Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti sharq filologiyasi fakulteti janubiy va janubi-sharqiy osiyo tillari kafedrasi


Leksikani o’rgatish va oshirish uslublari



Download 59.83 Kb.
bet4/5
Sana17.09.2021
Hajmi59.83 Kb.
1   2   3   4   5
Leksikani o’rgatish va oshirish uslublari

Metodik adabiyotda leksik ko‘nikma masalalari ilk bor YE.I.Passov tomonidan ko‘tarilgan. Uning fikriga binoan leksikani o‘rgatish, fonetika va grammatikani o‘rgatish kabi, kerakli so‘zlarni tanlash va "malakaviy xarakteristikalar" darajasida ularni boshq so‘zlar bilan aloqaga kiritib jumla tuzishni ko‘zda tutadi. Malakaning bu umumiy xususiyatlari N.I.Passov tomonidan keng ko‘lamda talqin etilgan . Leksik ko‘nikmalarni shakllantirish boskichlarini o‘rganish borasida birmuncha urinishlar bo‘lganligi metodika faniga oid adabiyotlardan ma’lum . Bu, avvalo, I.V.Raxmanov tomonidan taklif qilingan "anglash-yodda tutish muloqotda qo‘llash" bosqichlar tizimidir. Shubhaga o‘rin yo‘qki, o‘rganilayotgan leksikani har bir o‘quvchi anglashi, yodda tutishi va muloqotda qo‘llashi zarur. Lekin bunday bosqichlarga ajratish ba’zi bir e’tirozlarni keltirib chiqaradi: anglash - bu uzundan uzun jarayon va u yangi so‘zlarni ishlatishga yo‘naltirilgan mashqlarni bajarish paytida ham davom etadi; leksikani yodda saqlashni uni nutqda qo‘llashdan ajratib bo‘lmaydi, zero leksikani yodlash, uning alohida turlari inobatga olinmasa, asosan nutqda ishlatilishi orqali amalga oshadi . Til o’rganuvchilarga chet til darslarida nutq ko‘nikma va malakalarini singdirish leksik materialni egallash asosida amalga oshadi. U uch bosqichdan iboratdir. Birinchi bosqichda til o’rganuvchilar yangi so‘z bilan tanishtiriladi; ikkinchi bosqichda tanishgan leksikani (so’zlarni) nutq jarayonida qo‘llay o’rgatiladi va uchinchi bosqichda esa o‘rganilayotgan so‘z nutq faoliyati turlarida ko‘nikma hamda malaka tarkibida o‘zlashtiriladi. Leksik birlik yuzasidan bajariladigan ushbu ish bosqichlarini metodlarga taqqoslash mumkin: tanishish; mashq qilish va qo‘llash . Leksikani o‘rgatish prinsiplari: leksik materialni o‘rgatishga qo‘yiladigan dasturiy talablar maxsus metodik prinsiplar ishlab chiqishni taqozo etadi. Mazkur masala yuzasidan o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotga binoan quyidagi prinsiplarga amal qilinadi: chet til o‘rgatishda lug‘atni oqilona chegaralash prinsipi: tanlash birliklari belgilab olinadi; til ta’limida leksik birliklar muayyan maqsadga qaratilganligi prinsipi; Leksik operasiyani mustahkamlash uchun qo‘llanadigan birliklar aniq ko‘nikmani hosil qilishga mo‘ljallanadi; leksik birliklarning lingvistik va psixologik tabiatini hisobga olish prinsipi: mashq qilish davrlarida leksik birliklarning mavhum tushuncha ifodalaydiganlari ta’riflash vositasida narsaga tegishlilari ko‘rgazmalilik yordamida, sistema hosil qiladigan mavzuga oid, masalan; dunyo tomonlari – sharq, g‘arb, janub, shimolni ifodalash leksik birliklar; ta’limning didaktik va psixologik qonuniyatlarini hisobga olish prinsipi: Har bir leksik birlik taqdimot mashq qilish va qo‘llash bosqichlarida borgan sari kengaytirilib, ya’ni ma’no doirasi tovush va yozish timsollari va turli birikmalarda hamda guruhlarda qo‘llanilishi; o’zlashtirilgan lug‘at boyligini yangi so‘z ma’nosini asoslangan tarzda fahmlashni ta’minlash va xufiya lug‘atni shakllantirishda o‘zaro boyliqlik prinspi: har uchala vazifa faol, bir-biriga bog‘liq va izchil bajariladi; ma’noviy umumlashtirishga suyanib ish ko‘rish prinsipi; leksik birlik mazmun planni tahlil etish yo‘li bilan birlikning semantik variantlari orasidagi o‘xshashlik hamda tafovut belgilarini aniqlashga erishiladi; nutq malakalarini o‘stirish va shu jarayonda leksikani egallashni birga olib borish prinsipi .

So‘z tilning eng asosiy birligidir. Tildagi barcha so‘zlarning yig‘indisi uning lug‘at tarkibi yoki leksikasi deb atalib, ularni leksikologiya o‘rganadi. Mustaqil o‘rganishda yana bir foydali pedagogik usul – lug‘at va ma’lumotnomalardan yangi leksik birlik ma’nosini topishdir.

Leksik ko‘nikmalarni shakllantirishda mashq qilish bosqichidagi asosiy ishlar quyidagilar:

1. So‘z, so‘z birikmasi va gapni aytish. O’qituvchi nutqini til o’rganuvchilar takrorlaydilar va eslab qoladilar. Topshiriq: “Mendan keyin takrorlang va eslab qoling”

2. Yangi so‘z ishtirokida so‘z birikmalarini og‘zaki tuzish. Topshiriq: So‘zni eshiting va uni so‘z birikmasida ayting. Masalan: kita:b so‘zi so‘z birikmasida ayting. O‘quvchilar navbatma-navbat birikmalar tuzadilar: meri: kita:b, kita:b paRhna.

3. So‘zni turli nutq namunalarida qo‘llashgan muallim topshirig‘ig‘a binoan bajariladigan ish turidir. Masalan: “Ayting – meiN dekhta …. Savolga javob qaytaring”.

4.So‘zni ko‘rish orqali idrok etish, matn ma’nosiga bog‘lab biriktirish va o‘qish topshiriq turlari “Menga quloq solib, o‘qing”.

5. Leksik birlikni bosma matnda tayanib mashqda o‘zlashtirish. Berilgan matndan falon mavzuga oid so‘zlarni toping va ularni o‘qing.



6. So‘zni yozish. Topshiriq “So‘zni doskadan kitobdan ko‘chiring va eslab qoling” Muallim tushuntirib beradi va yozishda yagona leksik ko‘nikmalarni shakllantirishga oid ma’lumotlar keltiradi.

Leksika ko‘nikma atamasini metodist olimlar ilmiy izohlab berishgan. S.F.Shatilov “Leksik ko‘nikma” ikki qismdan iborat metodik tushunchaligini, ya’ni nutqda so‘zni qo‘llash va nutq jarayonida so‘z yasash deb ta’riflaydi. Olim fikricha bu nutqiy leksik ko‘nikma bo‘lib, undan tashqari lisoniy leksik ko‘nikma ham shakllanadi. So‘zni tahlil etish jarayonida so‘z yasash, so‘z birikmasini tuzish kabilar leksik materialni ong ishtirokida qo‘llashdek lisoniy leksik ko‘nikma nazariy isbotlangan. Demak, leksikaning nutqiy va lisoniy ko‘nikmalari ma’lum. Aslida leksikani o‘rganishning har uchala bosqichi (tanishtirish yoki taqdim etish mashq bajarish va qo‘llanilishi) tegishli mashqlarda ro‘y beradi. Leksik birlik ko‘nikmaga kirishi uchun bajariladigan mashqlarda uni ikki xil ishlatish usuli mavjud, o‘rganilayotgan so‘z bir joyda turli birliklar bilan ishlatiladi, yoki har xil o‘rinlarda yangi – yangi so‘z birikmalari hosil qilib takrorlanadi. Leksik mashqlar informasion va operasion qismlardan tashkil topadi. Birinchi qism ko‘rsatma berish va ijro namunasi bo‘lib, tilga oid qoida bilan hamda nutq amaliyotini birlashtiruvchi oraliq mashqlardan iborat. Operasion mashqlarda leksik material asosida nutq harakatlari egallanadi. Mashqdagi muayyan element – leksik operatsion egallash doimo asosiy vazifa qilib qo‘yiladi. Masalan: “Matnni o‘qing, ajratib ko‘rsatilgan so‘zga e’tibor bering”, mashqlarning asosiy turlari quyidagilar: 1. Real lug‘at boyligini o‘zlashtirish lug‘at tarkibini kengaytirish va ularni fahmlash orqali bilib olish ko‘nikmalarini hosil qiladigan mashqlar 2. Tinglab va o‘qib tushunish va reprodukticl gapirish qisman-yozish leksik mashqlari; 3. Leksik birlikning har xil turlari so‘z, turg‘un so‘z birikmasi, nutq o‘rganish mashqlari. Mashq turlari o‘z navbatida yana kichik guruhlarga bo‘linadi, joyiga ko‘ra, shakl va usuliga qarab, yolg‘iz yoki xor bilan, mustaqil yoki muallim rahbarligida, ona tiliga munosabati nuqtai nazardan leksikani o‘rganishda leksik material deganda biz o‘rganilayotgan tilning so‘zlari va so‘z birikmalariga aytamiz. Leksik materialni o‘rganmasdan turib, u yoki bu tilda nutq faoliyatining turlarini shakllantirish ham, uni rivojlantirish ham amalga oshmaydi. Shunday qilib u yoki bu tilning nutq faoliyati turlarini o‘rgatishimizda leksikaning roli muhimdir. Bir tomondan o‘rta maktabdan chet tili bo‘yicha o‘rgatilishi lozim bo‘lgan leksik minimum soni kamaytirilgan bo‘lsa, gimnaziya akademik litsiy va kollejlardan o‘rgatilishi lozim bo‘lgan leksik birlikning soni oshib boradi . Shu bilan birga o‘quv dasturida aktiv va passiv ravishda o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan leksik minimumning soni, miqdori ham aniq belgilab beriladi. Har xil tipdagi o‘quv yurtlarida o‘rgatiladigan leksik minimumning soni o‘qitish maqsadlari va o‘qitish mazmuni bilan chegaralanadi, hamda ularning soni har xil bo‘ladi. Leksikani metodik tipologiya qilishda asosiy e’tibor ularni talaffuz va grafik shakllari, ma’nosi, hamda gapdagi funksiyalariga beriladi. O‘zlashtirilishi qiyin bo‘lgan so‘zlarni o‘rgatishda o‘qituvchining o‘zi qo‘shimcha mashqlar ishlab chiqadi va ularni dars jarayonida qo‘llashi lozim . Leksik ko‘nikmaning shakllanishi so‘zning muayyan aloqa turlari bo‘lgan mantiqiy, mazmuniy bog’lanishlari majmuasi yuzaga kelishi bilan bog‘liq hodisadir. Shunga asosan biz leksika ustida ishlashning uch uzviy bosqichini belgiladik. Bular: so‘z aloqalarining dastlabki muntazam chegaralangan majmuasi; bu aloqalarning nisbatan kengayishi; so‘z aloqasining keyingi chegaralanmaydigan darajadagi kengayishi. O’tkazilgan ingliz tili tajriba mashg‘ulotlari natijalari shuni ko‘rsatadiki, xorijiy leksikani o‘rgatish materialga nisbatan qiziqish uyg‘otadi va o‘quvchilar o‘zlashtirishlariga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Dars mobaynida yangi so’zlarni o’zlashtirish uchun qo’llash mumkin bo’lgan metodlar.



  1. Vocabulary Bingo. ( Reiss,2008)

  • bu usul yangi so’zni o’rganishni qiziqarli jarayonga aylantiradi.

  • o’quvchilar butun hafta davomida o’rgangan yangi so’zlarini varoqqa yozishadi.

  • o’quvchilar ikki guruhga ajratilib, musobaqa uyushtiriladi.

  • bir o’quvchi chiqib, bir varoqni tanlaydi va undagi so’zni jamoadoshlariga fantomima, ko’rsatish, chizish yoki sinonimini aytish orqali tushuntirishga harakat qiladi.

  • ko’p so’z topgaan jamoa g’olib bo’ladi



  1. “ Marzanoning 6 qadami” usuli

  • O’qituvchi yangi so’zni tanishtiradi.

  • O’quvchilar tushunganlarini og’zaki yoki yozma tarzda ifodalashadi.

  • O’quvchilar yangi so’zni o’zlashtirish uchun uni boshqa so’zlar bilan taqqoslashadi.

  • Yangi so’zni o’zaro muhokama qilishadi.

  • Chuqurroq o’zlashtirish uchun turli xil o’yinlar o’ynashadi.



  1. Sematik xarita – eng samarali usullardan biri.


So’z turkumi

Etimologiyasi

Misol:

Talaffuz

Tarjimasi:

Sinonim/Antonim

SO’Z

Analiz

O’quvchilarga yangi so’zlarni o’rgatishdagi yana bir samarali uslublardan biri bu

“spelling” ya’ni talaffuz qilish. Ko’pincha bu ingliz tilida bir harf bir necha tovushlarni bildirgani uchun qo’llanadi. Endi bu usulni urdu tiliga qanday qo’llash mumkin? Ma’lumki urdu tilida bir tovushni bir necha harflar ifodalashi mumkin. Masalan, s tovushini sin, su:ad, se , z tovushini ze, zoy, zu:ad harflari bilan yozish mumkin. Bu esa o’quvchilarga yangi so’zni o’zlashtirishda qiyinchilik tug’diradi. O’quvchilar so’zni og’zaki tarzda yodlab qolishsada, so’zni yozuvda ifodalay olishmaydi. Bu muammoni “spelling’ usubi orqali bartaraf qilish mumkin. Bu usul orqali o’quvchilarning xotirasi yaxshilanadi va so’zni to’g’ri talaffuz qilishni o’rganishadi.

“Spelling” uslubi



  • O’qituvchi o’quvchilarga yangi so’zni tanishtiradi. Yangi so’zning ma’nosi, etimalogiyasi,talaffuz qilinishi, yozilishi

Masalan, muallim so’zi urdu tiliga arab tilidan o’zlashgan. O’zbek tiliga ustoz, o’qituvchi, muallim tarzida tarjima qilinadi.

  • O’qituvchi yangi so’zni sinf doskasiga yozib yoki kompyuter orqali ko’rsatadi.

  • So’zning talaffuz qilinishini o’qituvchi o’zi taluffuz qilib yoki transkriptsiya orqali tushuntiradi

  • So’zda qaysi harflar ishtirok etayotgani va ular qaysi tovushlarni bildirayotganini aytadi. Masalan, muallim so’zi mim, ayn, lom, mim harflari va pesh , zabar, tashdid eroblari orqali yoziladi.

  • So’z tanishtirilgandan so’ng, o’qituvchi o’quvchilar bilan birgalikda tallafuz qiladi.

  • So’z to’liq o’zlashtirilgandan keyin mustahkamlash darsida o’quvchilardan so’zlarni so’rash mumkin.



  1. “Kalit so’z” usuli

  • Bu usuldan foydalanish o’quvchilarda tassavur qilish qobiliyatini oshiradi.

  • O’quvchilarga yangi so’z tarjimasi bilan beriladi.( masalan, urdu tilida ka:r – avtomobil)

  • O’quvchilardan shu so’zga talaffuzi yaqin va tanish so’z so’raladi .( masalan, karva:n – karvon)

  • Endi o’quchilar bu 2 ta so’zni bog’lab, tassavur qilishadi va hayolan chizishadi. (masalan, mashinalar karvoni)

  • O’quvchilardan avtomobil so’zining tarjimasi so’ralganda , hayollariga shu misol keladi.



  1. “Sematik analiz” usuli

  • Bu usulda o’quvchilar yangi so’zni analiz qilishadi.

  • O’quvchilarga tanish bo’lgan mavzudagi so’zlar tanlanadi.(masalan, hayvonlar mavzusi)

  • Quyidagicha jadval tuziladi va to’g’ri javoblar belgilashadi.


Janvar

Yovvoyi

Uy hayvoni


2 oyoqli

4 oyoqli

billi













zebra













kutta













sher
















  1. Zanjir o’yini

  • O’quvchilar ikki guruhga bo’linadi.

  • Doskaga so’zlar yoziladi.

  • Har bir guruhdan bir o’quvchi chiqadi va so’z tanlab uning tarjimasini aytadi, keyingi guruhdan chiqqan o’quvchi o’zi tanlagan so’z bilan birgalikda oldingi guruhning so’zini ham takror aytadi.

  • Bu o’yin so’zlarni o’zlashtirishga va xotirani yaxshilashga yordam beradi.


Download 59.83 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
o’rta maxsus
guruh talabasi
nomidagi toshkent
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
haqida tushuncha
rivojlantirish vazirligi
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
matematika fakulteti
ta’limi vazirligi
samarqand davlat
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
bilan ishlash
pedagogika universiteti
vazirligi muhammad
fanining predmeti
Darsning maqsadi
o’rta ta’lim
navoiy nomidagi
haqida umumiy
Ishdan maqsad
moliya instituti
fizika matematika
nomidagi samarqand
sinflar uchun
fanlar fakulteti
Nizomiy nomidagi
maxsus ta'lim
Ўзбекистон республикаси
ta'lim vazirligi
universiteti fizika
umumiy o’rta
Referat mavzu
respublikasi axborot
таълим вазирлиги
Alisher navoiy
махсус таълим
Toshkent axborot
Buxoro davlat