Urganch davlat universiteti tarix fakulteti


Amir Temurning obodonchilik sohasidagi ishlari



Download 326.5 Kb.
bet4/5
Sana19.01.2017
Hajmi326.5 Kb.
1   2   3   4   5

Amir Temurning obodonchilik sohasidagi ishlari. Bu sohada asosiy ishlar avvalo mamlakatni chingiziylardan qolgan vayronaliklar, xarobaliklarni tiklashga qaratildi. XIII asrning birinchi yarmida Samarqand bosqinchilar zulmi tufayli xarobalikka yuz tutgan bo’lib, qal’alar, masjidlar, madrasalar qarovsiz qolgan edi. O’sha zamonda arab sayyohi Samarqandni huvillab yotgan ahvolda ko’rgan, ,,aholining chorak qismi qolgan. Me’moriy obidalar vayronaga aylangan, ariqlar qo’shilib qolgan, shahar suvsiz, bog’lar qurib bitgan edi”1.

Amir Temur o’tkazgan bunyodkorlik va obodonchilik tufayli Samarqand gullab yashnagan shaharga aylandi. Samarqand bu boy davlatning poytaxtiga aylandi. Samarqand atrofida Misr, Damashq, Sultoniya, Bag’dod, Sheroz kabi qishloqlar bunyod etildi. Amir Temur taxtga chiqqach dastlab shaharning ichki va tashqi qal’asini bunyod etdi. Madrasalar, maqbaralar (Oqsaroy, Go’ri Amir) masjid (Bibixonim), davlat idoralari, hammomlar bunyod qildirdi. Ona yurti bo’lmish Shahrisabzda esa, devor bilan shaharni o’rab oldi. Oqsaroyni bunyod ettirib uning peshtoqiga ,,Kimki bizning shon-shuhratimizni ko’rmoqchi bo’lsa, biz barpo etgan imoratlarga nazar solsin”-degan hikmat naqsh qilib bitildi.

Bunyodkorlik ishlari nafaqat Movaraunnahr, Samarqandda balki boshqa viloyatlarda ham olib borilgan edi.

Turkistonda Ahmad Yassaviy maqbarasini qurdirgan. Temurzodalar esa Shohruh Hirotda va Marvda madrasalar, bozor binolari, honaqoxlar ,,dorushshifo” kasalxonasi va boshqa ko’plab imoratlar qurib bitkazganlar.

Temur va Temuriylar davrida olib borilgan bunyodkorlik va me’morchilik sohasidagi ishlar eng avvalo jamiyat manfaatini ko’zlab qilingan. Tadqiqodchi Azamat Ziyo buni izohlar ekan, uning mohiyatini ochib, ,,birinchidan- to’htovsiz olib borilgan qurilish-obodonchilik ishlari kishilarni muntazam ish bilan ta’minlangani, ikkinchidan- jamiyatli va dabdabali binolar barpo qilish tadbiri olimlar, hunarmandlar ijodining yanada yuksalishiga katta turtki bo’lgan. Uchinchidan- davlat xazinasida yig’ilgan katta boylik, ayshu-ishrat, hukmdor mavqeini saqlash uchun behuda sovg’a-salomlar tarqatish kabi be’maniliklarga emas, ko’pchilikka foydali, asrlarga tatigulik hayrli ishlarga sarflangan”1ligini ko’rsatadi. Shunday qilib Temur va Temuriylar qoldirgan madaniy-ma’naviy meros, nafaqat o’tmishdan xotira sifatida, balki o’zbek xalqining madaniy boyligi, ma’naviy salohiyati, aqliy imkoniyatlaridan dalolat baruvchi beqiyos timsol o’rnida ham qadrli.

Amir Temur tashqi siyosati va diplomatiyasi. Amir Temur davri tashqi siyosiy aloqalari va diplomatiyasi xalqaro munosabatlar tarixida eng yorqin sahifalardan hisoblanadi. Ma’lumki, Sohibqiron 600 yil avvalroq hech qanday davlat qo’shinlari bilan o’zaro aloqa bog’lamasdan hamkorliksiz istiqboli bo’lmasligini teran va yaxshi anglagan edi. Yevropa va Osiyoni bog’lashga xizmat qilgan ulkan ishlarni amalga oshirgan. ,,Bir tomondan Xitoy, Hindiston, Fransiya, Angilya yana Rus-Ispaniya, Italiya va Misr bilan aloqalar o’rnatgan”2.

Ta’kidlash joizki, XIV asr umuman dunyoda boshboshdoqlik, siyosiy tarqoqlik avjiga chiqqan yuz yillik edi. Yevropaga kelsak, ahvol bundan ham ayanchli edi. Yevropa xalqlari bu vaqtda markazlashgan davlatchilik yo’liga endigina kirib kelayotgan shahar madaniyati paydo bo’lganiga ham ko’p ham bo’lmagandi. Italiyada, Fransiya, Siena, Piza, Milan, Venetsiya kabi qator davlatchalar mavjud edi. Italiya siyosiy tarqoqlik va ichki ziddiyat sharoitida hayot kechirardi. Fransiya ahvoli biroz durustroq ko’rinsada, u ham markazlashgan hokimiyat ostida birlasha olmayotgandi. Angilya bilan boshlangan yuz yillik urush (1337-y) ichki vaziyatni yanada keskinlashtirib yuborgan edi. Germaniyada ham har bir qirollik qonuniy o’z mustaqilligiga ega edi. Siyosiy tarqoqlik Ispaniyada ham hukm surgan.

Shunday qilib, Amir Temur hokimiyatni qo’lga olgach mamlakatni birlashtirdi. Sohibqiron o’z hukmronligining dastlabki o’n yili davomida mamlakatni sharqiy va shimoliy yo’nalishlardan keladigan havfdan asosan himoya qilishga muyassar bo’lgandi. Oldinda esa, janub va g’arbga yo’naltirilgan siyosat turardi. Amir Temur bu rejasini XIV asr 80-yillarida Xuroson, Seyiston, Qandahor, Shimoliy Eron viloyatlarini o’z hukmi ostida birlashtirdi. So’nggi yillarda o’z qo’shinlarini g’arb tomon burgan Sohibqiron o’z rejasiga erishgandi.

Tarixiy jang bo’lmish Anqara atrofidagi Amir Temur va Sulton Boyazid to’qnashuvi 1402-yilning 20-iyulida sodir bo’lib, unda Sohibqiron qo’shini to’la g’alaba qozondi. Shu tariqa dunyoda markazi Samarqand bo’lgan buyuk davlat uchun xavf tug’diradigan biron harbiy-siyosiy kuch qolmadi. Bu nafaqat o’z davri, balki oldingi va keyingi zamonlar uchun ham tashqi siyosatda erishilgan eng ulug’ g’alaba edi. Zero, o’zbek davlatchiligi keyingi asrlarda tashqi siyosat bobida halqaro maydonda o’z manfaatlarini himoya qilish vazifasini Amir Temurchalik amalga oshira olmadi. Shunday qilib, Temuriylar, ayniqsa, Amir Temur davrida o’zbek davlatchiligi tarixdagi eng yorqin sahifalar bitildi. ,,Amir Temur biz uchun buyuk davlat asoschisi sifatida qadrlidir. U davlat poydevorini qurgan davlatning huquqiy asoslarini barpo etgan tarixiy shaxs. Uning davlatchilik borasidagi fikrlari nafaqat o’z davri, balki kelgusi avlodlar uchun ham katta ahamiyat kasb etadi. U o’z davlatini faqatgina kuchga tayangan holda emas, balki, aql-zakovat va huquqiy asos bilan idora etgan”1. Uning tashqi siyosatdagi asosiy shiori ,,dunyo savdo ahli ila obod bo’lajak” so’zlari edi.

,,Temur va Temuriylar davrida davlatimizning, umuman o’zbek xalqining ichki va tashqi siyosatdagi imkonlari, salohiyati to’la-to’kis namoyon bo’ldi. Mamlakatimiz jahonning siyosiy, iqtisodiy, madaniy markaziga aylandi. Davlatimiz kuch-qudratiga Yevropadan Xitoyga qadar ulkan hududdagi davlatlar tan berdi”2. Shu bilan birga, so’nggi temuriylar, XVI asrda ulardan tortib olgan shayboniylar va kelgusida hokimiyatni boshqargan sulolalar oldin erishilgan muvaffaqiyatlar va davlatchiligimizdagi taraqqiyot darajasini saqlab qololmadilar.

Yana shuni ta’kidlash joizki, ,,Amir Temur davlati boshqa barcha feodal davlatlari kabi o’zining ojiz tomonlariga ham ega edi. Bu ojizlik emas, feodal mulkchilikning kuchayaborishi, eng asosiysi yeru-mulklarni taqsimlash, bo’lib berish ,,suyurg’ol” tizimi birinchi navbatda markaziy davlat apparatining ojizlanuviga olib keldi”1. Jumladan, Amir Temur nufuzli amirlar, lashkarboshilarni yig’ib mavqei va martabasiga qarab mansab va mulk (viloyat, tuman, shahar) taqsimlab berdi. Lekin bu davlat Sohibqironning kuchli irodasi va tadbirligi tufayli mahkam ushlab turilgan edi.

Viloyat hokimlari, shahzodalar o’z tasarrufidagi uluslarda doimo iloji boricha mustaqil hukmronlik qilishga intilar edi. Shahrisabz suyurg’ol asosida qurilgan ulus tartibining g’oyatda kuchayishi oqibatida ayrim viloyatlarning ma’lum darajada mavqeining oshishiga olib kelgan va ichki nizolarni keltirib chiqargan.

Temur hayotlik chog’idayoq, mamlakatning uzoq o’lkalaridagina emas, hatto uning markaziy viloyatlarida ham nizolar va urushlar bo’lib turgan. Demak, Temur saltanati viloyatlaridagi mahalliy hukmronliklarning birlashmasi bo’lib, haqiqiy markazlashish uchun hali yetarli darajada na iqtisodiy na siyosiy jihatdan, biz o’ylaganimizdek mustaqil poydevorga unchalik ham tayyor darajaga ega emas edi”2 -deb ko’rsatgan akademik A.Muhammadjonov.

Shunday qilib, deyarli bir yarim asr davom etgan shon-shavkatli Temuriylar saltanati o’z nihoyasiga yetadi. Temuriylarning oxirgi zabardast vakili Zahiriddin Muhammad Bobur 1525-yilgi Panipat jangidan so’ng shimoliy Hindistonni egallashga muvaffaq bo’ladi. Boburiylar sulolasi Hindistonda deyarli uch asr mobaynida hukmronlik qilib, ko’p holda Temuriylarning shon-shuhratini bu yerda tiklashga muvaffaq bo’lgan edi.



O’rta Osiyoda siyosiy tarqoqlik sharoitida sulolaviy boshqaruv.

O’zbek davlatchiligining chorizm istilosidan oldingi so’nggi bosqichi, XVI asrdan, hokimiyat shayboniylar qo’liga o’tishdan boshlandi. Zero bu davr davlat boshqaruvida shu choqqacha shakllanib kelgan an’analardan chekinib borish holati ko’zga tashlanadi. Bunga sabab ,,shayboniylarning o’zlari ham, ular suyangan harbiy-siyosiy qatlamlar ko’chmanchi muhit vakillari”-deb yozgan edi Azamat Ziyo.

XVI asrda Temuriylar saltanatini barbod bo’lishi bilan Turon va Eronda ikki yangi siyosiy kuch shayboniylar va qizilbosh (safaviylar) siyosiy maydonga chiqib, Temuriylar mulklari uchun o’zaro kurash boshlagandilar. Movaraunnahrda g’alaba qozongan shayboniylar vakillari jumladan, Abdullaxon II davrida mintaqani birlashtirishga erishgan edilar.

Shayboniylar davlat boshqaruvi. Ta’kidlash joizki, o’zbek davlatchiligining somoniylar, qoraxoniylar, g’aznaviylar, saljuqiylar, anushtaginlar va temuriylar davrida mavjud bo’lgan davlat boshqaruv tartiblari shayboniylar zamonida konservativ yo’nalishda rivoj topa boshladi. Ya’ni dargoh va uning atrofidagi xizmatlar mavqei kuchayib borib, ijroiya hokimiyati faoliyati susayaborgandi. Shunday qilib shayboniylar davrida eng oliy davlat idorasi dargoh hisoblangan. Uning tepasida oliy hukmdor-xon turgan. Oliy hukmdorlik otadan bolaga emas, balki suloladagi eng ulug’ yoshdagi namoyondaga o’tishi saqlangan bo’lsada, XVI asrning 40-yillaridan boshlab sulola ichidagi oilaviy an’ana ustun chiqa boshlagan. Dargohdagi xondan keyingi muhim davlat vazifasi naqib hisoblangan. Naqib xonning eng yaqin va ishonchli kishilaridan hisoblangan. Rasmiy qabul marosimlarida u oliy hukmdordan chap tomondan birinchi bo’lib, joy olish uning dargohda tutgan yuksak maqomidan dalolatdir. Farmon yorliqlarida ham naqib nomi birinchi bo’lib zikr etilgan.

Naqib davlatning ichki va tashqi siyosati va harbiy masalalarda oliy hukmdorning birinchi maslahatchisi sifatida qaralgan. Bu mansabga asosan payg’ambar avlodlari bo’lmish sayyidlar honadoniga mansub kishilar ta’yinlangan. Davlat ahamiyatiga molik mansablardan yana biri otaliqdir. Otaliq ya’ni otasining o’rnini bosmoq ma’nosida oliy hukmdor viloyatlarni sulola namoyondalari shahzodalarga taqsimlab berar ekan, ularga otaliq, ya’ni o’z nazoratchisini, ishongan shaxsini tayinlagan. Demak, otaliqning asosiy vazifasi joylar-viloyatlar bilan bog’liq bo’lgan.

Oliy hukmdor chiqargan hukmlar, yorliqlar va boshqa rasmiy hujjatlarni o’z egalari, mas’ullariga, ijrochilarga yetkazish tadbirlariga parvonachi javobgar bo’lgan. Urush paytlarida esa, ular harbiy yetakchilik vazifalari bilan ham shug’ullanganlar.

Dargohga tushgan arzlarni qabul qilish javobini berish haqida mamlakatdagi ijtimoiy adolat tartiblariga rioya qilishning nazorati kabi yumushlarga dodhoh mutasaddi edi. Dodhoh elchilarni qabul qilish, elchilik yumushlarini tashkil etish va hatto shaxsan elchi sifatida boshqa mamlakatlarga borib-kelishni ham amalga oshirgan.

Dargohda muhim lavozimlardan yana biri ko’kaldosh hisoblanadi. Ko’kaldosh oliy hukmdorga va rasmiy sulolaga eng yaqin kishi bo’lgan. Ko’kaldosh sulolaning bir vakili bilan bir onani emganlik tushuniladi.

Dargohda yasovul, eshikog’asi, miroxur, shig’ovul, qushbegi va hokazo yumushlar mavjud bo’lgan. Shuningdek qo’rchiboshi (qurol-aslaha xizmati), jarchi, tavochi, qorovulbegi, munshiy, muhrdor, xazinachi, mehtar va hokazo lavozimlari mavjud bo’lgan.

Dargoh faoliyatida katta mavqega ega bo’lgan lavozimlardan biri shayhulislom bo’lib, davlat va jamiyatdagi mafkuraviy hayotda uning o’rni favqulodda edi.

Sadr lavozimi vaqf mulklarini boshqargan. Sud ishlariga kelganda bosh qozi yetakchilik qilgan. Harbiylar hayotida huquqiy masalalarni askar qozisi hal qilgan.

Shunday qilib, XVI asr o’zbek davlatchiligi tarixida yetakchi siyosiy kuch shayboniylar edi. Bu davrda davlat markazlashdi.

Ashtarxoniylar davriga kelib, XVII-XVIII asrning birinchi yarmi davlat boshqaruvida hokimiyat markazda ham viloyatlarda ham bir idora dargohda mujassamlashib borgan. Ashtarxoniylar zamonida qushbegining mavqei o’sgan. Ya’ni qushbegi amirlarning eng ulug’i hisoblangan.

Demak, ashtarxoniylar davrida markaziy hokimiyatning zaiflashuvi, mahalliychilik, siyosiy bosh-boshdoqlik kuchaya bordi. Davlatning siyosiy mavqei susayaborishi bilan hayotdagi xalqaro mavqei ham susaya borgan. Bu vaqtda ilm-fan, texnika taraqqiyotida harbiy san’atda ilgarilab borayotgan Yevropa davlatlari bilan aloqa o’rnatish, jahon siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-madaniy davrasiga kirish, buning orzusida dunyoviy fikrlash, siyosat yuritish an’anasi bizning siyosatchilar, davlat arboblarida bo’lmagan. Shuning uchun ajdodlarimiz gidravlika, mashina, mexanizmlar, eng zamonaviy harbiy qurollardan bexabar qolaverganlar. Ta’kidlash joizki, XVIII asrga kelib bu vaqtgacha 2400 yillik ulkan davrga ega bo’lgan o’zbek davlatchiligida bo’linish, tarqoqlik yuzaga keldi. Millat va jamiyat boshqaruviga da’vogar uch yerda: Buxoro, Xiva va Qo’qonda mujassamlashgan bu davlatchilik davlatning yemirilishiga va nihoyat chorizm bosqiniga dosh berolmay qaramlikka yuz tuban bo’lishiga olib keldi.

XVI asrga kelib Xorazmda siyosiy kuchlar o’zboshimchalikka berilib, mamlakatni tarqoq ahvolga solishgan. Xorazmni 1505-1770-yillarda shayboniylar sulolasi boshqargan. Xorazmda 1770-yili hokimiyat qo’ng’irot sulolasi vakili Muhammad Amin qo’liga o’tadi.

Xiva xonligi davlat boshqaruvida Munis ,,Abdulg’ozixon o’zbekdan uch yuz yetmish kishiga amal berdi. Alarning 32 tasiga o’z yonidan o’rin berdi. Ikki shayhulislom, ikki qozi, bir rais, bir mutavalli, bir naqib, to’rt otaliq, to’rt inoq, to’rt mirob, to’rt chig’atoy inohi va bir vazirkim, halo mehtar derlar va bir qushbegi, bu ikkovi o’rinsiz ham xon huzurida oyoq ustida turadilar”1.

Xiva xonligida inoq vazifasi katta ahamiyat kasb etgan. Lekin, XIX asr 1-yarmiga kelib, muhim lavozim qushbegi hisoblangan. Keyinchalik devonbegi lavozimi oliy hukmdordan keyingi ikkinchi kishi hisoblangan. Devonbegi oliq, soliq, moliya ishlari, harbiy masalalar , hatto dushman bilan muzokara olib borish sulh tuzishi huquqiga ega bo’lgan. Shuningdek, dorug’a, qutvol, taqsobo, shig’ovul, yasovulboshi, yuzboshi kabi vazifalar mavjud bo’lgan.

Qo’qon xonligida esa, boshqaruv tizimi qushbegi, devonbegi, otaliq, parvonachi, dodxoh mavqei baland hisoblangan lavozim edi.

Mingboshi lavozimi harbiy hisoblanib, ba’zi zamonlarda nihoyatda yuqori bo’lgan. Chunonchi, qushbegi, parvonachi lavozimlari egalariga mingboshi harbiy lavozimi berilgan. Jumladan: Qo’qonda Musulmonqul mingboshi hatto hokimiyatni qo’lga olib, hokim ishlarini yurgizgan.

Ta’kidlash joizki, bu uch xonlikda ham hukmron mang’itlar, qo’ng’irotlar, minglar sulolalaridan chiqqan namoyondalar ham o’z davri va doiralarining o’qimishli kishilari edi. Qo’qon xoni Umarning ,,Amiriy”, malika Mohlaroyimning ,,Nodira”, ,,Komila”, ,,Maknuna”, Xiva xoni Muhammad Rahimxon II ,,Feruz”, uning ukasi Otajon To’ra Murod ,,Murodiy” taxallusida sherlar bitganlar. Abulg’oziy Bahodirxonning ,,Shajarai turk”, ,,Shajarai tarokima” kabi o’zbek tilida asarlar yozgan.

Shunday qilib, xalqimiz XVIII-XIX asrlarda dunyoning ko’pchilik xalqlari va mamlakatlaridan orqada bo’lmaganlar. Ammo davlat siyosatida yakka hukmronlik asosida qurilgan ijtimoiy-siyosiy tizimdagi yetakchi kuchlar xonu-amirlar, beku-amaldorlar faoliyatida zamonaviy taraqqiyot asoslarining inkor etilishi, ulardan milliy manfaat yo’lida foydalana bilmaslik tor doiralarida o’ralashib komillik, dunyo miqyosida fikrlashning yo’qligi pirovardida qimmatga tushdi.

Siyosiy jihatdan tarqoq, hududiy parchalanganlik, harbiy jihatdan qoloq bo’lgan mamlakat XIX asrning 60-70-yillarida Chorizm tomonidan istilo qilindi.




Xulosa.

Shunday qilib biz, ,,O’zbek davlatchiligi tarixi va uning taraqqiyot bosqichlari” mavzuidagi malakaviy ishimizda ajdodlarimiz yashagan bu jonajon makonda qadimgi davrlardayoq kichik-kichik kishilarning guruhlari yashagan xududlarda jamoaviy uyushmalardan yiriklari siyosiy birlashmalarga uyushib davlat asoslari tashkil qilib, o’zaro kurashlar zaminida qanday yo’sinda davlatga birlashganliklari va bu birlashmalar sinovlardan keyin tom ma’noda davlat shakllanishining evolyutsion jarayonlari hamda inqilobiy holatlarini ko’rdik.

Ma’lumki, ,,O’zbek davlatchiligining tamal toshlari bundan 2700 yil muqaddam shu muqaddas zaminda ayni Xorazm vohasida qo’yilgan”. Buni ko’plab tarixiy tadqiqotlar isbotlaydi. Shuningdek dastlabki davlatchalar bo’lmish Baqtriya, Parfiya, Girkaniya, Marg’iyona va Farg’ona kabi viloyatlar ham har biri o’ziga xos va, o’zaro farqli tarzda davlat birlashmalariga uyushgan. Avvalo hududimizga ahamoniylar so’ngra grek-makedoniyaliklar hujumi va istilolari oqibatida qadimgi davlatchiligimiz ichki iqtisodiy rivojiga qattiq ta’sir qilgani holda, tashqi siyosiy aloqalarni ham bug’ib qo’ygan.

O’z mustaqilligiga erishgan Xorazm va boshqa davlatlar o’zlarining ichki va tashqi siyosatlarini olib borganlar. Ilk o’rta asrlardayoq bu davlatlarga sharqdan Xitoy, janubi-g’arbdan Eron va boshqa davlatlarning siyosiy harakatlariga qarshi o’laroq yana turkiy qabilalarning O’rta Osiyoga hujumlari va ularning siyosiy-iqtisodiy faoliyatlariga qarshi turgan vatanimiz hududlarida ilk o’rta asrlarda tarix sahnasiga chiqqan Xorazm, Baqtriya, Parfiya, Farg’ona va Tohariston kabi davlat birliklari ko’p xollarda alohidalik maqomida faoliyat ko’rsatganlar. Shunday qilib miloddan boshlab davlatchilikda saltanatchilik namoyon bo’la boshlaydi.

Ta’kidlash joizki, saltanatchilikning o’ziga yarasha ijobiy va salbiy oqibatlarini ko’rsatish zarur. Mamlakatni birlashtirish, xududiy yaxlitlikni ta’minlash, savdo-iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirish, madaniy aloqalarni o’stirish, xalqaro maydonda izchil va faol siyosat yuritishda saltanatchilik shubhasiz, ijobiy ahamiyat kasb etadi. Saltanat parchalanib, sulolalar almashinuvi oqibatida shakllangan an’analarning o’zgarishi sodir bo’ladi.

Temuriylar saltanatining parchalanishi, shayboniylarning hokimiyatga kelishiga olib keldi. Siyosiy tarqoqlik oqibatida O’rta Osiyoni Chorizm iskanjasiga tushib qoldi.

Davlatchilik tarixida munozarali davr o’zining ,,mayda davlatlari” birliklaridan iborat bo’lgan bo’lsa, islom davri jamiyatda boshqaruvning yagona mafkurasini shakllantirdi. ,,Davlatchilik” masalasining tadqiqotchisi Azamat Ziyo X-XIII asrlarni davlatchiligimiz tarixidagi o’ziga xos ,,oltin davr” deydi. Shuningdek, navbatdagi o’ziga xos bir masala (oltin davr) boshqaruvning klassik shakllarini yuzaga kelishi, ilk uyg’onish” natijalari, ilm-fan rivoji, tarixiy bosqich sifatida belgilash zarur. Tarixda Temur va Temuriylar davri alohida bosqich tarzida qarash zarur. Bu davrda mamlakat butun dunyoning siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-madaniy markaziga aylandi. Ta’kidlash joizki, davlatimiz Amir Temurgacha ham, undan keyin ham ana shunday taraqqiyot darajasiga erisha olmagan. XVI asrdan boshlab davlat boshqaruvi an’analarining orqaga qaytish jarayoni kechdi.

Davlatchiligimiz tarixidagi salbiy omillardan biri-bu yagona davlatning bir necha mustaqil siyosiy bo’laklarga bo’linib ketishidir.



Mavzuga oid so’zlarning izohli lug’ati. Mavzuga oid so’zlarning izohli lug’ati.

A’lam – Amir Tеmur davrida qozi qabul qilgan qarorlarni tasdiqlovchi shaхs.

Amid ul-mulk – davlat hujjatlari va elchilik aloqalari vaziri.

Amir – farmon bеruvchi, boshliq, hokim, qo’shin boshlig’i, sarkarda, hukmdor.

Amir ul-umaro – amirlar amiri, bosh amir, bosh sarkarda, hukmdor.

Amiri shikor – хonlarning ovini tashkil etuvchi amaldor.

Amirlik – musulmon maml.larida amir tomonidan boshqariladigan maml. yoki viloyat.

Ariz – qo’shin ta’minoti bilan shugullanuvchi vazir.

Ayl – Amir Tеmur askariy qismlarining o’n nafarlik bo’linmasi.

Aylboshi – o’n nafarli askariy bo’linmaning kichik zobiti; askarboshi.

Dasturхonchi – хonnnng хuzurida uyushtiriladigan ziyofatlar uchun mas’ul amaldor.

Dodхoхfuqarolarning arz va shikoyatlarini tinglovchi хamda ularni хal qiluvchi amaldor.

Dorug’a – harbiy ma’mur; shahar va tuman hokimi, mudofaa mutasaddisi..

Dеvon – vazirlar maхkamasi, davlat boshqaruvi idorasi.

Dеvonbеgi - vazirlar maхkamasining bosh mudiri, davlatning moliya-хazina ishlarini boshqaruvchi amaldor.

Ilmi хay’at – astronomiya.

Juvongor – qo’shinning chap qanoti.

Ko’kaldosh – хonning eng ishonchli kishisi; maslaхatgo’yi.

Ko’rogon – хonning kuyovi.

Madrasa – oliy ilmgoх.

Mingboshi – Qo’qon хonligida bosh vazir va qo’shin qumondoni.

Miriхazora – minglik harbiy bo’linmaning amiri.

Miroхur – хon otхonasining boshlig’i.

Mushrif – saroy ish boshqaruvchisi; хon inom etgan buyumlarni, harbiy anjomlarni ro’yxatga oluvchi, soliq tizimini qayd etuvchi amaldor.

Mustavfiy – markaziy hokimiyat dеvonхonasi daftardor hisobchisi, moliya vaziri.

Muхrdor – dеvonхonaning muхr saqlovchisi; muхr bosuvchi, muхr soхibi, hukmdor.

Muхtasib – tosh-tarozu, narх-navo va mafkura nazoratchisi, aholi tomonidan shariat qoida, tartiblarining bajarilishini nazorat qiluvchi mansabdor shaхs.

Oshlig solig’i – urush paytida yigiladigan soliq.

Otaliq – shaхzodaga murabbiy etib tayinlanganlar.

Qoraхon – buyuk хoqon.

Qozikalon – davlatning sud ishlarini bajaruvchi amaldor.

Qushbеgi – bosh vazir.

Rais – shahar hokimi.

Soхibi muayyad – maktubot va aхborot vaziri, aloqa ishlari vaziri.

Soхibqiron – qarn egasi, jaхon egasi, jaхongir.

Suyurg’ol – oliy tabaqa zodagonlariga in’om qilinadigan yеr-mulk.

Tavochi – mamlakat miqyosida qo’shin to’plovchi maхsus amaldor.

Tog’or solig’i – qo’shinning ta’minoti uchun turlanadigan oziq-ovqat solig’i.

Tuman – o’n minglik harbiy qism.

Vazir – dеvonхona boshlig’i.

Visoqboshi – to’rt nafarli askariy guruh boshlig’i; chodir boshlig’i.

Хazara – minglik askariy bo’linma.

Хojib ul-buzruk – bosh qo’mondon.

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar

Prezident asarlari

  1. Islom Karimov ,,O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li”. Toshkent 1992-y.

  2. Islom Karimov ,,O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: havfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”. Toshkent 1997.

  3. Islom Karimov ,,Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo’lida”. 6 jild. Toshkent 1998.

  4. Islom Karimov ,,Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q”. Toshkent 1998.

  5. Islom Karimov ,,Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch”. Toshkent 2001.



Asosiy adabiyotlar va manbalar

  1. Azamat Ziyo ,,O’zbek davlatchiligi tarixi”. Toshkent 2001.

  2. Abdulahad Muhammadjonov ,,Temur va Temuriylar saltanati”. Toshkent 1994.

  3. Abdulahad Muhammadjonov ,,O’zbekiston tarixi”. Toshkent 2004.

  4. ,,Amir Temur faxrimiz, Amir Temur g’ururimiz”. Toshkent 1998.

  5. B.Ahmedov, R.Mukminova, G.Pugachenkova ,,Amir Temur“. Toshkent 1998.

  6. B.G’ofurov ,,Tadjiki“. Moskva 1972.

  7. Ibn Arabshoh ,,Amir Temur tarixi“. Toshkent 1992.

  8. Narshahiy ,,Buxoro tarixi“. Toshkent 1966.

  9. Qadimgi tarixchilar O’rta Osiyo haqida. Toshkent 2008.

  10. Nizomiddin Shomiy ,,Zafarnoma”. Toshkent 1996.

  11. Ne’matullo Ibrohimov ,, Ibn Batutta va uning O’rta Osiyoga sayohati”. Toshkent 1993.

  12. Temur Tuzuklari. Toshkent 2011.

  13. Hamid Ziyoyev ,,O’zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi”. Toshkent 2001.

  14. Shahobiddin Muhammad an-Nasaviy ,,Sulton Jaloladdin Manguberdi hayoti tafsilotlari”. Toshkent 2006.

  15. Sharafiddin ali Yazdiy ,,Zafarnoma”. Toshkent 1972.

  16. Rui Ganzales de Klavixo ,,дневник пyтешествия в Самарканд ко дверу Тимура”. Moskva 1970.


Download 326.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik