««xalqaro audit»


bo’yicha Milliy Komissiya va Milliy intizom Palatasi



Download 1.06 Mb.
Pdf ko'rish
bet4/88
Sana30.10.2020
Hajmi1.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   88
bo’yicha Milliy Komissiya va Milliy intizom Palatasi bilan hamkorlik qiladi. 


 

Bizning  mamlakatimizdan  ancha  oldin  bozor  iqtisodiyotiga  o’ta  boshlagan 
Xitoyda esa 1982 yillarda auditorlik ma’muriyati yaratilgan. Bundan tashqari auditni 
rivojlantirish dasturi asosida Xitoy 180 mln. dollar olgan va o’zlashtirgan. Bu borada 
professor  Saidkarim  Qodirxonov  fikriga  qo’shilish  mumkin:  «Xitoyda  1983  yildagi 
auditorlik  ma’muriyatiga  asos  solingan  vaqtdan  boshlab  mahalliy  va  markaziy 
darajada  3000  dan  ortiq  davlat  auditorlik  tashkilotlari  yaratilgan.  Ularda  30000  ga 
yaqin xizmatchilar band. Davlat muassasalari tarmoqlari va korxonalari  chegarasida 
10000 dan ortiq ichki auditorlik xizmatlarini bajaruvchi tashkilotlar tashkil qilingan. 
Xitoyda  buxgalterlikka  ixtisoslanayotgan  70  dan  ortiq  firmalar  mavjud.  U  erda 
auditorlik tezlik bilan takomillashtirilmoqda». 
Xorijda  mustaqil  auditorlar  yakka  holda  faoliyat  ko’rsatishlari  mumkin.  Ammo 
ular  ko’p  hollarda  firmalar  va  tashkilotlarga  birlashib  (bu  samaraliroq  bo’lganligi 
uchun), ular har xil nomlanadi. Masalan, xalqaro amaliyotda va zamonaviy iqtisodiy 
adabiyotlarda  diplomli  buxgalterlar  firmalari  (Angliyada  CA  firms)  yoki  diplomli 
jamoatchi  buxgalterlarning  firmalari  (AQShda  CPA  firms)  va  boshqalar  to’g’risida 
ma’lumotlar uchraydi. 
G’arb  mamlakatlarida  o’n  minglab  auditorlik  firmalari  (faqat  AQShning  o’zida 
qirq  besh  mingdan  ko’p)  faoliyat  ko’rsatadilar.  Bular  xilma-xil  bo’lib,  bir  kishidan 
yoki  bir  necha  qasamyod  qilgan  buxgalterlardan  iborat  (bunday  firmalar  90-95%). 
Xususiy  firmalardan  tortib,  to  transmilliy  korporatsiyalar  hisoblangan  va  xalqaro 
audit amaliyotida hal qiluvchi rol o’ynaydigan, yirik auditorlik firmalari ham mavjud. 
G’arbdagi  yirik  korporatsiyalar  tomonidan  auditorlik  xizmati  bozorida  hukmronlik 
o’rnatilishi  va  o’tgan  XX  asrda  kapitalning  baynalminallashishi  ham  auditorlik 
firmalarining  rolini  yanada  oshirdi.  Birinchi  transmilliy  auditorlik  korporatsiyalari, 
monopolistlar vujudga keldi va kuchli mavqega ega bo’ldilar (asosan, ikkinchi jahon 
urushidan  keyin).  Bunga  misol  «katta  sakkizlik»  bo’lib,  u  keyinchalik  tegishli 
o’zgarish  (transformatsiya)lardan  so’ng,  avval  «oltilik»ka  aylangan  va  1998  yildan 
boshlab  esa  «katta  beshlik»  deb  atalmoqda.  Ko’plab  mamlakatlarning  obro’li 
professional  va  ishchan  nashrlari  vaqti-vaqti  bilan  etakchi  auditorlik-konsultatsion 
firmalarning  (milliy  hamda  transmilliy)  ro’yxatini  e’lon  qilib  turadilar.  Ushbu 


 

ro’yxatlarning  ko’pchiligi  ularning  faoliyati  to’g’risidagi  har  xil  statistik 
ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Bu ma’lumotlar vaqti-vaqti bilan yangilanib turiladi. 
Bunday  nashrlar  ko’p  hollarda  ularning  mualliflariga  auditorlik-konsultatsion 
firmalarni  ma’lum  ko’rsatkichlar  bo’yicha  tabaqalashtirishga  imkon  beradi. 
Ko’pincha  auditorlik  firmalarini  bunday  tabaqalashtirish  yillik  daromad  hajmi  yoki 
auditorlar  soni  va  h.k.  bo’yicha  amalga  oshiriladi.  Hozirda  etakchi  auditorlik-
konsultatsion  firmalarga  aylangan,  transmilliy  korporatsiyalar  bo’yicha,  bunday 
ro’yxatlarda, odatda, ular faoliyat ko’rsatayotgan mamlakatlar soni ham ko’rsatiladi. 
Albatta,  ushbu  ko’rsatkichlar  ko’pincha  nafaqat  statikani,  balki  shunga  o’xshash 
reyting ko’rsatkichlarida keltiriladigan dinamikani ham tavsiflaydi. 
Shunday qilib, auditorlik faoliyatining rivojlanishi yirik transmilliy firmalarning 
vujudga  kelishiga  olib  keldi.  Bunday  auditorlik  firmalari  ichida  eng  yiriklari 
quyidagilar: 
1. «Prais Uoterxaus Kupers (Price Waterhous Coopers) – Angliya-Amerika 
2. «Deloit va Tush» (Deloitte and Touch) – Amerika–Yaponiya 
3. “Ernst va Yang” (Ernst and Young) – Shotlandiya 
4. “KPMG” (KPMG), shu jumladan Peat Marwick, VDO va boshqalar.  
Ular  haqiqatan  ham  butun  dunyoda  obro’  qozongan  monopolistlar  bo’lib,  sanab 
o’tilgan to’rtta  firma  jamlangan  holda  – xalqaro auditorlik-konsultatsion  biznesning 
tan olingan va tajribali lideri hisoblanadi. 
Yuqorida  qayd  qilingan  firmalarning  har  biri  turli  mamlakatlarda  ko’plab 
ofislarga  ega  bo’lib,  ularning  barchasi  qasamyod  qilgan  buxgalterlar  institutining 
a’zosi  hisoblanadi.  «Katta  beshlik»  yirik  mijozlarning  taxminan  90%  iga  xizmat 
ko’rsatadi. Bu firmalar yirik xalqaro loyihalarni bajarish imkoniga ega bo’lib, deyarli 
barcha  turdagi  konsultatsiya-auditorlik  xizmatlarini  ko’rsatadi.  Agar  o’z  xodimlari 
etishmasa, boshqa firmalardan zarur mutaxassislari, shu jumladan, bunday loyihalarni 
bajarishda  ishtirok  etish  uchun  iqtisodiy-huquqiy  xususiyatlari  bilan  yaxshi  tanish 
bo’lgan  tadbirkorlar  yoki  u  yoki  bu  mamlakatning  hokimiyat  xodimlari  ham  jalb 
qilinadi. 
Ammo  ular  ham  G’arb  mamlakatlarida  butun  auditorlik  bozorini  qamrab 


 

ololmaydi. Bunday yirik, jahon auditorlik faoliyatida hal qiluvchi rol o’ynaydigan va 
transmilliy  korporatsiyalar  hisoblangan  firmalardan  tashqari,  deyarli  hamma 
mamlakatlarda  o’rta  firmalar  hamda  auditdan  ajralib  chiqqan  autsayderlar  mavjud. 
Bunday  uncha  katta  bo’lmagan  auditorlik  firmalari  davlat  tomonidan  qo’llab-
quvvatlansa, ular yaxshi faoliyat ko’rsatadilar.  

Download 1.06 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   88




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
davlat pedagogika
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
guruh talabasi
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
navoiy nomidagi
samarqand davlat
haqida tushuncha
ta’limi vazirligi
toshkent davlat
nomidagi samarqand
rivojlantirish vazirligi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
tashkil etish
Toshkent davlat
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
o’rta ta’lim
таълим вазирлиги
fanining predmeti
maxsus ta'lim
fanlar fakulteti
tibbiyot akademiyasi
ta'lim vazirligi
махсус таълим
umumiy o’rta
Referat mavzu
ishlab chiqarish
haqida umumiy
fizika matematika
Toshkent axborot
vazirligi muhammad
universiteti fizika
Fuqarolik jamiyati
Navoiy davlat