi insonparvarlik, ezgulik

maʼnolarini anglatgan. Bobil podshosi

Xammurapi qonunlarida, "Pxatoten

oʻgitlari", "Misr mayyitlar kitobi", Avesto

kabi qadimiy yodgorliklarda axloqiy

tamoyillar va meʼyorlar qonunlar, eʼtiqodiy

daʼvatlar shaklida berilgan; Hindistonning

"Manuqonunlari", "Dhammapada",

"Patanjali" kabi yodgorliklarida esa




pandnoma va hikmat usuli ustuvor.

qadimiy Xitoy daochidonishmandlari

insonni tabiatning bir qismi sifatida olib

qaraydilar va uning vazifasi fazilat

yoʻlidan borish ekanini, barcha

yovuzliklar, baxtsizliklar insonning tabiat

joriy etgan qonunlardan chekinishi

oqibati ekanini taʼkidlaydilar. Konfutsiy va

uning izdoshlari fazilat egasi boʻlishni urf-

odatlarga soʻzsiz boʻysunishda koʻradilar.

qadimiy Sharqdagi, xususan, Misr va

Hindistondagi axloqiy gʻoyalar, qarashlar




antik davr estetikasiga ilmiynazariy asos

boʻldi; yunon mutafakkirlari Sokrat va

Platon qarashlarida ilohiylik axloqning

asosi, insonga axloqiylik azaldan

berilganligi taʼkidlansa, Aristotel inson

kamolotga bilish faoliyati, voqelikka faol

munosabati orqali, hirsu ehtiroslar

ustidan hukmronlik qila olishi tufayli

erishadi, deydi. Sitseron, Seneka, Epiktet

singari qadimiy Rim axloqshunoslarining

qarashlarida esa qullik, erk, hayotning

maʼnosi, baxt muammolari oʻrtaga




tashlanadi. Oʻrta asrlar E.sida qadimgi

Sharq mutafakkirlari (Roziy, Forobiy, Ibn

Sino, Ibn Rushd) asarlari va fikhiy

tasavvufiy yoʻnalishlarda Abu Lays

Samarqandiy, Gʻazzoliy, Rumiy, Aziziddin

Nasafiy, Navoiy, Koshifiy tomonidan

yozilgan kitoblar E. taraqqiyotiga katta

hissa boʻlib qoʻshildi; Uygʻonish davri

faylasuflari oʻz axloqiy qarashlarida

ulardan samarali foydalandilar (Valla,

Monten). Bu taʼsirni yangi davr

axloqshunosligida ham yaqqol sezish




mumkin; Gobbs, Spinoza, Gelvetsiy,

Golbax, Russo kabi maʼrifatchilar

axloqning shaxs va jamiyat hayotidagi

oʻrniga, demokratik oʻzgarishlarning

axloqiy ildizlariga eʼtiborni qaratdilar. Bu

davrda nemis mumtoz axloqshunosligi

alohida ahamiyatga ega boʻddi; u bir

tomondan ratsional nazariyalarni (Kant,

Shiller, Fixte, Shelling , Gegel, Feyerbax),

2tomondan, noratsional qarashlarni

(Kyerkegor, Shopengauer, Nitsshe)

oʻrtaga tashladi; Kant burchga




asoslangan imperativ (qatʼiy amr)

gʻoyasini ilgari surdi, Gegel axloqning

miqyosiyligini, huquqning asosi,

jamiyatning qoni va joni ekanini, Feyerbax

axloqiy xattiharakatlarda hissiyotning ,

ayniqsa, muhabbat hissining ahamiyatini

taʼkidladilar. Noratsional yoʻnalish

tarafdorlari insonni tushunchalar (aql)

yordamida bilish mumkin emasligini,

yovuzlikning ezgulikdan gʻolib

kelayotganligi axloqsizlikni axloqiy niqob

bilan berkitishga doimiy urinish bilan




bogʻliqligiga, inson ixtiyor iskanjasida,

manfaat va hukmronlik yoʻlida hech

narsadan toymaydigan jonzotga aylanib

borayotganiga diqqatni qaratdilar. 19-

asrning 2-yarmi — 20-asr boshlaridagi rus

mumtoz axloqshunosligi axloqiylikni

diniylik bilan yaxlitlikda olib qaradi

(V.Solovyov, F.Dostoyevskiy, N.Berdyayev,

B.Visheslavsev), ezgulik bilan

yovuzlikning dialektik aloqadorligi

masalasini oʻrtaga tashladi. Etik

tafakkurlar tarixida axloq tabiati haqidagi




turli taʼlimotlar vujudga kelgan (qarang

gedonizm, evdemonizm, utilitarizm).

Hozirgi paytda gʻayrizoʻravonlik

axloqshunosligi (Gandi, King , Sharp,

Guseynov) muhim ahamiyatga ega. U

yovuzlikka qarshi zoʻravonlik

ishlatmasdan kurashishni tavsiya etadi —

terror qilish, qon toʻkish, isyon koʻtarish

bilan emas, muhabbat, kechirimlilik,

yuksak axloqiylik, ezgu ixtiyor va iroda

vositasida ish tutish lozim. Shuningdek,

bugungi kunda hayotga ehtirom yoki




universal E. (A.Shveyser), yangi tasavvuf

E.si (M.Qutqu, M.Joʻshon) insoniyat

oldiga dolzarb axlokiy vazifalarni

qoʻymoqda. Hayotga ehtirom insondan

mavjudlikdagi har bir jonzotga —

oʻsimlikka ham, hayvonlarga ham oʻz

hayoti kabi oliy qadriyat deb qarashni

talab etsa, yangi tasavvuf

axloqshunosligi industrial jamiyatda

nafsga qarshi kurashishning muhimligini

isbotlab beradi.



Endilikda E. oldida qator global

muammolar turibdi; insoniyat hozir

noosfera (texnikaviy muhit)da yashab,

biosfera (biologik muhit)dan tobora

uzoqlashib bormoqda, inson tafakkuri

vujudga keltirgan fantexnika taraqqiyoti

endilikda insonning oʻziga, uning

mavjudligiga qarshi xavf sifatida ham

maydonga chiqmoqda: atom, vodorod,

neytron bombalarning , yadroviy kallakli

ballistik raketalarning yaratilishi, olamiy

okeanning , yer osti va yer usti suvlarining




zaharlanishi kabi hodisalar ekologik

tozalikdan ham koʻra axloqiy poklikni

talab qilmoqda. Klonlashtirish, bir inson

aʼzosini boshqa insonga koʻchirib

oʻtkazish, evtanaziya (bemorning oʻz

oʻlimini.tezlashtirish toʻgʻrisidagi

iltimosini qondirish) va boshqalar

muammolar ham axloqiy aralashuvga

muhtoj.

Oʻzbek milliy E.si boshqa falsafiy fanlar

kabi mintaqaviy tabiatga ega boʻlib, uning



ildizlari Avestot borib taqaladi. Avestoda

ilgari surilgan 3 fazilat — ezgu fikr, ezgu

soʻz, ezgu amal yaxlitligidan iborat

axloqiy gʻoya barcha davrlar oʻzbek E.si

uchun umumiy tadqiqiy asos boʻlib keldi.

Tasavvufiy E.da mazkur yaxlitlik 4 fazilat

yaxlitligi (ezgu fikr, ezgu soʻz, ezgu amal

va maʼrifat) shaklida namoyon boʻldi

(Aziziddin Nasafiy, Koshifiy).

Naqshbandiya tariqati axloqshunosligida

esa asosiy eʼtibor insonning zamon va

makondagi roliga, axloqiy




xattiharakatning zamon ehtiyojlarini

hisobga olishi, ilohiy va insoniy

fazilatlarning uygʻunligi masalasiga

qaratildi (Bahouddin Yaaqshband, Alisher

Navoiy). Oʻrta asrlar oʻzbek E.sida nazariy

fikrlar bilan pandnoma usulidagi

hikoyatlar omuxtaligi koʻzga tashlanadi

(Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy,

Yassaviy, Poshshoxoja). Bu jihatdan

temuriylar davridagi pandnomalar,

ayniqsa, Navoiyning "Mahbub ulqulub"

asari noyob hisoblanadi. Keyingi




davrlardagi eng eʼtiborli pandnoma

Gulxaniyshsht "Zarbulmasal" asaridir.

Jadidchilik harakati davrida

axloqshunoslikka eʼtibor yanada

kuchaydi; jadidlar milliy ozodlikka

erishish yoʻlini xalq axloqiy darajasini va

maʼrifatni yuksaltirishda koʻrdilar; Anbar

Otinning "Qarolar falsafasi", Avloniyshtg

"Turkiy Guliston yoxud axloq", Fitratning

"Najot yoʻli", "Oila" asarlarida shaxs

axloqiy hayotining jamiyat taraqqiyotiga

taʼsiri, yangicha turmush tarzining




axloqiylik bilan bogʻliqligi masalalari

koʻtarildi. Axloqiylikni sinfiylik va

partiyaviylik kabi tamoyillarga

boʻysundirgan shoʻrolar davri E.si soxta

fan sifatida oʻz vazifasini oʻtay olmadi.

Oʻzbekiston mustaqillikni eʼlon qilgandan

soʻng , kechmish axloqiy qadriyatlari,

anʼanaviy urf-odatlar, milliy va axloqiy

tamoyil hamda meʼyorlar jamiyatda oʻz

oʻrnini egallagach, E. fani ham taraqqiyot

yoʻliga kirdi, E. tarixi va nazariyasiga doir

yirik tadqiqotlar eʼlon qilindi




(Y.Jumaboyev, E.Yusupov). Oʻzbekiston

milliy universitetida etika va estetika

kafedrasi mavjud; barcha oliy oʻquv

yurtlarida E. fani oʻqitiladi. Hozirgi paytda

olimlar (X.Shayxova, A.Sher,

F.Zagritdinova, M.Mahmud va boshqalar)

E. tarixi va nazariyasining dolzarb

muammolariga doir yangi tadqiqotlar olib

bormoqda.

Manbalar



LL . Aristotel , Nikomaxova Etika(soch. v

4x t., t. 4), M., 1983; N avoi y A., Mahbub

ulqulub (Mukammal asarlar toʻplami, 20

j.li, 14j.), T., 1998; Forobiy, Fozil odamlar

shahri, T., 1993; Avloniy A., Turkiy

Guliston yoxud axloq, T., 1992; Jum a b o

ye v yil, Oʻzbekistonda falsafa va axloqiy

fikrlar taraqqiyoti tarixidan, T., 1997:

Yusupov E., Inson kamolotining maʼnaviy

asoslari, T., 1998; Zagritdinova F .,

Nekotorne problemn biomeditsinskoy

etiki, T., 2005.





Download 96,62 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
guruh talabasi
nomidagi toshkent
O’zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
davlat pedagogika
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
vazirligi muhammad
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
toshkent davlat
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
O'zbekiston respublikasi
махсус таълим
vazirligi toshkent
fanidan tayyorlagan
saqlash vazirligi
bilan ishlash
Toshkent davlat
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
covid vaccination
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
sertifikat ministry
vaccination certificate
haqida umumiy
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti